• «Κάθε ένα προϊόν έχει πίσω του μια ιστορία την οποία ο κάθε οικοτέχνης πρέπει να βρει τον τρόπο να την πει σωστά στο κοινό του»
Μια μορφή επιχειρηματικότητας, πάρα πολύ μικρής κλίμακας, η οποία μεταποιεί τα γεωργοκτηνοτροφικά προϊόντα, αποκλειστικά ιδίας παραγωγής, στον χώρο της αγροτικής κατοικίας ή της αγροτικής εκμετάλλευσης του παραγωγού και της οικογένειάς του, είναι η λεγόμενη οικοτεχνία. Μια ιδέα η οποία βασίστηκε στην αναβίωση των παλιών συνταγών των γιαγιάδων και των παππούδων οι οποίες πέρασαν από γενιά σε γενιά αλλά δεν έφτασαν ποτέ στον καταναλωτή πέραν των ορίων της οικογένειας και των φίλων και με τη θεσμοθέτησή της το 2016, ήρθε να δώσει την ευκαιρία σε αυτές τις γενιές να αξιοποιούν τις πρώτες ύλες που παράγουν, να τις μεταποιούν και να δίνουν πίσω σε ένα μικρό (έστω) κοινό τις παλαιές αυτές γεύσεις. Μαρμελάδα ή γλυκά του κουταλιού σπιτικά με συνταγή της γιαγιάς, σπιτικό τυροζούλι, αρωματισμένο ελαιόλαδο με βότανα της κρητικής γης, χαρουπόλεμο, είναι μερικά από τα προϊόντα που μπορούν να φτιάξουν όσοι έχουν άδεια οικοτέχνη, μέσα στην κουζίνα τους, πληρώντας «ήπιες» προδιαγραφές (φυσικά τηρώντας βασικά μέτρα υγιεινής) και να τα διαθέσουν προς πώληση. «Η οικοτεχνία είναι ουσιαστικά η τέχνη της κάθε οικογένειας. Για αυτό λέγεται και οικοτεχνία. Είναι η αναβίωση παλαιών πραγμάτων, με σύγχρονο τρόπο, με σύγχρονη οπτική όπου μια γεύση μας θυμίζει τα παλιά και μας πάει στα καινούργια. Και κάθε ένα προϊόν έχει πίσω του μια ιστορία την οποία ο κάθε οικοτέχνης πρέπει να βρει τον τρόπο να την πει σωστά στο κοινό του», εξηγούν χαρακτηριστικά οι καλά γνωρίζοντες του χώρου.
Βασική προϋπόθεση για να μπορέσει κανείς να ασχοληθεί με την οικοτεχνία είναι να έχει ως κατά κύριο επάγγελμα αυτό του αγρότη και αφού ακολουθήσει τις σχετικά απλές διαδικασίες για να πάρει την άδεια, τότε θα έχει μια καλή ευκαιρία να συμπληρώνει το εισόδημά του πουλώντας τα προϊόντα που θα μεταποιεί με τις πρώτες ύλες που παράγει. Οικοτεχνίες βρίσκονται πολλές και διάσπαρτες στο νησί και στο Ρέθυμνο υπάρχει μια σημαντική δυναμική, μετρώντας αυτή τη στιγμή ο νομός περίπου 55 ενεργούς οικοτέχνες, όπως εξηγεί μιλώντας στα «Ρ.Ν.» ο Αντώνης Μαθιουλάκης, τμηματάρχης του τμήματος Ποιοτικού και Υγειονομικού Ελέγχου και υπεύθυνος για το κομμάτι της οικοτεχνίας της Δ/νσης Αγροτικής Ανάπτυξης και Κτηνιατρικής της Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου.
Σύμφωνα μάλιστα με τα στοιχεία που μας έδωσε, οι αιτήσεις για απόκτηση άδειας οικοτεχνίας ανά τα χρόνια έχουν ως εξής:
Το 2016: 2 άτομα
Το 2017: 5
Το 2018: 9
Το 2019: 9
Το 2020: 6
Το 2021: 6
Το 2022: 2
Το 2023: 6
Το 2024: 9
Το 2025: 4
Με κάποιους οικοτέχνες να έχουν σταματήσει τη δραστηριότητα αυτή, ο κ. Μαθιουλάκης επισημαίνει ότι «Περίπου 55 σε όλο το Ρέθυμνο είναι ενεργοί τώρα. Η πρώτη οικοτενχία που είχαμε ήταν στις 13/6/2016. Λίγοι έχουν εγκαταλείψει αυτή τη δραστηριότητα. Δεν μπορούμε να πούμε ότι δεν υπάρχει ενδιαφέρον. Ο ένας ρωτάει τον άλλο και μπαίνουν αρκετοί», αναφέρει, εξηγώντας: «Η φιλοσοφία της οικοτεχνίας είναι ότι τα προϊόντα που παράγει ο γεωργός, όσα δεν μπορεί να τα πουλήσει σαν πρώτη ύλη, τα μεταποιεί και τα πουλάει με την ιδιότητα του οικοτέχνη. Η οικοτεχνία αφορά μεταποιημένα αγροτικά προϊόντα που παράγει ο ίδιος ο αγρότης, όπως τα έκαναν παλιά με τον παραδοσιακό τρόπο. Πρέπει να φτιάχνει μικρές ποσότητες γιατί αν ξεφύγει πολύ ως προς την ποσότητα, τότε δεν μιλάμε για οικοτεχνία αλλά πάμε σε βιοτεχνία κ.λπ. Σε επίπεδο Ρεθύμνου έχουμε περισσότερες οικοτεχνίες που φτιάχνουν τυροκομικά προϊόντα, διαφόρους τύπους ελιών και διάφορα μείγματα βοτάνων όπως φασκόμηλο, τσάι του βουνού κ.λπ. Τα φυτεύουν οι παραγωγοί στα χωράφια τους και τα φτιάχνουν».
Όπως αναφέρει ο κ. Μαθιουλάκης η διαδικασία για να πάρεις κανείς την άδεια του οικοτέχνη είναι σχετικά εύκολη. Ο ενδιαφερόμενος χρειάζεται να είναι αυστηρά κατά κύριο επάγγελμα αγρότης και να αξιοποιεί αυστηρά ό,τι δηλώνει στην ενιαία του ενίσχυση (δηλαδή αν δεν δηλώνει αμπέλια δεν μπορεί να φτιάξει μουσταλευριά, για παράδειγμα). Από κει και πέρα, πρέπει να πληρούνται ακόμα κάποιες προϋποθέσεις που σχετίζονται φυσικά με την υγιεινή, καθώς και να πληρώσει ένα μικρό παράβολο των 10€ (το οποίο θα πρέπει να πληρώνει κάθε τρία χρόνια όταν και θα πρέπει να αιτείται την ανανέωση της άδειάς του). Το πιο «βολικό» με όλη τη φιλοσοφία της οικοτεχνίας είναι ότι όλα αυτά τα προϊόντα μπορούν απλώς να φτιάχνονται στον σπίτι του οικοτέχνη, και σε κάποιες περιπτώσεις ακόμη και μέσα στην ίδια του την κουζίνα. «Μπορεί να το κάνει κάποιος και στο σπίτι του σε ξεχωριστό όμως χώρο, ή στην κουζίνα του αν είναι πολύ μικρές οι ποσότητες που φτιάχνει, αν ξεφεύγουν λίγο οι ποσότητες θέλει χωριστό χώρο. Οι προδιαγραφές είναι τύπου HACCP δηλαδή στα παράθυρα πρέπει να υπάρχουν σίτες, ανοξείδωτος (inox) εξοπλισμός και πάγκοι, φρεσκοβαμμένοι τοίχοι κ.λπ. Δεν υπάρχει δέσμευση ως προς την έκταση των τετραγωνικών που θα έχει το εργαστήριό του, απλώς να τον καλύπτει αυτόν να μπορεί να εξυπηρετείται αυτός. Και μπορεί να το κάνει και σε ενοικιαζόμενο χώρο και σε ιδιόκτητο, στο σπίτι του, στην αποθήκη που έχει την εκμετάλλευσή του σε ένα μέρος ξεχωριστό. Και βέβαια δεν πρέπει να μπαίνουν ζώα μέσα στο εργαστήριο, να μην μπαίνουν σκυλιά – γάτες, πρέπει φυσικά να είναι καθαρά. Επίσης τα προϊόντα του οικοτέχνη όλα θα πρέπει να φέρουν στη συσκευασία που πουλιούνται έναν συγκεκριμένο κωδικό υποχρεωτικά».
Ανάμεσα στα προϊόντα που μπορεί κανείς να φτιάξει (βάση της ενιαίας ενίσχυσής του πάντα), είναι όλα τα τυροκομικά προϊόντα για τα οποία επιτρέπεται να χρησιμοποιηθούν μέχρι 300 κιλά γάλα ημερησίως (γιαούρτι, τυρί, βούτυρο, μυζήθρα, ξινόχοντρος κ.λπ.), γλυκά του κουταλιού, μαρμελάδες, κομπόστες, ζελέ φρούτων (από το αντίστοιχο φρούτο που καλλιεργεί ο αγρότης), παστέλια με ξηρούς καρπούς (με κύριο συστατικό αυτό που υπάρχει στην ενιαία ενίσχυση), πετιμέζι – μουσταλευριά, αν κάποιος έχει καλλιέργεια αμπελιού. Από λάδι μπορεί κανείς να φτιάχνει λάδι με διάφορα μπαχαρικά μέσα, αρωματικά, αιθέρια έλαια, ενώ σε αυτή την κατηγορία υπάρχει και η δυνατότητα να φτιάξει κανείς σαπούνια από ελαιόλαδο. Ακόμη επιλέξιμοι είναι οι χυμοί φρούτων οι οποίοι πρέπει να είναι μέχρι δύο λίτρα η συσκευασία, τουρσιά, σάλτσες ντομάτας, ξηρά φρούτα, μέλι με διάφορες προσμείξεις, αποξηραμένα φρούτα, χυλόπιτες, τραχανά κ.ά. Επιπλέον, αξιοσημείωτο το ότι η ρακί, το ρακόμελο, το κρασί κ.λπ. δεν είναι επιλέξιμα για την οικοτεχνία.
Τα οφέλη – Οι δυσκολίες
H ιδέα της οικοτεχνίας, όπως τονίζει ο κ. Μαθιουλάκης, δεν είναι για να βγάλει κανείς «τρελά» λεφτά. Ωστόσο, αποτελεί ένα καλό συμπληρωματικό εισόδημα για τους παραγωγούς του πρωτογενούς τομέα που έχουν ωραίες ιδέες, ποιοτικά προϊόντα, δημιουργικότητα και μεράκι, και οι οποίοι χωρίς μεσάζοντες (στις περισσότερες των περιπτώσεων) και χωρίς να ξοδέψουν πάρα πολλά χρήματα πουλάνε προϊόντα που θα τα έφτιαχναν έτσι κι αλλιώς στο σπίτι τους. Και από την άλλη ο ίδιος ο καταναλωτής έχει την ευκαιρία να βάλει στο τραπέζι του αυθεντικά προϊόντα, από ντόπιες πρώτες ύλες. «Είναι ένα συμπληρωματικό εισόδημα αυτό που βγάζουν από την οικοτεχνία. Πουλάνε τα προϊόντα οι ίδιοι οι οικοτέχνες σε δικό τους κατάστημα ή και έξω από το σπίτι τους, ή στη φάρμα τους, ενώ άλλοι τα πουλάνε και στη λαϊκή αγορά ή στα σούπερ μάρκετ».
Τα οφέλη από αυτή τη δραστηριότητα, ωστόσο είναι πολλαπλά καθώς υπάρχει η δυνατότητα ο καθένας εύκολα να δημιουργήσει τον δικό του μικρό πυρήνα πελατών με προοπτική αυτό να «μεγαλώσει» ενδεχομένως με έναν καλό σχεδιασμό, επιμονή και όραμα, ενώ πολλοί είναι εκείνοι που επιχειρούν τη διασύνδεση με τον τουρισμό, μετατρέποντας τα εργαστήρια τους σε επισκέψιμους χώρους. «Τα οφέλη για έναν οικοτέχνη είναι ότι βγάζουν ένα καλό προϊόν, υγιεινό, το οποίο το ξέρει ο κόσμος και αν του αρέσει το ξαναζητάει. Έχει ωφέλιμη η δραστηριότητα αυτή γιατί για παράδειγμα με τα τυροκομικά προϊόντα, το να ανοίξεις ένα τυροκομείο υπάρχουν πολλές αυστηρές προδιαγραφές ενώ με την οικοτεχνία υπάρχουν πιο ήπιες. Οπότε γενικά είναι ένα καλό συμπληρωματικό εισόδημα. Και υπάρχουν και κάποιοι που έχουν πάει παρακάτω μετατρέποντας το εργαστήριό τους σε επισκέψιμο χώρο για σχολεία, τουρίστες κ.λπ.», εξηγεί ο κ. Μαθιουλάκης.
Ανάμεσα στις δυσκολίες που αντιμετωπίζουν συχνά οι οικοτέχνες είναι ότι επειδή ακριβώς το εγχείρημά τους είναι «εμπειρικό» και δεν παράγουν κάτω από αυστηρά επαγγελματικές συνθήκες, καμιά φορά υστερούν σε τεχνογνωσίες που ίσως να τους βοηθούσαν να διατηρήσουν το προϊόν και κάθε παρτίδα σε υψηλά επίπεδα και εν τέλει να καταστούν και βιώσιμοι μέσα στα χρόνια. Επιπλέον, η έλλειψη δικτύωσης – καθώς στην Ελλάδα δεν έχουμε την ίδια οργάνωση στο ζήτημα των οικοτεχνιών, όπως για παράδειγμα στην Ιταλία ή την Ισπανία – είναι επίσης μια τροχοπέδη. Ο κ. Μαθιουλάκης, ωστόσο επισημαίνει, ότι στο Ηράκλειο υπάρχουν πρωτοβουλίες που στηρίζουν τους οικοτέχνες του νησιού παρέχοντάς τους και χρήσιμες επαφές σε Ελλάδα και εξωτερικό αλλά και κατάλληλη καθοδήγηση σε ζητήματα προβολής και προώθησης, δικτύωσης, τεχνικής υποστήριξης. «Στο Ηράκλειο υπάρχει η εταιρεία ΠΛΟΗΓΟΣ που είναι σε ένα δεύτερο επίπεδο: κοιτάει να δει τι έχουν κάνει Ιταλία και Ισπανία που είναι πιο προχωρημένη η οικοτεχνία εκεί από εμάς, οπότε έχουν βρει πολλές οικοτεχνίες και προσπαθούν να φτιάξουν ένα δίκτυο ώστε να ενημερώνονται οι οικοτέχνες και να μπορούν με τη βοήθεια συναδέλφων τους να λύσουν προβλήματα που έχουν».
