Η φτώχεια στο Ρέθυμνο είναι άμεσα συνδεδεμένη με την εποχικότητα στην απασχόληση και την επισφαλή εργασία στον πρωτογενή τομέα
Καθοριστικός ο ρόλος της τοπικής αυτοδιοίκησης στην αντιμετώπιση της φτώχειας – Ευρήματα, συμπεράσματα και προτάσεις του Ελληνικού Δικτύου για την καταπολέμηση της φτώχειας στα «Ρ.Ν.»
Σε κυρίαρχο πρόβλημα του μέσου νοικοκυριού, των νέων ανθρώπων και συνολικά της ελληνικής κοινωνίας έχει εξελιχθεί το ζήτημα της φτώχειας, το οποίο επηρεάζει ολοένα και μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού και μεταφράζεται όχι μόνο σε υλική στέρηση, αλλά και σε ευρύτερη ανασφάλεια και αδυναμία κάλυψης βασικών καθημερινών αναγκών. Η φτώχεια δεν περιορίζεται πλέον μόνο στις παραδοσιακά ευάλωτες κοινωνικές ομάδες αλλά επεκτείνεται σε ολοένα και περισσότερους ανθρώπους που παρότι εργαζόμενοι, αδυνατούν να καλύψουν βασικές ανάγκες όπως η στέγαση, η ενέργεια, η διατροφή και η υγειονομική φροντίδα. Η αύξηση των εργαζόμενων φτωχών, το υψηλό κόστος κατοικίας, η ενεργειακή φτώχεια και η παιδική φτώχεια συνθέτουν ένα ευρύτερο αίσθημα κοινωνικής ανησυχίας, για την έλλειψη δυνατότητας εξασφάλισης αξιοπρεπών συνθηκών διαβίωσης. Στο Ρέθυμνο και γενικότερα στην Κρήτη, η φτώχεια διακρίνεται από ορισμένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, καθώς παρά την έντονη οικονομική δραστηριότητα και απασχόληση στη βιομηχανία του τουρισμού, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού βιώνουν εργασιακή και εισοδηματική επισφάλεια. Η εποχικότητα της απασχόλησης, η εγκατάλειψη της υπαίθρου και του πρωτογενούς τομέα και η έλλειψη αντιστοίχισης προσφοράς – ζήτησης στην αγορά εργασίας οδηγούν πολλούς εργαζόμενους σε μεγάλες περιόδους ανεργίας ή μειωμένου εισοδήματος. Παράλληλα, η συνύπαρξη φοιτητών και τουρισμού επιβαρύνει σημαντικά την αγορά κατοικίας, με αποτέλεσμα την αύξηση των ενοικίων και τη μείωση των διαθέσιμων προσιτών κατοικιών για φοιτητές, νέους εργαζόμενους και οικογένειες με χαμηλά εισοδήματα. Η λειψυδρία, η ενεργειακή επιβάρυνση και η αποδυνάμωση της κοινωνικής συνοχής αποτελούν ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα την ποιότητα ζωής των κατοίκων, την ώρα που η φτώχεια αγγίζει πλέον ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών ομάδων, από εργαζόμενους και αυτοαπασχολούμενους μέχρι μικρούς επαγγελματίες, μετανάστες, κατοίκους εργατικών κατοικιών και νέους που προσπαθούν να συνδυάσουν εργασία και σπουδές. Η αντιμετώπιση αυτών των φαινομένων απαιτεί στοχευμένες και μακροπρόθεσμες πολιτικές κοινωνικής συνοχής, όπως η ενίσχυση της κοινωνικής κατοικίας και της προσιτής στέγασης και η στήριξη της σταθερής εργασίας, στόχοι στους οποίους διαδραματίζει ιδιαίτερα σημαντικό ρόλο η τοπική αυτοδιοίκηση. Παρά τους περιορισμένους πόρους που της διατίθενται, η τοπική αυτοδιοίκηση αποτελεί ουσιαστικά τον πρώτο και άμεσο δέκτη των προβλημάτων και των αναγκών των πολιτών. Με γνώμονα αυτό, η ενίσχυση των δημοτικών κοινωνικών υπηρεσιών και η επαρκής στελέχωση τόσο του πρώτου, όσο και του δεύτερου βαθμού της τοπικής αυτοδιοίκησης αποτελούν κρίσιμους παράγοντες για την υποστήριξη αποτελεσματικών πολιτικών απέναντι στη φτώχεια.
«Ανασφάλεια για τη στέγη, την εργασία, την ενέργεια, την υγεία και την πρόσβαση σε υπηρεσίες και τελικά για την ίδια τη δυνατότητα αξιοπρεπούς διαβίωσης»
Σε μία εκτενή χαρτογράφηση της φτώχειας στην Ελλάδα έχει προχωρήσει το Ελληνικό Δίκτυο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας για το 2025. Μέσα στην έκθεση που αφορά το 2025 συμπεριλαμβάνονται και τα ευρήματα του ερευνητικού έργου POVE.R.RE (2023-2025) που υλοποιήθηκε από το Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου με τη χρηματοδότηση του Ελληνικού Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) και αφορά τη φτώχεια και τη στεγαστική επισφάλεια στην ελληνική ύπαιθρο μελετώντας μεταξύ άλλων και το Ρέθυμνο. Μιλώντας στα «Ρ.Ν.», για την φτώχεια και τα επιμέρους γνωρίσματά της που διακρίνουν το Ρέθυμνο, η Μαντώ Μπαμπούλα, υπεύθυνη επικοινωνίας του Δικτύου, στάθηκε αρχικά στο παράδοξο της υψηλής οικονομικής δραστηριότητας και της ταυτόχρονης σημαντικής οικονομικής επισφάλειας του πληθυσμού. «Οι άνθρωποι που δουλεύουν στον τουρισμό ή στον πρωτογενή τομέα μπορεί να έχουν εργασία μόνο για λίγους μήνες τον χρόνο, με αποτέλεσμα αβεβαιότητα, χαμηλή εισοδηματική σταθερότητα και δυσκολία κάλυψης βασικών αναγκών τον χειμώνα. Επίσης, σε πόλεις όπως το Ρέθυμνο, όπου υπάρχει έντονη φοιτητική παρουσία και τουριστική πίεση στην αγορά κατοικίας, το στεγαστικό πρόβλημα επιδεινώνεται τόσο με τα κριτήρια χρήσης των φοιτητικών εστιών όσο και με την αύξηση των ενοικίων λόγω της βραχυχρόνιας μίσθωσης οπότε περιορίζεται η διαθεσιμότητα προσιτής κατοικίας τόσο για νέους εργαζόμενους/ες και φοιτητές/τριες αλλά και για οικογένειες με χαμηλό εισόδημα. Επιπλέον, σε μια υπερτουριστική περιοχή όπως η Κρήτη και άλλα νησιά, το φαινόμενο της λειψυδρίας αποκτά τρομακτικές διαστάσεις και πληθαίνουν οι αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών. Η υπέρμετρη τουριστικοποίηση συμβάλλει δυστυχώς στην ενεργειακή ένδεια αλλά και στην έλλειψη κοινωνικής συνοχής». Σύμφωνα με τα ευρήματα του δικτύου και με όσα σημείωσε η κ. Μπαμπούλα, η φτώχεια δεν αφορά μόνο τις παραδοσιακά ευάλωτες ομάδες, αλλά ολοένα περισσότερο εργαζόμενους, που εργάζονται αλλά αδυνατούν να ανταποκριθούν στο αυξημένο κόστος στέγασης, ενέργειας και βασικής διατροφής. Στο Ρέθυμνο η φτώχεια είναι άμεσα συνδεδεμένη με την εποχική εργασία στον τουρισμό, με την επισφαλή εργασία στον πρωτογενή τομέα, με την παράλληλη εργασία με τις σπουδές στα ακαδημαϊκά ιδρύματα στην πόλη και απασχολεί επίσης κατοίκους σε εργατικές κατοικίες, μετανάστες, ελεύθερους επαγγελματίες και αυτοαπασχολούμενους κ.ά. «Η μεγάλη πρόκληση σήμερα είναι ότι η φτώχεια δεν εμφανίζεται μόνο ως ακραία υλική στέρηση, αλλά ως διαρκής ανασφάλεια: ανασφάλεια για τη στέγη, την εργασία, την ενέργεια, την υγεία και την πρόσβαση σε υπηρεσίες και τελικά για την ίδια τη δυνατότητα αξιοπρεπούς διαβίωσης», συμπλήρωσε.
«Σημαντικές ανισότητες μεταξύ μεγάλων αστικών δήμων και μικρότερων ή αγροτικών δήμων»
Η ανεπάρκεια αποτελεσματικών πολιτικών που να αντιστρέφουν ή έστω να μετριάζουν την κατάσταση είναι πλέον περισσότερο από εμφανής και γι’ αυτό αναδεικνύεται η ανάγκη υιοθέτησης ενός συνδυασμού κοινωνικών, στεγαστικών και εργασιακών πολιτικών. «Για περιοχές όπως το Ρέθυμνο, θα έλεγα ότι πρέπει να υπάρξει ενίσχυση της κοινωνικής κατοικίας και της προσιτής στέγασης. Η στεγαστική πίεση στις τουριστικές περιοχές είναι πλέον τεράστια. Χρειάζονται εργαλεία αξιοποίησης κενών κατοικιών που από ό,τι ειπώθηκε και στην εκδήλωσή μας είναι αρκετές, κοινωνικές μισθώσεις, επιδότηση ενοικίου με κοινωνικά κριτήρια και αξιοποίηση δημοτικών ή δημόσιων ακινήτων και καινοτόμες πρωτοβουλίες κοινωνικής κατοικίας για τις οποίες μπορούμε να πάρουμε μαθήματα από το εξωτερικό. Επίσης, ενίσχυση της σταθερής και αξιοπρεπούς εργασίας, στην ανυπαρξία της οποίας η εποχικότητα που δημιουργεί μεγάλα κενά προστασίας είναι κατά πολύ υπεύθυνη. Χρειάζεται κατάρτιση, στήριξη εργαζομένων εκτός σεζόν και καλύτερη σύνδεση κοινωνικής πολιτικής και απασχόλησης. Να ενδυναμωθούν οι δημοτικές κοινωνικές υπηρεσίες και να στελεχωθούν τα κέντρα κοινότητας που συχνά λειτουργούν οριακά, χωρίς επαρκές προσωπικό και χωρίς δυνατότητα μακροπρόθεσμου σχεδιασμού», ανέφερε η κ. Μπαμπούλα. Καθοριστικό ρόλο στην εφαρμογή των παραπάνω πολιτικών παίζει η τοπική αυτοδιοίκηση, η οποία ωστόσο στερείται πόρους προκειμένου να μπορέσει να ανταποκριθεί σε αυτές τις αυξημένες ανάγκες. Σύμφωνα με ευρήματα έρευνας που πραγματοποίησαν το Δίκτυο για την Καταπολέμηση της Φτώχειας και το Ελληνικό Δίκτυο για το Δικαίωμα στη Στέγη και την Κατοικία στο πλαίσιο του έργου Ε.ΠΑ.Φ.Ε.Σ., παρατηρήθηκαν σημαντικές ανισότητες μεταξύ μεγάλων αστικών δήμων και μικρότερων ή αγροτικών περιοχών, ως προς την διάθεση πόρων, εξειδικευμένου προσωπικού και εμπειρίας στη διαχείριση χρηματοδοτικών εργαλείων. Πολλοί περιφερειακοί δήμοι λειτουργούν με περιορισμένες δυνατότητες και ελλείψεις σε προσωπικό και τεχνογνωσία με αποτέλεσμα οι κοινωνικές υπηρεσίες να επικεντρώνονται κυρίως στην αντιμετώπιση έκτακτων περιστατικών και λιγότερο στην πρόληψη και τον μακροπρόθεσμο σχεδιασμό. «Η έρευνά μας ανέδειξε πολύ σημαντικές ανισότητες μεταξύ μεγάλων αστικών δήμων και μικρότερων ή αγροτικών δήμων ως προς την ικανότητά τους να εφαρμόσουν κοινωνικές πολιτικές που στην πράξη σημαίνει ότι οι μεγαλύτεροι δήμοι διαθέτουν συνήθως περισσότερες κοινωνικές δομές, πιο εξειδικευμένο προσωπικό, ίσως εμπειρία στη διαχείριση ευρωπαϊκών χρηματοδοτήσεων και κάποια δυνατότητα να αναπτύσσουν συμπληρωματικές υπηρεσίες για ευάλωτες ομάδες ενώ πολλοί μικροί ή περιφερειακοί δήμοι λειτουργούν με ελάχιστο προσωπικό, περιορισμένη τεχνογνωσία και συχνά υπερφόρτωση αρμοδιοτήτων», εξήγησε η κ. Μπαμπούλα.
Συνεργασίες με όμορους δήμους και δημιουργία τραπεζιών διαλόγου
Την ίδια ώρα, η εξάρτηση από το κεντρικό κράτος και το ελλιπές προσωπικό δυσχεραίνουν και τον σχεδιασμό πολιτικών προσαρμοσμένων στις τοπικές ανάγκες της εκάστοτε κοινωνίας. «Η φτώχεια δεν έχει παντού τα ίδια χαρακτηριστικά. Άλλες ανάγκες έχει ένας αστικός δήμος της Αττικής και άλλες ένας νησιωτικός ή αγροτικός δήμος της Κρήτης. Αυτό αναδεικνύει και τη σημασία της τοπικής αυτοδιοίκησης. Ο δήμος είναι ο πιο άμεσος θεσμός επαφής του πολίτη με το κοινωνικό κράτος. Είναι ο πρώτος χώρος όπου εμφανίζονται τα αιτήματα για τροφή, στέγη, ενέργεια, ψυχοκοινωνική υποστήριξη ή παιδική προστασία. Επομένως, αν θέλουμε αποτελεσματική πολιτική κατά της φτώχειας, χρειάζεται ενίσχυση των κοινωνικών υπηρεσιών των δήμων, μόνιμο προσωπικό, καλύτερη χρηματοδότηση και μεγαλύτερη δυνατότητα τοπικού σχεδιασμού», σημείωσε η κ. Μπαμπούλα. Σύμφωνα με τα ευρήματα των δικτύων διαπιστώθηκαν δύο σημαντικές ευκαιρίες σε επίπεδο συνεργασιών για την πρόσκαιρη επίλυση των παραπάνω προβλημάτων. Πρώτον, η συνεργασία με όμορους ή φιλικούς δήμους που εμφανίζουν παρόμοια προβλήματα, διαθέτουν αναπτυξιακές και μπορούν να μοιραστούν τεχνογνωσία ή να συμπεριλάβουν σε εταιρικά σχήματα τους δήμους που δεν έχουν αντίστοιχη δυνατότητα για να διεκδικήσουν κονδύλια από ευρωπαϊκά προγράμματα. Δεύτερον, η δημιουργία τραπεζιών διαλόγου και συνεργασίας με Οργανώσεις της Κοινωνίας των Πολιτών που μπορεί να έχουν μεγαλύτερη δυνατότητα ευελιξίας και πιο οργανωμένα τμήματα σε ανθρώπινους και χρηματοδοτικούς πόρους. «Τέλος, καθοριστική είναι η ενεργός συμμετοχή των ίδιων των ανθρώπων που βιώνουν τη φτώχεια στον σχεδιασμό και την αξιολόγηση των πολιτικών που τους αφορούν. Μέσα από ανοιχτές διαδικασίες διαβούλευσης και θεματικά τραπέζια διαλόγου, οι τοπικές κοινωνίες μπορούν να συμβάλουν στη διαμόρφωση πιο αποτελεσματικών, δίκαιων και στοχευμένων παρεμβάσεων. Η καταπολέμηση της φτώχειας δεν αποτελεί μόνο ζήτημα οικονομικών πόρων, αλλά και υπόθεση κοινωνικής συμμετοχής, συνεργασίας και συλλογικής ευθύνης», κατέληξε η κ. Μπαμπούλα.
