Του ΧΑΡΗ ΣΤΡΑΤΙΔΑΚΗ*
Την περασμένη Πέμπτη 24 Μαΐου πραγματοποιήσαμε στον Κήπο, όπως το είχαμε προαναγγείλει, έναν σύντομο απογευματινό περίπατο με μέλη του Κεντρικού Κέντρου Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων, τον οποίο ολοκληρώσαμε στις εγκαταστάσεις του με μια αναλυτική προβολή ιστορικών φωτογραφιών. Θα ήθελα λοιπόν και από αυτή τη θέση να ευχαριστήσω την υπεύθυνη Αγάπη Μαμαλάκη και την φυσιοθεραπεύτρια Κατερίνα Τσακάλη για την ευκαιρία που μου έδωσαν να επικοινωνήσω με τα μέλη του ΚΑΠΗ, τα οποία με τη σειρά τους φρόντισαν να με ανατροφοδοτήσουν με πλήθος πληροφοριών. Τους εύχομαι να είναι πάντα καλά, σωματικά και διανοητικά, και να μη σταματήσουν να έχουν πνευματικά ενδιαφέροντα και διάθεση μάθησης και προσφοράς.
Είχαμε σταματήσει την εξιστόρηση της ιστορίας του -τέταρτου ή πέμπτου κατά σειρά- δημόσιου Κήπου του Ρεθύμνου, με ένα απόσπασμα το «Χρονικό μιας Πολιτείας» του Π. Πρεβελάκη. Σήμερα συνεχίζουμε με δύο ακόμα, από τη μυθιστορία «Βουκέφαλοι» του Ανδρέα Νενεδάκη: «…Και ξαφνικά αποφασίστηκε, όπως άκουσα, να χαλάσουν το τούρκικο νεκροταφείο. Πήραν τα μάρμαρα σιγά σιγά και τα φόρτωσαν σε κάρα. Ακούστηκε πως κάποιος αγόρασε πάρα πολλά και πως θα τα πελεκούσε. Το σπίτι του το ‘βλεπα συχνά όταν περνούσα και πραγματικά τριγύρω στο φράχτη τους ήταν χτισμένα κομμάτια μάρμαρα… Τα είχαν σπάσει και τα είχαν τοποθετήσει με τέτοιο τρόπο που φαινόταν το σπίτι πιο όμορφο κι όπως έλεγαν κι άκουα μέσα το δάπεδο του σπιτιού ήταν όλο στρωμένο με μάρμαρα από το τούρκικο νεκροταφείο. Φαίνεται λοιπόν πως και κείνοι οι άνθρωποι δε φοβόνταν τους Τούρκους νεκρούς αλλά ξαφνικά ακούστηκε στην πολιτεία πως το ζευγάρι τρελάθηκε και τους πήγαν και τους δυο στο τρελοκομείο στη Σούδα….».
«…Βέβαια εγώ ήξερα για ποιο λόγο ήταν στεναχωρημένη η μητέρα μου. Άκουσα πολλές φορές στο σπίτι μας πως εκείνη δεν ήθελε να δώσει μήτε στις κότες που είχαμε από το κριθάρι που είχε θεριέψει στα τούρκικα νεκροταφεία… Η μητέρα μου δεν ήθελε μήτε στο σπίτι της να το βάλει… Όταν πάλι σχεδόν είχα ξεχάσει όλα αυτά ακούστηκε πως ψόφησαν τα πουλερικά τριγύρω στην πόλη και διαδόθηκε πως είχαν φάει από το κριθάρι των μεζαριών. Το ίδιο έγινε και με τα λαχανικά… Και στα μεζάρια δεν ξαναφύτεψαν μήτε έσπειραν τίποτα φαγώσιμο ώσπου αποφασίστηκε από τη δημογεροντία να γίνουν τα μεζάρια κήπος. Και δεν πέρασαν δυο τρία χρόνια και τα δέντρα που είχαν φυτέψει είχαν θεριέψει και πρασίνισε ο κόσμος και δρόσισε η πολιτεία. Η μητέρα μου ήταν ευχαριστημένη μ’ αυτή τη λύση και ο καιρός περνούσε. Ξέχασε σιγά σιγά τα τούρκικα μνήματα, τις φιλενάδες της τις χανούμισσες που ήταν θαμμένες, τα παιδιά, τους χοτζάδες που κείτονταν εκεί και τώρα λέει πως όλοι αυτοί έχουν γίνει πράσινα φύλλα, λουλούδια, θεόρατα δέντρα κι έχουν ησυχάσει οι ψυχές τους….».
Ο Δημοτικός Κήπος είχε ιδρυθεί αρχικά ως Δημόσιο Αγροκήπιο, άλλωστε το οικόπεδό του είχε παραχωρηθεί στην Γεωπονική Υπηρεσία τον Δεκέμβριο του 1924 για δέκα χρόνια. Όπως αναφέρει η Μαρία Τσιριμονάκη στο «Εν Ρεθύμνω», το σχετικό έγγραφο όριζε ότι μπορούσε παράλληλα «…να χρησιμοποιείται και ως Δημοτικός Κήπος χάριν περιπάτου των πολιτών». Ήταν η εποχή που κάθε πρωτεύουσα νομού της Ελλάδας έπρεπε να έχει το δημόσιο φυτώριό της, δεδομένου ότι ιδιωτικά την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν. Τα κρατικά φυτώρια παρείχαν πολλαπλασιαστικό υλικό στους αγρότες σε συμβολικές τιμές, αρχικά μουριές για την μεταξοκαλλιέργεια και στη συνέχεια οπωροφόρα δέντρα, σπόρους, φυντάνια, ιδιαίτερα καπνού, και πατατόσπορο. Προτεραιότητα στη διανομή είχαν οι κοινότητες και τα σχολεία, τα οποία τα χρησιμοποιούσαν για τους σχολικούς κήπους και τα σχολικά τους αγροκήπια (όπως στην εικόνα το σχέδιο το πρότυπο των Αγγελιανών). Έτσι, κατά την περίοδο 1925-1930 το Αγροκήπιο του Ρεθύμνου αναπαρήγαγε και προσέφερε ανά έτος από 12.000 έως 15.000 δενδρύλλια. Ένα μέρος από αυτά ήταν πεύκα και χρησιμοποιούνταν σε αναδασώσεις.
Προκύπτει το ερώτημα από πού ερχόταν το απαραίτητο νερό για το πότισμα τόσο μεγάλου αριθμού φυτών. Το νερό αυτό εξασφαλιζόταν από μια πηγή νερού που βρισκόταν στη βορειοδυτική γωνία των μεζαριών τουλάχιστον από το 1850, που την σημείωσε στον χάρτη του ο G. Wilkinson. Είναι πολύ πιθανόν να αποτελούσε το τέλος του ενετικού υδραγωγείου που ερχόταν από την πηγή του Κουμπέ, το νερό της οποίας μαστευόταν λίγο παραπάνω από τη σημερινή κρήνη, στο ύψος του εκεί μοναστηριού του Αγίου Ιωάννη του Ερημίτη (σήμερα Μονή Σωτήρος Χριστού). Το υδραγωγείο, βέβαια, οδηγούσε αρχικά το νερό μέσα στην πόλη, αλλά φαίνεται ότι είχε καταστραφεί στο πέρασμά του κάτω από το περιμετρικό τείχος της πόλης. Το νερό αυτό συγκέντρωσε αργότερα, το 1863, στο στερνίτσι της γνωστής Μεσκηνόβρυσης ο Εδεχέμ μπέης, γνωστός και από άλλες ευεργεσίες του στο Ρέθυμνο (κρήνη οδού Ψιλάκη κ.λπ.), που έδωσε και λάξευσαν την αναμνηστική επιγραφή: «Να μην βασκαθεί ποτέ η κρήνη που ανήκει σ’ αυτή τη συνοικία και κατασκευάστηκε από το γιο του Κλαψάρη Γιουνούς Αγά, Εδεχέμ Μπέη. Όποιος διψά ας πίνει νερό και ας προσεύχεται για την ψυχή μου. Τη βρύση θα τη συντηρεί αυτός που την έχτισε. 1863».
Στη φύτευση του Κήπου πρωτοστάτησε ο τότε δήμαρχος Τίτος Πετυχάκης (1874-1966), γνωστός για πολλά έργα στην πόλη (κάλυψη και αντιπλημμυρικό έργο χειμάρρου Καμαράκι, διάνοιξη πλατείας Πλατάνου κ.λπ.) και μάλιστα χωρίς να δημιουργήσει κανένα χρέος στον Δήμο. Ο Πετυχάκης ήταν ρέκτης του πρασίνου, όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε και από ένα άλλο δημόσιο κήπο που είχε δημιουργήσει στον Βάμο Αποκορώνου, κατά την περίοδο 1909-1912 που είχε υπηρετήσει εκεί ως ειρηνοδίκης, αλλά και από τις σειρές των ευκαλύπτων στον δρόμο εκεί μπροστά του. Στο Ρέθυμνο τα πρώτα δέντρα που έδωσε εντολή να φυτευτούν ήταν επίσης δώδεκα ευκάλυπτοι στη βόρεια πλευρά του οικοπέδου, κάποιοι από τους οποίους επιβιώνουν μέχρι τις μέρες μας. Θα πρέπει να σημειώσουμε ότι ο Κήπος είχε συγκεκριμένο πλάνο φύτευσης, σχεδιασμένο από τον τότε Διευθυντή Γεωργίας του Νομού Παπαθανασίου, με αλέες πεύκων, φοινίκων, κυπαρισσιών, κουτσουπιών, ακακιών και άλλων δέντρων και περιμετρικούς δρόμους από πικροδάφνες.
Ήταν η εποχή της Φιλοδασικής Ένωσης Ρεθύμνης, της οποίας «ψυχές» ήταν ο δήμαρχος και ο τότε επίσκοπος Τιμόθεος Βενέρης. Ο Σύλλογος αυτός όχι μόνο συνέβαλε στη φύτευση του Κήπου αλλά και δάσωσε τους λόφους στα νότια της πόλης, που μέχρι τότε ήταν απολύτως γυμνοί από δέντρα, καθώς και τα εσωτερικά κενά της Φορτέτζας. Τα δέντρα που επιζούν σήμερα σ’ αυτή είναι μικρό κλάσμα του συνόλου που φυτεύτηκαν από τα μέλη της Ένωσης και τους μαθητές του Γυμνασίου Αρρένων Ρεθύμνης, εφόσον ο εκεί βοσκός, που φαίνεται ότι «είχε μπάρμπα στην Κορώνη», φρόντιζε συστηματικά να οδηγεί κατεπάνω τους τα κατσίκια του, και όχι μόνο μία φορά. Ως προς τους μαθητές, είναι χαρακτηριστικό το γεγονός ότι το σύνολο σχεδόν των μαθητικών εκδρομών πραγματοποιούνταν προπολεμικά στους αναδασωμένους λόφους, προκειμένου να μεταφέρουν νερό και να τους ποτίζουν, ενώ κατά τους δύο μήνες των καλοκαιρινών διακοπών το έργο αυτό αναλάμβανε ο Δήμος Ρεθύμνης.
Εν τω μεταξύ ο Κήπος φυτευόταν με εντατικούς ρυθμούς. Βεβαίως το έδαφός του ήταν άγονο (Σεπέρια) και χρειάστηκε να μεταφέρονται μεγάλες ποσότητες κοπριάς για να το εμπλουτίζουν με οργανικά συστατικά. Την τριετία 1927-1929 φυτεύτηκαν 4.000 δέντρα και θάμνοι. Ο αριθμός αυτός, σε συνδυασμό με εκείνον των επόμενης χρονιάς, είναι πολύ μεγάλος, αν αναλογιστούμε ότι σήμερα, 2018, ο Κήπος δεν έχει περισσότερα από 1.000 δέντρα και θάμνους. Κι αυτό γιατί αρχικά περιείχε και πολλά άνθη (τριανταφυλλιές, γεράνια, γαρυφαλλιές κ.λπ.), πράγμα που σήμερα δεν ισχύει, τόσο εξαιτίας της έλλειψης κηπουρικού προσωπικού όσο και του γενικευμένου κοινωνικού αμοραλισμού, που οδηγεί στο χωρίς ενοχές κόψιμο των ανθέων. Σε αντιπαραβολή με το σήμερα αξίζει να θυμηθούμε ότι, ότι όταν κάποτε η κυρία Ειρήνη Πετυχάκη ζήτησε από τον άνδρα της άδεια να κόψει ένα τριαντάφυλλο, ο σύζυγός της το απαγόρευσε ρητά. «Μήτε να το μυρίσεις»!, της είχε απαντήσει.
Κάποια από τα φυτά που φυτεύτηκαν την περίοδο εκείνη, πέραν εκείνων που ήδη αναφέραμε, ήταν οι φλαμουριές, οι ρογδιές, οι αχλαδιές, οι αροκάριες, τα γιούκα, οι δαφνοκερασιές, οι ερυθρίνες, οι μουριές, οι ουασιγκτόνιες, οι τζανεριές, οι βραχυχίτωνες κ.ά. Αρχικά τα εισηγμέντα φυτά κατείχαν σημαντική αναλογία σχετικά με τα αυτοφυή της Κρήτης, κι αυτό, όπως συμβαίνει και σήμερα, αποτελούσε μόδα της εποχής. Η διαφορά με το σήμερα όμως ήταν ότι σε κάθε δέντρο και θάμνο είχε αναρτηθεί ένα τσίγκινο ταμπελάκι, στο οποίο, πέραν του λατινικού του ονόματος, αναφερόταν ο τόπος εισαγωγής και κάποιες από τις ιδιότητές του. Οι προσεκτικοί αναγνώστες μπορούν να εντοπίσουν μερικά από τα ταμπελάκια εκείνα στην παρατιθέμενη φωτογραφία.
Το βόσκηση αποτελούσε κίνδυνο όχι μόνο για τα πεύκα του Εβλιγιά, του Προφήτη Ηλία και της Φορτέτζας αλλά και για τη χλωρίδα του Κήπου, που τα αιγοπρόβατα λιμπίζονταν και πραγματοποιούσαν κατά καιρούς επελάσεις για να την απολαύσουν. Μέχρι το 1932 ο επιστάτης του Κήπου έτρεχε και δεν προλάβαινε να τα αποκρούει, οπότε η απονομή διπλώματος από τη Διεθνή Έκθεση Θεσσαλονίκης το έτος εκείνο αλλά και του ποσού των 80.000 δραχμών που το συνόδευσε και χρησίμευσε για την περιτοίχισή του, λειτούργησε σωτήρια για την επιβίωσή του. Με την ευκαιρία θα ήθελα να ευχαριστήσω τον Γιώργο Κτιστάκη για τη φωτογραφία και την Υπηρεσία Πρασίνου του Δήμου για τις πληροφορίες που μου παρείχε, και να θυμίσω ότι, όταν πριν από μια δεκαετία φίλος δημοτικός σύμβουλος βάλθηκε να κατεδαφίσει την περίφραξη του Κήπου για να τον μετατρέψει σε πάρκο, σε σχετική διαμαρτύρηση είχα γράψει ότι θα του επιτρέπαμε οι πολίτες να το κάνει μόνο αν, εφαρμόζοντας την αρχή της αντιστρεψιμότητας, κατέθετε το αντίστοιχο σημερινό ποσόν για την ανακατασκευή της στο Ταμείο Παρακαταθηκών και Δανείων. Έτσι, όταν τα 4×4 (τα αιγοπρόβατα του σήμερα) θα τον μετέτρεπαν σε δωρεάν χώρο στάθμευσης, οπότε και θα κατανοούσε το λάθος που διέπραξε, θα μπορούσε να την ανακατασκευάσει. Ευτυχώς δεν χρειάστηκε…
Για να ξαναγυρίσουμε όμως στον Μεσοπόλεμο, φανταζόμαστε την απογοήτευση των αξιολύπητων κατσικιών της φωτογραφίας του έτους 1937, όταν περπατούσαν τη Λεωφόρο Κουντουριώτη (τότε Πριγκιπίσσης Σοφίας) δίπλα από τις πρασινοκορφάδες του Κήπου, αλλά αδυνατούσαν να τις κορφολογήσουν. Αν δεν υπήρχε η περίφραξη, με τις όμορφες αλλά και αποτελεσματικές της σιδεριές, δεν θα μπορούσαμε μέχρι σήμερα να απολαμβάνουμε με τη σειρά μας τη δροσεράδα του Κήπου και να ξεφεύγουμε από την κίνηση κάθε τόσο, παρότι βρισκόμαστε ουσιαστικά στο κέντρο της πόλης. Να σημειώσουμε ότι οι μετακινήσεις των ποιμνίων μέσα από τους δρόμους της πόλης, προς τα θερινά και χειμερινά βοσκοτόπια, πραγματοποιούνταν μέχρι και τη δεκαετία του 1960. Με άλλη αφορμή είχα παραθέσει μια σχετική φωτογραφία, από τις πρώτες που είχα τραβήξει ο ίδιος το 1974, στην οποία φαίνονταν τα κατσίκια να διασχίζουν την πόλη, οδηγούμενα από βοσκαρούδια με πλήρη κτηνοτροφική περιβολή, στιβάνια, κιλότες και με τα βουργιάλια τους στην πλάτη!
Καμάρια του Κήπου ήταν οπωσδήποτε οι κέδροι του Λιβάνου (Cedrus libani), οι οποίοι ήταν βέβαια κατά πολύ εντυπωσιακότεροι από τους εντόπιους θαλασσόκεδρους (uniperus oxycedrus και Juniperus phoenicea). Από τους δεύτερους επιβιώνουν κάμποσοι στα βορειοδυτικά του Κήπου, ενώ από τους κέδρους του Λιβάνου ένας φαίνεται να υποφέρει σοβαρά από κάποια ασθένεια. Οπωσδήποτε ο Τίτος Πετυχάκης ήταν πολύ περήφανος για τον Κήπο, και όχι αδικαιολόγητα, και ξεναγούσε προσωπικά σ’ αυτόν κάθε επίσημο επισκέπτη της πόλης, μεταξύ των οποίων τον Ελευθέριο Βενιζέλο το 1932, τον βασιλιά Γεώργιο και τον Ιωάννη Μεταξά το 1937 κ.ά.
Στον Κήπο πραγματοποιούνταν μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο οι εξορμήσεις αναψυχής των Ρεθεμνιωτών, φαινόμενο που μετατοπίστηκε αργότερα στην Προκυμαία. Μάλιστα οι πρόγονοί μας ήταν πολύ περήφανοι γι’ αυτόν και η αστική μυθολογία τους περιείχε το αφήγημα ότι αποτελούσε τον δεύτερο καλύτερο Κήπο, μετά τον Εθνικό της Αθήνας! Αν κάποιος τους αντέτεινε ότι από μόνο του το κλεινόν άστυ είχε μερικούς ακόμα σημαντικότερους από του Ρεθύμνου Κήπους, όπως του Ζαππείου και του Πεδίου του Άρεως, οι Ρεθεμνιώτες προσπερνούσαν την πληροφορία χωρίς να την καταχωρίσουν στη μνήμη τους και συνέχιζαν το σχετικό αφήγημα, όπως άλλωστε κι εκείνο του τρούλου της Φορτέτζας ως του δεύτερου μεγαλύτερου του κόσμου, μετά από εκείνον της Αγίας Σοφίας! Κι έτρεμαν απ’ τη λύπη τους, όταν το πληροφορούνταν, με κίνδυνο να καταρρεύσουν, οι τρούλοι του Καπιτωλίου, του Αγίου Παύλου του Λονδίνου και του τζαμιού στο Ισπαχάν της Περσίας!
Στην Κήπο πραγματοποιήθηκαν τον Μάιο του 1937 και του 1938 γιορτές Ανθεστηρίων από τον Σύλλογο των Κυριών Ρεθύμνης. Περιγράφει ο Μανόλης Κούνουπας, γιος της προέδρου του Συλλόγου Λέλας Κούνουπα (οι φωτογραφίες προέρχονται από το αρχείο του και δημοσιεύτηκαν από τον Κωστή Ηλ. Παπαδάκη): «Επρόκειτο για μια αναπαράσταση της Γιορτής των Ανθέων στο Δημοτικό Κήπο, εμπνευσμένη από τα «Ανθεστήρια» της αρχαιότητας… Κάτω από την πευκόφυτη δενδροστοιχία στις 9 Μαΐου 1938 θα παρελάσουν οι «ιέρειες της Ανοίξεως» με στολισμένα τα κεφάλια από λουλούδια και με κάνιστρα επίσης γεμάτα λουλούδια. Η πομπή προβάλλει στο ξέφωτο… Μια χορωδία, από καλλίφωνα παιδιά, θα ευχηθεί στη θεά το «καλώς όρισε» ενώ το χαριτωμένο σύνολο των ιερειών της άνοιξης αποχωρεί στο βάθος του πευκόφυτου δρόμου με κορυφαίες του χορού τις δεσποινίδες Ελ. Κανάρη, Αδριανή Κούνουπα, και με οδηγούς, τις πεταλούδες Ελενίτσα Σκουνάτσου, Σία Σφηνιά, Σακέ Βαρτανιάν, Ιωάννα Στραπατσάκη, Μαρία Σηφάκη και Αλεξάνδρα Αθανασιάδου».
Μέσα στον Αύγουστο πραγματοποιούνταν γεωργοκτηνοτροφικές εκθέσεις, πρόδρομοι των σημερινών Γιορτών Κρητικής Διατροφής, με τη διαφορά ότι τότε (1934-1940) παρουσιαζόταν πλήθος προϊόντων, ενώ σήμερα η γκάμα τους είναι πολύ περιορισμένη. Σημειώνω πρόχειρα: σιτάρι τεσσάρων ποικιλιών, λινάρι, κριθάρι, κουκιά, φακή, φασόλια, φιστίκια, λάθυροι, ρεβίθια, μπιζέλια, αμύγδαλα και πετραμύγδαλα, σταφίδα σουλτανίνα, πατάτες και γλυκοπατάτες, μήλα και ξινόμηλα, βύσσινο αποξηραμένο, κίτρα, κρεμμύδια, ανθόνερο και δαφνέλαιο, ελαιόλαδο, κρασί, γραβιέρα και κομπόστες! Παρουσιάζονταν επίσης ζώα, εν είδει ζωοπανήγυρης, ενώ δεν έλειπαν και οι ιπποδρομίες (στην Προκυμαία εκείνες), οι αθλητικοί αγώνες και οι λοταρίες.
Θα συνεχίσουμε όμως την επόμενη εβδομάδα, με την προοπτική να ολοκληρώσουμε τότε την περιήγησή μας στον Κήπο.
* Ο Χάρης Στρατιδάκης είναι Δρ Παιδαγωγικής-ιστορικός ερευνητής-συγγραφέας
strharis@yahoo.gr, 2831055031