Ολοένα και μεγαλύτερη είναι η εμφάνιση του μελανώματος τα τελευταία χρόνια, δηλαδή της πιο συχνής μορφής καρκίνου του δέρματος παγκοσμίως, γεγονός που αποδίδεται στην αυξημένη έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία, τις αλλαγές στις καθημερινές συνήθειες, τη γενετική προδιάθεση και την παιδική ηλικία. Το μελάνωμα ουσιαστικά αποτελεί μία ιδιαίτερα σημαντική πρόκληση για την υγεία, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της καλοκαιρινής περιόδου, όταν η έκθεση στον ήλιο είναι σαφώς μεγαλύτερη. Παρόλο που αρκετοί θεωρούν τον καρκίνο του δέρματος λιγότερο επικίνδυνο σε σχέση με άλλες μορφές καρκίνου, ορισμένοι τύποι, όπως το μελάνωμα, είναι επιθετικοί και μπορούν να αποβούν θανατηφόροι αν δεν διαγνωστούν έγκαιρα. Στην Ελλάδα και στην Κρήτη, οι κλιματικές συνθήκες αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου, καθώς η έντονη ηλιοφάνεια σε συνδυασμό με επαγγέλματα που απαιτούν πολύωρη εργασία σε εξωτερικούς χώρους οδηγούν σε παρατεταμένη έκθεση στον ήλιο. Παράλληλα, η μη συστηματική εφαρμογή μέτρων προστασίας, όπως η χρήση αντηλιακού ή καπέλου, ενισχύει την πιθανότητα εμφάνισης δερματικών καρκινωμάτων. Σύμφωνα με στοιχεία του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας, εκατοντάδες χιλιάδες νέα περιστατικά διαγιγνώσκονται κάθε χρόνο διεθνώς, ενώ η νόσος συνδέεται άμεσα με την υπερβολική έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία. Παρά το γεγονός ότι το μελάνωμα αντιστοιχεί σε μικρότερο ποσοστό των καρκίνων του δέρματος, ευθύνεται για τη μεγάλη πλειονότητα των θανάτων που σχετίζονται με αυτούς. Οι συχνότερες μορφές καρκίνου του δέρματος είναι το βασικοκυτταρικό καρκίνωμα, το ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα και το μελάνωμα. Το βασικοκυτταρικό εμφανίζεται συχνότερα και σχετίζεται κυρίως με τη χρόνια έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία, αντίθετα το μελάνωμα συνδέεται περισσότερο με έντονη αλλά περιστασιακή έκθεση στον ήλιο και θεωρείται η πιο επικίνδυνη μορφή. Η συχνότητα εμφάνισης του μελανώματος παρουσιάζει αυξητική τάση διεθνώς, με περίπου 22 περιστατικά ανά 100.000 άτομα. Η έγκαιρη διάγνωση είναι καθοριστική για την αντιμετώπισή του και επιτυγχάνεται εύκολα και αποτελεσματικά μέσω της διαδικασίας της δερματοσκόπησης, μιας σύγχρονης και ανώδυνης μεθόδου εξέτασης που επιτρέπει την ανίχνευση ύποπτων βλαβών που δεν φαίνονται με γυμνό μάτι. Αναφορικά με το κομμάτι της θεραπείας, σε πρώιμα στάδια, η παρέμβαση είναι ολιγόλεπτη και απλή σε ένα δερματολογικό εργαστήριο ή μία κλινική, ωστόσο η πραγματική ανησυχία σχετίζεται με περιστατικά που η νόσος βρίσκεται σε προχωρημένο στάδιο.
Τα τελευταία χρόνια, ερευνητικές ομάδες του Πανεπιστημίου Κρήτης και του ΠΑΓΝΗ έχουν καταγράψει αυξημένη ανάγκη για ενημέρωση και πρόληψη, δίνοντας έμφαση στην έγκαιρη διάγνωση μέσω δερματοσκόπησης και τακτικού ελέγχου σπίλων. Η Κρήτη αποτελεί την μοναδική περιοχή της Ελλάδας που έχει προχωρήσει σε μία στοιχειώδη καταγραφή των περιστατικών μελανώματος τα τελευταία χρόνια. Μάλιστα, ερευνητική ομάδα του Πανεπιστημίου Κρήτης σε συνεργασία με τη δερματολογική κλινική του ΠΑΓΝΗ υλοποίησε την περίοδο 2019-2024 μελέτη για τον καρκίνο του δέρματος στο νησί, με την συμμετοχή μόνιμων κατοίκων. Ο βασικός στόχος της ήταν να αποτυπώσει επιστημονικά τη σχέση ανάμεσα στην κοινωνική συμπεριφορά, την ηλιακή ακτινοβολία και τον καρκίνο του δέρματος. Η έρευνα διεξήχθη στο Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο Ηρακλείου και σε αυτήν συμμετείχαν 265 ασθενείς με καρκίνο του δέρματος και 106 υγιή άτομα. Από τους ασθενείς, το 50,6% διαγνώστηκε με βασικοκυτταρικό καρκίνωμα, το 35,1% με ακανθοκυτταρικό καρκίνωμα και το 14,3% με μελάνωμα. Σύμφωνα με όσα εντόπισαν οι ερευνητές του εργαστηρίου και αποτυπώνουν στα ευρήματα της έρευνας, καθοριστικός παράγοντας για την εμφάνιση μελανώματος στους ασθενείς ήταν η συνολική ακτινοβολία στην οποία είχαν εκτεθεί σε όλη τους τη ζωή, καθώς και η εμφάνιση εγκαυμάτων στην παιδική τους ηλικία. Ανοικτόχρωμοι ασθενείς και ασθενείς που λάμβαναν ανοσοκατασταλτικά φάρμακα εμφάνιζαν συχνότερα μελάνωμα. Όπως επίσης προέκυψε από την έρευνα, οι υγιείς συμμετέχοντες χρησιμοποιούσαν πιο συχνά αντηλιακό υψηλού δείκτη, γυαλιά ηλίου, καπέλα και μακριά ρούχα, ενώ αντίθετα, οι ασθενείς μελανώματος είχαν περάσει περισσότερες ώρες στον ήλιο, ιδίως σε παιδική και εφηβική ηλικία. Ουσιαστικά η έρευνα κατέληξε στα συμπεράσματα ότι ο φωτότυπος και η πρώιμη έκθεση στον ήλιο αυξάνουν τον κίνδυνο εμφάνισης μελανώματος, η χρήση αντηλιακού και προστατευτικού ρουχισμού δρα προληπτικά, καθώς και ότι είναι επιτακτική η ανάγκη για στοχευμένες εκστρατείες ενημέρωσης σε περιοχές με υψηλή ηλιοφάνεια, όπως για παράδειγμα η Κρήτη.
«Η διαλείπουσα έκθεση στον ήλιο είναι η πιο επικίνδυνη συγκριτικά με την συνεχόμενη έκθεση»
Μιλώντας στα «Ρ.Ν.» σχετικά με τον καρκίνο του δέρματος, ο Γιώργος Ευαγγέλου, δερματολόγος – αφροδισιολόγος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Μάντσεστερ και διευθυντής ΕΣΥ στο ΠΑΓΝΗ τον διαχώρισε αρχικά στους μελανωματικούς όγκους του βασικοκυτταρικού και του ακανθοκυτταρικού καρκινώματος που είναι και οι συχνότεροι και στο μελάνωμα. «Το βασικοκυτταρικό το συναντάμε στο 75% των περιστατικών, μετά το ακανθοκυτταρικό περίπου στο 20% και το υπόλοιπο 5% είναι το μελάνωμα», ανέφερε και στη συνέχεια συμπλήρωσε: «Γενικά η επίπτωση μελανώματος αυξάνεται τα τελευταία χρόνια, υπολογίζουμε ότι είναι 22 ανά 100.000 κόσμο και εξαρτάται και από την περιοχή του πλανήτη, για παράδειγμα η υψηλότερη επίπτωση παρατηρείται στην Αυστραλία, στη Νέα Ζηλανδία και μετά στην Δυτική και Βόρεια Ευρώπη και μετά στην Βόρεια Αμερική. Εκεί διακρίνονται οι συχνότερες επιπτώσεις του μελανώματος». Σύμφωνα με τον κ. Ευαγγέλου, το μελάνωμα οφείλεται σε συνδυασμό παραγόντων και η έκθεση στον ήλιο δεν είναι ούτε ο μοναδικός από αυτούς, αλλά ούτε και αυτός που εξηγεί την αύξηση στα περιστατικά. «Έχουμε το γενετικό υπόβαθρο, κάποιοι άνθρωποι είναι πιο ευάλωτοι στην ανάπτυξη μελανώματος, αυτοί που έχουν κληρονομικό ιστορικό, οι ανοιχτόχρωμοι, ανοιχτά μάτια, ανοιχτό δέρμα είναι πιο επίφοβοι στο να αναπτύξουν μελάνωμα στο μέλλον. Και μάλιστα αυτό που έχει βρεθεί είναι ότι η διαλείπουσα έκθεση στην ηλιακή ακτινοβολία είναι η πιο επικίνδυνη για να προκαλέσει μελάνωμα, συγκριτικά με τη συνεχόμενη έκθεση. Κάποιος θα περίμενε το αντίθετο, αλλά ένας βόρειος, Σουηδός, Νορβηγός, που έρχεται στην Ελλάδα 15 μέρες τον χρόνο και κάνει πολύ παρατεταμένη ηλιοθεραπεία καθημερινά, έχει μεγαλύτερο κίνδυνο να αναπτύξει μελάνωμα, από τον ναυαγοσώστη που είναι όλη μέρα στον ήλιο, τον αγρότη, τον οικοδόμο, τον ψαρά, οι οποίοι έχουν χρόνια έκθεση. Αυτοί με τη χρόνια έκθεση συνήθως τείνουν να κάνουν αμελανωτικούς όγκους, ενώ η έντονη διαλείπουσα έκθεση έχει μεγαλύτερο κίνδυνο να προκαλέσει μελάνωμα, όπως και το ιστορικό εγκαυμάτων σε παιδική ηλικία παίζει μεγάλο ρόλο», τόνισε. Αναφορικά με το που οφείλεται αυτό, ο κ. Ευαγγέλου εξήγησε ότι ουσιαστικά ο ανθρώπινος οργανισμός έχει την τάση να προσαρμόζεται και να χτίζει μηχανισμούς άμυνας. «Επίσης έχουμε και το lifestyle, δηλαδή άνθρωποι που κάνουν solarium έχουν επίσης πολύ αυξημένη πιθανότητα να εμφανίσουν μελάνωμα. Τα παιδιά έχουν επίσης μεγαλύτερη ευαισθησία, αλλά το μελάνωμα έχει κυρίως να κάνει με την αθροιστική επίπτωση της υπεριώδους ακτινοβολίας, δηλαδή ένα παιδί που εκτίθεται από μικρή ηλικία, αθροίζει περισσότερη ηλιακή ακτινοβολία και μεταλλάξεις σε βάθος χρόνου, οπότε αυτό κατά κάποιον τρόπο δημιουργεί και προκαλεί πιο εύκολα τις συνθήκες για ανάπτυξη μελανώματος στο μέλλον», τόνισε.
Εξελιγμένες θεραπείες και έγκαιρη διάγνωση
Η Κρήτη δεν διαφέρει πολύ από τα παγκόσμια στατιστικά και μάλιστα είναι από τα λίγα μέρη που έχουν κάνει μία καταγραφή, με επιστημονικά δεδομένα για αυτές τις επιπτώσεις. «Το μικρότερο ποσοστό ευτυχώς αφορά το μελάνωμα, γιατί αυτό είναι ο πιο επιθετικός όγκος από όλους, αλλά είναι πάρα πολύ κρίσιμη η έγκαιρη διάγνωση. Υπάρχει μία τεχνική που λέγεται δερματοσκόπηση. Αυτή η τεχνική είναι η χρήση ενός φορητού μικροσκοπίου, το οποίο μεγεθύνει τις βλάβες επί δέκα και επιτρέπει να φανούν δομές οι οποίες δεν είναι ορατές με γυμνό μάτι. Είναι μία τεχνική απλή, η οποία θέλει εκπαίδευση βέβαια, γιατί δεν είναι απλά ένα μικροσκόπιο, αλλά πρέπει ο γιατρός να ξέρει και τι βλέπει. Ουσιαστικά απαιτεί μία μετεκπαίδευση. Πρόκειται για μία εξέταση που μπορείς να κάνεις εύκολα και στα νοσοκομεία της Κρήτης, δεν θέλει ιδιαίτερο εξοπλισμό, αλλά θέλει διαβάθμιση στον εξοπλισμό. Υπάρχουν μηχανήματα χειρός που βλέπουμε με το μάτι τι γίνεται και υπάρχουν και μηχανήματα αρκετά πιο περίπλοκα και προχωρημένα, που σαρώνουν τον ασθενή από πάνω μέχρι κάτω, καταγράφουν τους σπίλους και τους βάζουν σε ειδικά προγράμματα, όπου αν κάποιος θέλει μπορεί και με την χρήση της τεχνητής νοημοσύνης να διακρίνει και την επικινδυνότητα τους», ανέλυσε ο κ. Ευαγγέλου. Τέλος, αναφορικά με το κομμάτι της θεραπείας, ο κ. Ευαγγέλου ανέφερε: «Η θεραπεία στα πρώιμα στάδια είναι εξαιρετικά απλή, είναι μία μικροεπέμβαση της τάξης των 5-10 λεπτών, η οποία γίνεται με πολύ απλό τρόπο, με τοπική αναισθησία, χωρίς καμία ενόχληση, είναι δηλαδή πολύ εύκολο να γίνει. Το πρόβλημα είναι όταν παραμελούμε ένα μελάνωμα το οποίο έχει προχωρήσει, με αποτέλεσμα να πάει πιο βαθιά και να γίνει διηθητικό. Ο βαθμός της διήθησης καθορίζει και τα ποσοστά επιβίωσης, όσο πιο βαθύ, τόσο πιο δύσκολα τα πράγματα».
