20 °C Rethymno, GR
19/10/2021

ΤΡΑΓΟΥΔΩΝΤΑΣ ΤΟ «ΠΡΟΒΑΛΕ ΜΑΝΑ ΤΟΥ ΓΑΜΠΡΟΥ»

Σαν σήμερα εκτελέστηκαν στην Αγυιά Χανίων οι 15 Σακτουριανοί όμηροι (video)

-Ανατριχιαστικές λεπτομέρειες αναδεικνύει η έρευνα του Σπύρου Μαρνιέρου

Σαν σήμερα εκτελέστηκαν στην Αγυιά Χανίων και οι όμηροι που κρατούσαν στις φυλακές οι ναζί μετά το Ολοκαύτωμα των Σακτουρίων.

Το ιστορικό χωριό τιμά με δύο επετειακές εκδηλώσεις το χρόνο τα γεγονότα αυτά. Η μία γίνεται τον Μάιο, επέτειο του ολοκαυτώματος του χωριού και η άλλη τον Σεπτέμβριο εις μνήμη των πατριωτών που εκτελέστηκαν και μάλιστα με φρικτό τρόπο.

Με αφορμή την επέτειο αυτή, ανατρέχοντας στα αρχεία μας διαπιστώνουμε ακόμα μια φορά ότι είναι πολλές οι ηρωικές σελίδες της ιστορίας που μας κάνουν περήφανους για τους προγόνους. Οι Σαχτουριανοί βέβαια θα πρέπει να νιώθουν διπλά υπερήφανοι.

Θέλει καρδιά όταν σε πηγαίνουν για εκτέλεση να τραγουδάς «Πρόβαλε μάνα του γαμπρού…».

Κι οι πατριώτες από τα Σαχτούρια το έκαναν ταπεινώνοντας τα φασιστικά τέρατα. Από την ίδρυσή του το χωριό αυτό που βρίσκεται στα νότια του νομού και ανήκει στο δήμο Αγίου Βασιλείου έχει να παρουσιάσει σημαντικούς σταθμούς.

Στις θέσεις Άγιος Ιωάννης και Άγιος Μάρκος έχουν ανασκαφεί κατάλοιπα μινωικών οικισμών, οι οποίοι χρονολογούνται από την μεσομινωική εποχή ΙΙ μέχρι την υστερομινωική ΙΒ.

Το χωριό αναφέρεται από τον Φραντσέσκο Μπαρότσι το 1577 ως Sacturia στην επαρχία Αγίου Βασιλείου. Στην ενετική απογραφή του 1583 από Καστροφύλακα αναφέρεται ως Sacturia με 193 κατοίκους και 100 οφειλόμενες αγγαρείες, ενώ μνεία στο χωριό κάνει και ο Βασιλικάτα το 1630, με την ονομασία Sacturia. Στην οθωμανική απογραφή του 1659 αναφέρεται ως Sacturya po ve Kato, με 20 σπίτια. Στο έργο Κρητικά του Μιχαήλ Χουρμούζη, το 1842, αναφέρεται ως Σαχτούροι. Ο Στέργιος Σπανάκης ετυμολογεί το όνομα του χωριού από το σαχτούρι, ένα τύπο ιστιοφόρο πλοίου.

Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται ως Σαχτούρια στον δήμο Μελάμπων και είχαν αμιγώς χριστιανικό πληθυσμό, 360 κατοίκους. Στην απογραφή του 1900 είχε 408 κατοίκους. Στην απογραφή του 1920 αναφέρεται ως έδρα ομώνυμου αγροτικού δήμου. Το 1925, τα Σακτούρια ορίστηκαν έδρα ομώνυμης κοινότητας, μέχρι την Καποδιστριακή διοικητική διαίρεση, όταν το χωριό προσαρτήθηκε στον Δήμο Λάμπης. Τα Κάτω Σακτούρια αναγνωρίστηκαν ως ανεξάρτητος οικισμός το 1940 και ο Άγιος Παύλος το 1991.

Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής, οι κάτοικοι των Σακτουρίων βοήθησαν αρχικά να κρυφτούν και έπειτα να φυγαδευτούν από την Κρήτη τα συμμαχικά στρατεύματα. Στο λιμάνι του Αγίου Παύλου προσέγγιζαν υποβρύχια τα αφενός παρείχαν πολεμοφόδια στην αντίσταση και αφετέρου απομάκρυναν συμμάχους από το νησί. Γι’ αυτή τους τη δράση οι Γερμανοί πυρπόλησαν ολοσχερώς το χωριό στις 4 Μαΐου 1944 και φυλάκισαν όλους τους άντρες άνω των 15 χρόνων. Τελικά εκτέλεσαν 15 από αυτούς σαν σήμερα.

Είναι οι άτυχοι που δεν είχαν την ευκαιρία να εξαγοράσουν την ζωή τους όπως έγινε με άλλους κρατούμενους.

Κι όμως αντίκρισαν με το κεφάλι ψηλά το εκτελεστικό απόσπασμα έχοντας οι περισσότεροι ακόμα νωπές στο κορμί τους τις πληγές από τα φρικτά βασανιστήρια που υπέστησαν.

Στην περίπτωσή τους έχουμε και φαινόμενα μεταφυσικά όπως καταγράφουν μαρτυρίες των παραγόντων του χωριού που είχαν μεταβεί για τη μετακομιδή των οστών. Με ένα ανεξήγητο τρόπο τα χέρια επέλεγαν τα οστά των εκτελεσθέντων συγχωριανών τους και το πιο συγκλονιστικό ότι δεν είχαν δεχθεί τη χαριστική βολή, αφού δεν υπάρχει κανένα σημάδι από σφαίρες στο κρανίο τους.

Ημέρα καταστροφής

Για την ημέρα που οι Γερμανοί κύκλωσαν το χωριό είπε στην ομιλία του της π. Κυριακής ο κ. Ιωάννης Νεκτάριος Χαραλαμπάκης:

«Συγκέντρωσαν τους κατοίκους στην πλατεία του χωριού και ο επικεφαλής του αποσπάσματος, τους κατηγόρησε ότι λίγες μέρες πριν, Αγγλικό σκάφος, αποβίβασε στην ακτή του Αγίου Παύλου, αντιστασιακούς, όπλα και πυρομαχικά και ότι από τα Σαχτούρια διήλθαν οι απαγωγείς με τον στρατηγό Κράιπε.

Οι συλληφθέντες οδηγήθηκαν στην Άγιο Κύριλλο, για να εκτελεστούν. Μια εκτέλεση που ποτέ δεν έγινε, καθώς με ανώτερη διαταγή οι κρατούμενοι μεταφέρθηκαν στο ενετικό κάστρο της Φορτέτζας, όπου και φυλακίστηκαν.

Την ίδια ώρα συγκέντρωσαν τα γυναικόπαιδα και τους δήλωσαν ότι την επαύριο θα καταστρέψουν το χωριό τους. Τους είπαν επί λέξει:

«Τον λόγο τον ξέρουν οι άνδρες σας. Εσείς θα κάνετε ένα μακρινό ταξίδι».

Τη νύχτα τα γυναικόπαιδα κοιμήθηκαν εντός της εκκλησίας και του σχολείου φρουρούμενοι. Το πρωί τους υποχρέωσαν να εκκενώσουν τα σπίτια τους για να γίνει η επιλογή της λείας ευκολότερη.

Μέχρι τις 6 Μαΐου τα γυναικόπαιδα εκοιμούντο εντός του ναού και του σχολείου υπό φρούρηση. Το πρωί της ίδιας μέρας, εξεδιώχθησαν από το χωριό, μαζεύτηκαν υπό την απειλή των όπλων και ξεκίνησαν με πορεία προς τις Μέλαμπες.

Κάθε μάνα μπορούσε να έχει μαζί της ένα ζώο για να μεταφέρει τον οικογενειακό ρουχισμό και είδη διατροφής. Τα υπόλοιπα ζώα τα άφησαν ελεύθερα. Κάποιες γυναίκες είχαν την πρόνοια, ελπίζοντας ότι γρήγορα θα γυρίσουν πίσω, και τους βάλανε σημάδια στ’ αυτιά με ψαλίδι, ή άλλα μέσα για να τα γνωρίσουν αργότερα. Βγαίνοντας από το χωριό, άκουγαν τις εκρήξεις των σπιτιών που έβαζαν οι Γερμανοί δυναμίτιδα και ανατίνασσαν νιώθοντας μέσα τους ότι καταστρέφουν όλον τον βίο τους. Χωρίς κανένα ίχνος σεβασμού, ανατίναξαν και βεβήλωσαν τους δύο καθεδρικούς Ναούς των δύο οικισμών. Την διμάρτυρη εκκλησία του Τιμίου Σταυρού και Αγίου Χαραλάμπους. Και τον Άγιο Γεώργιο στο κάτω χώρι, καταστρέφοντας έτσι τους ορθόδοξους λατρευτικούς χώρους των Χριστιανών. Ανατίναξαν και κατέστρεψαν το Δημοτικό Σχολείο, θέλοντας να καταστρέψουν την ελληνική παιδεία και τον σημαντικότερο πολιτισμό όλου του κόσμου. Η μαρτυρική πεζοπορία διήρκεσε 2,5 μέρες έως όταν έφτασαν στο Ρέθυμνο και φιλοξενήθηκαν στα χωριά Άδελε, Πηγή, Λούτρα.

Σε διάστημα 80 ημερών είχαν αποφυλακιστεί οι περισσότεροι από τους αιχμαλώτους συγχωριανούς μας που εκρατούντο στις φυλακές της Φορτέτζας.

Οι τελευταίοι που ήταν 15 σε αριθμό και μεταφέρθηκαν στις φυλακές της Αγυιάς στα Χανιά.

Το συγκλονιστικό χρονικό με την πένα του Σπύρου Μαρνιέρου

Ας αναβιώσουμε όμως το συγκλονιστικό χρονικό που γράφτηκε εκεί, όπως μας το δίνει η αδιαμφισβήτητη από πλευράς ιστορικής ακρίβειας και ερευνητικής τεκμηρίωσης πένα του αείμνηστου Σπύρου Μαρνιέρου.

Είναι απόσπασμα από ομιλία του αξέχαστου ιστορικού, όταν η Πολιτιστική Αναγέννηση τον Αύγουστο του 1990 οργάνωσε μεγάλη εκδήλωση στη Φορτέτζα υπό την αιγίδα της τότε Νομαρχίας.

Ευτυχώς για τους ερευνητές και τις μελλοντικές γενιές η εργασία αυτή εκδόθηκε στη συνέχεια και αποτελεί ένα πλήρες συνοπτικό σημείωμα -έκθεση για τα ολοκαυτώματα του Νομού Ρεθύμνης (ολόκληρη η ομιλία δημοσιεύεται στο politistiko-rethymno.org. στην ενότητα «Ολοκαυτώματα»).

Για τα Σαχτούρια είχε πει ο Σπύρος Μαρνιέρος.

Ταυτόχρονα με τη Λοχριά η μανία των Γερμανών στράφηκε και σε άλλο πιθανό σημείο διέλευσης και κρησφύγετου των απαγωγέων με τον Κράιπε. Στα Σακτούρια του Άη Βασίλη. Με τους γενναίους, φιλότιμους και ευπαρουσίαστους ανθρώπους. Πολλοί κατέβηκαν το Μάη του ’41 και πολέμησαν τους αλεξιπτωτιστές στο Ρέθυμνο. Μυήθηκαν από τους πρώτους και έδρασαν θετικά στον Αγώνα της Αντίστασης.

Με το ξημέρωμα τις 3-5-44 βρέθηκαν ασφυχτικά κυκλωμένοι από γερμανική μονάδα μεγάλης αριθμητικής δύναμης, που δρούσε με απευθείας εντολές του Στρατηγού Μπρόγερ. Μονάχα ένας κατόρθωσε να διασπάσει τον κλοιό! Τα γυναικόπαιδα ρίχτηκαν στους δρόμους της προσφυγιά και διασκορπίστηκαν μέχρι Λούτρα, Παγκαλοχώρι και Άδελε! Τους έφηβους και άνδρες μετέφεραν με αυτοκίνητα στο Ρέθυμνο και τους έκλεισαν στις φυλακές για να τους απελευθερώσουν λίγο αργότερα, ξέχωρα από είκοσι τρεις που οδηγήθηκαν στις φυλακές της Αγυιάς. Ακολούθησε το γνωστό «πλιάτσικο» και η ανατίναξη των κτισμάτων με δυναμίτες.

Στους κατοίκους οι Γερμανοί επικαλέστηκαν δυο λόγους για την καταστροφή του χωριού τους. Ότι «η συνοδεία του στρατηγού Κράιπε είχε διέλθει παρά το χωρίον» (πληροφορία λαθεμένη) και ότι «προ είκοσι περίπου ημερών αγγλικόν πλοίον είχε αποβιβάσει εις την πλησίον ακτήν πολεμοφόδια». Πράγματι στις 20-4-44, προσέγγισε συμμαχικό πλοίο στην ακτή του «Αγίου Παύλου», αποβίβασε όπλα και πολεμοφόδια και δημιουργήθηκαν επεισόδια μεταξύ ορισμένων αγωνιστών και τους αρχηγούς της αγγλικής αποστολής για τον τρόπο της διανομής τους.

Οι οργανωμένοι στην Ε.Ο.Ρ. δεν ήθελαν να χορηγηθούν όπλα στους αντάρτες του Ε.Λ.Α.Σ., άποψη που δεν αποδέχτηκε ο Άγγλος αξιωματικός, κατά το γνωστό του Τσώρτσιλ «και στο διάβολο θα δώσω όπλα αρκεί να τα χρησιμοποιήσει εναντίον των Γερμανών». Εκτός από το θόρυβο που δημιουργήθηκε από τις προσωπικές αντεγκλήσεις και τους διαπληκτισμούς, κανένα συνωμοτικό μέτρο δεν πάρθηκε για να τηρηθεί μυστική η άφιξη του συμμαχικού μέσου, ούτε και οι οφειλόμενες προφυλάξεις κατά τη διακίνηση των όπλων, με επακόλουθο εύκολα οι «καλοθελητές» (αν δεν ήτανε και παρόντες) να μάθουν και να μεταφέρουν κάποιες ή και συγκεκριμένες πληροφορίες στον εχθρό. Μολαταύτα μπορούμε να πούμε ότι οι Γερμανοί τούτη τη φορά φάνηκαν «επιεικείς».

Περιορίστηκαν στις υλικές καταστροφές και δεν είχαμε απώλειες σε ανθρώπινες ζωές. Ο Μπρόγερ είχε και στιγμές «ηθικών αναστολών» έναντι των άλλων εγκληματιών πολέμου και διοικητών «Φρουρίου Κρήτης». Σύμφωνα και με μαρτυρίες των κατοίκων οι επιδρομείς, εκτός από τους αξιωματικούς, με απροθυμία επιδίδονταν στο έργο της καταστροφής…».

Μερικές άγνωστες λεπτομέρειες

Για μερικές άγνωστες ιστορικές λεπτομέρειες επιστρέφουμε στην έκθεση του Σπύρου Μαρνιέρου που αναφέρει:

«Τα Σαχτούρια βέβαια αργότερα μνημονεύονται στη διαταγή του στρατηγού Μύλλερ να καταστραφούν και στις 22 Αυγούστου 1944, μαζί με τα χωριά του Κέντρους. Όλοι γράφουν, και είναι αλήθεια, ότι τίποτα δεν είχε απομείνει να καταστρέψουν και κανένας δεν έγραψε, ότι αν έλειπαν τα γεγονότα του Μάη, πιθανότατα τον Αύγουστο οι Σαχτουριανοί να πάθαιναν μεγαλύτερη πανωλεθρία.

Οι προσδοκίες ότι θα τελείωναν αναίμακτα τα βάσανα των Σακτουριανών διαψεύστηκαν. Πέντε μέρες μετά τη Μάχη των Ποταμών στο Αμάρι, που έδωσαν με επιτυχία οι αντάρτες του Ε.Λ.Α.Σ. (11-9-44), από τους είκοσι τρεις φυλακισμένους στην Αγυιά, διάλεξαν δεκαπέντε και τους έστησαν στο εκτελεστικό απόσπασμα (16-9-44). Υποστηρίζεται ότι εκτελέστηκαν σε αντίποινα της Μάχης των Ποταμών, καθώς διαβεβαίωναν οι υπόλοιποι μέχρι τους είκοσι τρεις, που είχαν τύχη βουνό και αντί να εκτελεστούν διασώθηκαν και λυτρώθηκαν. Άλλοι αμφισβητούν ότι οι Γερμανοί ανακοίνωσαν στους μελλοθάνατους γιατί τους εκτελούν ή υποστηρίζουν ότι οι δυο τελευταίες ομαδικές εκτελέσεις Αυγούστου-Σεπτέμβρη στην Αγυιά, «ήταν ένα γενικό μέτρο τρομοκρατίας και όχι αντίποινα για ορισμένους φόνους Γερμανών» ή και ακόμη ότι, ανακοίνωσαν στους μελλοθάνατους σαν αιτία που τους εκτελούν την απαγωγή του Κράιπε.

Εφόσον παραγνωρίσουμε (υποθετικά) τις μαρτυρίες, για να θεμελιώσει κανένας άποψη για τα αίτια και τις αφορμές της εκτέλεσης των Σακτουριανών και άλλων συγκρατούμενών τους, πρέπει να λάβει υπόψη του δυο ανακοινώσεις του διοικητή «Φρουρίου Κρήτης» (Μύλλερ) που δημοσιεύτηκαν στον «Παρατηρητή» Χανίων. Στην πρώτη (14-9-44) διατυπώνεται ότι σταμάτησαν τα σκληρά μέτρα αντιποίνων «ως την καταστροφών των χωρίων», έγιναν πάλι απόπειρες εναντίον Γερμανών στρατιωτών «εκ νέου θα ληφθούν ακόμη σκληρότερα αλλά επειδή μέτρα». Στη δεύτερη (16-9-44), ότι «ως αντίποινα διά τους υπό των κομμουνιστών δολοφονηθέντας στρατιώτας ετυφεκίσθησαν σήμερον εξήντα κομμουνισταί». Από τους εξήντα εκτελεσμένους τουλάχιστον οι περισσότεροι Σακτουριανοί (ή και κανένας) δεν ήτανε κομμουνιστές και ούτε στη Μάχη των Ποταμών δολοφονήθηκαν Γερμανοί στρατιώτες. Απλούστατα, κατά παγία τακτική, οι κατακτητές τους δικούς τους σκοτωμένους σε πολεμικές συγκρούσεις με τους αντάρτες, τους εμφάνιζαν δολοφονημένους, ύστερα από φρικτά βασανιστήρια, για να «δικαιολογούν» την εφαρμογή αντιποίνων.

Στις γερμανικές γνωστοποιήσεις δε γίνεται ειδική αναφορά στα γεγονότα των Ποταμών, αλλά είναι τόσο κοντά με τις εκτελέσεις στην Αγυιά που εύκολα και εύλογα μπορούν να συνδεθούν. Ωστόσο, αν ανατρέξουμε ξανά στη δεύτερη ανακοίνωση, παρατηρούμε να αναφέρεται στην αρχή ότι «την 15-9-44 κομμουνιστικαί συμμορίαι εδολοφόνησαν εκ νέου Γερμανούς στρατιώτες» ενώ η μάχη των Ποταμών έγινε τέσσερις μέρες πρωτύτερα.

Στις 15-9-44 η Ομάδα των Ανωγειανών (Ε.Ο.Ρ.) εξολόθρευσε γερμανικό απόσπασμα δεκατεσσάρων ανδρών στην περιοχή Ηρακλείου και λογικά πρέπει να συνδέσουμε τις εκτελέσεις με αυτό τα επεισόδιο. Γενικότερα πάντως δεν πρέπει να δίδεται ιδιαίτερη σημασία στο αιτιολογικό επισήμων γερμανικών ανακοινώσεων κατά κανόνα κατασκευασμένο.

Φρικτός ο θάνατος των πατριωτών

Εξ όλων καταλήγω στο συμπέρασμα ότι οι ομαδικές εκτελέσεις στις 16-9-44 στις φυλακές της Αγυιάς, ακόμη και αν δικαιολογείται κάποια σχέση και ανεξάρτητα από οποιεσδήποτε μαρτυρίες, δεν πρέπει να αποδίδονται αποκλειστικά στη Μάχη των Ποταμών. Ο συμμαχικός παράγοντας αποδίδει την καταστροφή των Σακτουρίων στο γεγονός ότι προδόθηκε η εκφόρτωση όπλων στην ακτή του «Αγίου Παύλου».

Πέρα και πάνω απ’ όλα συγκλονίζουν οι φρικιαστικές συνθήκες κάτω από τις οποίες βρήκαν το θάνατο οι δεκαπέντε Σακτουριανοί που εντυπωσίαζαν με την ομορφιά και τη νεότητά τους. Και οι μεγάλες στιγμές που διάβηκαν για να μας γεμίσουν με εθνική υπερηφάνεια.

Οδηγήθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα δεμένοι με καλώδια, αλλά με το φρόνημα αδούλωτο και με την πίστη ακλόνητη, ότι με το αίμα τους θα ποτιστεί και θα ξαναγίνει πανύψηλο το δέντρο της λευτεριάς. Πορευόμενοι στο Γολγοθά, τραγουδούσαν «πρόβαλε μάνα του γαμπρού», τραγούδι της χαράς για να πλαντάξει ο φασισμός και ο χάρος. Και ο χάρος στάθηκε αδικητής και οι φασίστες ψυχανεμίστηκαν την πρόκληση. Μαυροκιτρίνησαν, αναζωπυρώθηκαν τα ταπεινά ένστικτά τους και αντί χαριστικών βολών τους αποκεφάλισαν με τσεκούρια!».

Είναι παρήγορο ότι οι απόγονοι δεν λησμόνησαν τη μεγάλη αυτή προσφορά στην πατρίδα και στην ελευθερία των προγόνων τους. Και ανταποδίδουν με τις εκδηλώσεις με τον πολιτιστικό σύλλογο της περιοχής που με διάφορες καινοτόμες δράσεις όπως παραγωγή ντοκιμαντέρ κρατά άσβεστη τη μνήμη τους στον αιώνα.