Της ΧΡΥΣΑΣ ΔΑΜΙΑΝΑΚΗ*
Στην πολιτιστική εκδήλωση του Ιδρύματος και Μουσείου «Ν. Καζαντζάκη» «Ταξιδεύοντας Ισπανία» (12-17 Ιουλίου 2016), αφιερωμένη στις ταξιδιωτικές εντυπώσεις του Νίκου Καζαντζάκη από την Ισπανία και τις σχέσεις του με την ισπανική προπολεμική λογοτεχνία, δεν γίνεται δυστυχώς καμιά αναφορά στον συνοδοιπόρο και πνευματικό αδελφό του Παντελή Πρεβελάκη, παρόλο ότι και οι δύο συγγραφείς καλλιέργησαν ταυτόχρονα στενές σχέσεις με Ισπανούς ποιητές και διανοούμενους, αντάλλαξαν σημαντικές απόψεις για το έργο τους (που ο ενδιαφερόμενος θα βρει στα Τετρακόσια Γράμματα του Ν. Καζαντζάκη στον Π. Πρεβελάκη, 1965), και ο Πρεβελάκης, μυημένος από τον Καζαντζάκη, έμεινε μεγάλα διαστήματα στη Μαδρίτη, συχνωτίστηκε με τους Ισπανούς ομοτέχνους του και αργότερα, φιλοξενούμενος του «Γέροντά» του στην Αίγινα, συνέταξε ποιήματα στην ισπανική γλώσσα που δεν έχουν ακόμα εκδοθεί, ούτε έχουν μελετηθεί. Την μαρτυρία αυτή έχω από τον φίλο του κ. Κώστα Τσιρόπουλο, και την εκλιπούσα Σόνια Πρεβελάκη, πρώην μελετητές της Ισπανικής λογοτεχνίας του 20ου αιώνα. Ο αναγνώστης βρίσκει εξ άλλου πληροφορίες και στα Τετρακόσια Γράμματα του Καζαντζάκη στον Πρεβελάκη, όπου και η «Χρονογραφία του Βίου του Ν. Καζαντζάκη», στην οποία ο Πρεβελάκης αναφέρει τη σχέση του Καζαντζάκη με την Ισπανία. Πρόκειται για μια εξαιρετική, εκλεκτική και πνευματική συγγένεια που καλλιέργησε τόσο ο Καζαντζάκης, όσο και ο Πρεβελάκης, και μαρτυρείται στο έργο τους καθότι η ισπανική και η γαλλική λογοτεχνία άσκησαν την μεγαλύτερη επίδραση στη σκέψη τους απ’ ό,τι οι υπόλοιπες ευρωπαϊκές λογοτεχνίες. Εντονότερη μάλιστα υπήρξε η απήχηση της ισπανικής λογοτεχνίας στο δραματικό, μεταφραστικό, ακόμα και ποιητικό έργο του Πρεβελάκη. Είναι λοιπόν σημαντική παραμέληση από μέρους των οργανωτών του Ιδρύματος «Ν. Καζαντζάκη» η τελεία έλλειψη αναφοράς στον Πρεβελάκη, κυρίως για τον λόγο ότι μέσω του δικού του υπομνηματισμού θα μπορούσαν να αντλήσουν περισσότερα και ουσιαστικότερα στοιχεία για τον Καζαντζάκη και την Ισπανία υπερβαίνοντας τα στενά όρια ενός καλοκαιρινού δρώμενου, και θέτοντας τις βάσεις για επιστημονικές μελέτες που θα μπορούσαν να αναλάβουν Έλληνες κριτικοί της λογοτεχνίας και Ισπανοί νεοελληνιστές, προσφέροντας στη σύγχρονη κριτική δημοσιεύματα χρήσιμα για μια πτυχή του έργου του Καζαντζάκη (Ταξιδιωτική Λογοτεχνία) λιγότερο γνωστή στο κοινό.
Δράττοντας ωστόσο της ευκαιρίας, θα ήθελα να παραθέσω εδώ μερικά στοιχεία για την σχέση του Πρεβελάκη με την ισπανική λογοτεχνία ως φόρο τιμής στον πνευματικό μου δάσκαλο για τη συμπλήρωση τριάντα χρόνων από την εκδημία του (1986-2016), την οποία πιστεύω ότι τουλάχιστον η γενέτειρά του, το Ρέθυμνο, θα τιμήσει.
Από την πληθώρα των έργων της ευρωπαϊκής γραμματείας που μελέτησε ο Πρεβελάκης, αγάπησε ιδιαίτερα και μετέφρασε έργα της κλασικής και νεότερης ισπανικής λογοτεχνίας. Η προσήλωσή του στην ισπανική ποίηση και δραματουργία των νεοτέρων χρόνων και της εποχής του (πρώτο μισό του 20ου αιώνα) δεν συνιστά μόνο σημαντικό μέρος της μεταφραστικής του παραγωγής, αλλά και πηγή έμπνευσης του πρωτότυπου συγγραφικού έργου του. Από τις ανακοινώσεις του τόμου που επιμελήθηκα, Το Μεταφραστικό έργο του Παντελή Πρεβελάκη. Φιλολογική και ιστορική προσέγγιση (Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων, 2014), οι οποίες υπογράφονται από τους Ισπανούς νεοελληνιστές Eusebi Ayensa Prat και Virginia Lopez Recio, καθώς και από το δικό μου «Εισαγωγικό Σημείωμα» και «Κατάλογος των Μεταφράσεων», γίνεται φανερό ότι τα έργα των ισπανών δραματουργών και ποιητών που μετέφρασε ο Πρεβελάκης, -όπως La vida es sueño (1635) του Pedro Calderón de la Barca, ή Los intereses creados (1907) του Jacinto Benavente- αποτελούν μέρη πνευματικής ακόμα και θεματικής ενότητας με το πρωτότυπο έργο του. Οι λόγοι που υπαγόρευσαν τις μεταφραστικές αυτές επιλογές του Πρεβελάκη από την ισπανική λογοτεχνία δεν έχουν ακόμα ερευνηθεί από την κριτική και τούτο το κενό θα μπορούσε να καλύψει μια μελλοντική εργασία, που θα ήθελα να αναλάβω ελπίζοντας στη συνεργασία του συναδέλφου Eusebi Ayensa Prat. Εκείνο που μπορεί να ειπωθεί με βεβαιότητα επί του παρόντος, είναι ότι η επιλογή κλασικών και νεότερων Ισπανών δραματουργών και ποιητών, που έκανε ο Πρεβελάκης, προσφέροντας στο ελληνικό θεατρικό και αναγνωστικό κοινό θεσπέσια και αντιπροσωπευτικά έργα του ισπανικού θεάτρου του 17ου και του 20ου αιώνα, καθώς και έργα της νεότερης ισπανικής ποίησης, αποκαλύπτουν πρωτίστως την εκλεκτική του συγγένεια όχι μόνο με την κλασική, αλλά και την νεότερη ισπανική ποίηση και διανόηση των αρχών του 20ου αιώνα και για την ακρίβεια με εκπροσώπους της «Νεοτερικότητας», όπως ήταν οι Juan Ramón Jiménez και José Ortega y Gasset, του «Regeneracionismo» όπως ήταν ο Miguel de Unamuno, ή τέλος του «Novecentismo», όπως ήταν ο José Ortega y Gasset.
Στους Ευρωπαίους κλασικούς δημιουργούς τον είχε οδηγήσει αναντίρρητα ο πόθος του να εξακοντίσει τη σκέψη του πέρα από την νεοελληνική πραγματικότητα, εμβαθύνοντας στη σπουδή του Ευρωπαϊκού Ανθρωπισμού, δια μέσου της μελέτης έργων της ισπανικής, αλλά και της γαλλικής λογοτεχνίας, και μεταφράζοντάς τα. Πρωτοπόροι του Ισπανικού Μπαρόκ, όπως ο Luis de Góngora, αλλά και κλασικοί όπως ο Cervades, γίνονται πρότυπα για τις δικές του συγγραφικές δημιουργίες. Απόδειξη αποτελεί το ιστορικό δράμα Η Numancia (El cerco de Numancia, 1585 περ.) του Cervades, που τον εμψύχωσε για να συνθέσει το δικό του ηρωικό έργο Το Ηφαίστειο (Δράμα σε τέσσερεις πράξεις, 1962), δραματοποιώντας την πολιορκία της Μονής Αρκαδίου από τους Τούρκους το 1866, και το ολοκαύτωμα των υπερασπιστών της. Την αφορμή είχε δώσει η σκηνική παρουσίαση της Numancia στη Μαδρίτη το 1937 με την πρωτοβουλία του ποιητή και αγωνιστή της ελευθερίας Rafael Alberti, προορισμένη να δηλώσει περίτρανα την αντίσταση της δημοκρατικής Μαδρίτης εναντίον των φασιστικών επιθέσεων. Η πράξη αυτή του Alberti ισοδυναμούσε για τον κρητικό συγγραφέα με πράξη υψηλής συναίσθησης του χρέους απέναντι στη πατρίδα, και τούτο τον είχε ελκύσει να συγγράψει Το Ηφαίστειο, ενθυμούμενος τα ηρωικά κατορθώματα της φυλής του, και ποθώντας να δώσει στο νέο ελληνικό έθνος ένα έργο ικανό να τον εμπνεύσει σε στιγμές εθνικού κινδύνου. Για τούτο είναι έργο ηθικής οφειλής προς τον συγγραφέα να συμπεριληφθεί η σκηνική παρουσίαση του Ηφαιστείου στις εκδηλώσεις με τις οποίες η Μεγαλόνησος θα τιμήσει εφέτος τους ήρωες και μάρτυρες της Αρκαδικής θυσίας με την συμπλήρωση εκατό πενήντα χρόνων από το Ολοκαύτωμα (1866-2016). Αν τούτο όμως δεν είναι εφικτό, μπορεί να αναγνωστεί το έργο στα σχολεία ή σε δημόσια εκδήλωση, μαζί με τον πανηγυρικό λόγο Μνημόσυνο στους Ήρωες και Μάρτυρες του Μεγάλου Σηκωμού του 1866 (Αθήνα, Οι Εκδόσεις των Φίλων 1976), που εκφώνησε ο Πρεβελάκης στο Ρέθυμνο στις 7 Νοεμβρίου 1966 για τα εκατόχρονα του Ολοκαυτώματος. Το Ηφαίστειο κομίζει διαχρονικό δίδαγμα: πατριώτης είναι εκείνος που ενστερνίζεται την αποστολή του στη ζωή συνυφασμένη με το καθήκον προς την πατρίδα σε καιρό θυσιών.
* Η Χρύσα Δαμιανάκη είναι καθηγήτρια Ιστορίας της Τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Σαλέντο (Ιταλίας)