«Εκείνοι που τα κάψανε, τη δίκη τους θα βρούνε,
γιατί τ’ Ανώγεια κι αν χαθούν, ξανά θα γεννηθούνε»
Πυρήνας ελευθερίας τα Ανώγεια. Ασυμβίβαστη ράτσα οι Ανωγειανοί.
Κατά τη διάρκεια της Γερμανικής Κατοχής, η γεωγραφική τους θέση στις πλαγιές του Ψηλορείτη και το αδούλωτο φρόνημα των κατοίκων μετέτρεψαν το χωριό σε κέντρο της Εθνικής Αντίστασης όπως ήταν και το Γερακάρι για την περιοχή του Αμαρίου. Οι Ανωγειανοί παρείχαν καταφύγιο σε καταδιωκόμενους Έλληνες αντάρτες, αλλά και σε Συμμάχους (Βρετανούς, Αυστραλούς και Νεοζηλανδούς) σαμποτέρ, λειτουργώντας ως η «καρδιά» των αντιστασιακών δικτύων της περιοχής.
Από τους κορυφαίους της Αντίστασης ο Ιωάννης Δραμουντάνης, ή Στεφανογιάννης, που έχουν αναδείξει οι μελέτες του εξαίρετου ιστορικού ερευνητή Γιώργου Καλογεράκη, καθηγητή Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και διευθυντή του Δημοτικού Σχολείου Καστελλίου.
Κάποιοι θα ρωτήσουν με δικαιολογημένη απορία: Mα γιατί να πάρει διαστάσεις θρύλου το όνομα του Δραμουντάνη; Πόσοι και πόσοι ήρωες και μάλιστα Ανωγειανοί δεν διέπρεψαν στο πεδίο της τιμής; Κι όμως ο Στεφανογιάννης ήταν μια ξεχωριστή περίπτωση, γιατί είχε τον τρόπο να σπάει τα τείχη της προκατάληψης, να δημιουργεί πεδίο διαλόγου και συνεννόησης, να θυμίζει το μοναδικό στόχο κάθε αγώνα και τέλος δίδαξε πολλά με το θάνατό του. Ας κρατήσουμε όμως πρώτα μερικά βιογραφικά που μας δίνει ο Γιώργος Καλογεράκης για να φθάσουμε μετά στο χρονικό της θυσίας.
Ο Ιωάννης Δραμουντάνης – Στεφανογιάννης γεννήθηκε στα Ανώγεια Μυλοποτάμου Ρεθύμνου το 1897. Οι γονείς του ήταν ο Στέφανος και η Ανεζίνα Δραμουντάνη (το γένος Σμπώκου).
Σε ηλικία είκοσι ετών (1917) παίρνει μέρος στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο με τα Ελληνικά στρατεύματα που πολεμούσαν στο πλευρό της Αντάντ. Η θητεία του στο στράτευμα συνεχίζεται παίρνοντας μέρος στη Μικρασιατική εκστρατεία 1919-1922 και βιώνει τη Μικρασιατική καταστροφή. Σε ηλικία 33 ετών, το 1930, παντρεύεται την Χαρίκλεια Σταυρακάκη και αποκτά μαζί της έξι παιδιά.
Κτηνοτρόφος στο επάγγελμα ο Ιωάννης Δραμουντάνης απολάμβανε μεγάλο κύρος όχι μόνο από τους κατοίκους του χωριού ή της περιοχής Μυλοποτάμου, αλλά και της ευρύτερης περιοχής του Ψηλορείτη, όπως τα χωριά Κρουσώνας, Βορίζα, Καμάρες, Γέργερη κ.ά.
Η συμβολή στη μεγαλειώδη Αντίσταση του Κρητικού λαού τα χρόνια 1941-1944, του αρχηγού Ανωγείων και Άνω Μυλοποτάμου Γιάννη Δραμουντάνη – Στεφανογιάννη, θα μπορούσε συνοπτικά να περιγραφεί ως εξής:
Λίγο πριν τη μεγαλειώδη μάχη της Κρήτης μαζί με άλλους συγχωριανούς του έκαναν απροσπέλαστο, (για ρίψη αλεξιπτωτιστών και προσγείωση αεροπλάνων) το Οροπέδιο της Νίδας, τοποθετώντας επί μέρες ογκόλιθους στην επιφάνειά του.
Αφού δεν έγινε κατορθωτή η ρίψη Γερμανών αλεξιπτωτιστών στη Νίδα, επικεφαλής ομάδος ενόπλων Ανωγειανών πήρε μέρος στη Μάχη της Κρήτης από την πρώτη ως την τελευταία ημέρα στην περιοχή Λατζιμά Ρεθύμνου.
Από τους πρώτους επικηρυγμένους
Ο Γιάννης Δραμουντάνης – Στεφανογιάννης βοήθησε και πέτυχε την πρώτη επαφή του πλοιάρχου Πουλ με τον Αντώνη Γρηγοράκη – Σατανά τον Αύγουστο του 1941.
Μετά τη μάχη της Κρήτης ο Γιάννης Δραμουντάνης Στεφανογιάννης ήταν ένας από τους 32 συνολικά Κρήτες που επικήρυξαν οι Γερμανικές Αρχές Κατοχής και καθ’ όλη τη διάρκεια της τετράχρονης σκλαβιάς παρέμεινε επικηρυγμένος και από τους πλέον καταζητούμενους Κρητικούς.
Πήρε μέρος σε όλες τις συσκέψεις των αρχηγών των ενόπλων Ανταρτικών ομάδων της Κρήτης (Καπετάνιων Μπαντουβά, Πετρακογιώργη, Σατανά) και προετοίμασαν από κοινού μαζί με τον επικεφαλής της Αγγλικής αποστολής Τομ Ταμπάμπιν τα πρώτα σαμποτάζ που διενεργήθηκαν σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη τον Ιούνιο του 1942 (σαμποτάζ Καστελλίου Πεδιάδος και Ηρακλείου, 7 και 13 Ιουνίου 1942).
Διατήρησε άσβεστη τη σπίθα και τη δίψα της λευτεριάς σε μια μεγάλη εδαφική περιφέρεια της κεντρικής Κρήτης (Άνω και Κάτω Μυλοπόταμος – Δυτικό Μαλεβύζι).
Έδινε καταφύγιο στις συμμαχικές αποστολές
Το δυσκολότερο έτος της Κατοχής, το 1942, όταν οι αντάρτες που λημέριαζαν στα βουνά μετρούνταν στα δάχτυλα των χεριών, έδωσε καταφύγιο στις συμμαχικές αποστολές, οι οποίες με τους σταθμούς ασυρμάτου που έφεραν στον τόπο μας διατήρησαν επαφή με το Στρατηγείο της Μέσης Ανατολής (τον ελεύθερο τότε κόσμο). Τα Ανωγειανά μητάτα, Κορακόπετρα, Μίθια, Πετροδολάκια ήταν τα ασφαλή καταφύγια των σταθμών ασυρμάτου και των Άγγλων Αξιωματικών Συνδέσμων Τομ Ταμπάμπιν, Ραλφ Στόκμπριτζ, Πάτρικ Λη Φέρμορ κ.ά.
Παρέμεινε αδούλωτος ο Ψηλορείτης, το μοναδικό ίσως ελεύθερο τμήμα του νησιού μας, βρίσκοντας εκεί καταφύγιο οι καταδιωκόμενοι από τους Γερμανούς Κρήτες αλλά και οι Άγγλοι στρατιώτες οι οποίοι δεν κατάφεραν να ακολουθήσουν τους συντρόφους τους μετά τη μάχη της Κρήτης. Το σπίτι του Στεφανογιάννη στα Ανώγεια ήταν το ασφαλές κρησφύγετο δεκάδων Κρητών πατριωτών που έπεφταν στη δυσμένεια των κατακτητών και από το σπίτι του Στεφανογιάννη ξεκινούσαν το μεγάλο ταξίδι για τα νότια παράλια και τη μεταφορά τους στην Αίγυπτο.
Άριστη συνεργασία με τις οργανώσεις
Ο Γιάννης Δραμουντάνης – Στεφανογιάννης ανέπτυξε άριστη συνεργασία με τον επικεφαλής της κατασκοπίας των νομών Ηρακλείου – Λασιθίου Γιώργο Δουνδουλάκη και στο σπίτι του στα Ανώγεια έγινε η αλλαγή της Αρχηγίας από τον Γιώργο Δουνδουλάκη στον Μιχάλη Ακουμιανάκη την Άνοιξη του 1943.
Πέθανε σαν ήρωας
Το ματωμένο χρονικό του θανάτου αυτού του μεγάλου αγωνιστή, ξεδιπλώνει σε επετειακό του σημείωμα ο Μανόλης Μιχ. Δακανάλης πρώην Αγρονόμος ως εξής:
«Στις 12-13 Φεβρουαρίου 1944 μια νύχτα βροχερή, παγερή, με διαπεραστικό κρύο, οι Γερμανοί με μεγάλες δυνάμεις έκαναν πλήρη κύκλωση των Ανωγείων. Με το ξημέρωμα οι γερμανικές περιπολίες καλούσαν τους κατοίκους να συγκεντρωθούν στην αυλή του Κάτω Δημοτικού Σχολείου. Συνέλαβαν διάφορα άτομα γιατί δεν είχαν πάει στη συγκέντρωση και τους θεώρησαν ύποπτους.
Ο Γιάννης Δραμουντάνης ή Στεφανογιάννης για λόγους πρόνοιας είχε διανυκτερεύσει στο σπίτι του αδελφού, που βρίσκονταν στη δυτική συνοικία στα Σπυθουριανά. Μόλις αντιλήφθηκε το μπλόκο των Γερμανών, πήρε μια βούργια στην πλάτη άοπλος με μπαστούνα και έκανε το βοσκό. Προσπάθησε να φύγει από τα δυτικά, αλλά συνάντησε γερμανικό φυλάκιο και άλλαξε πορεία προς τα νότια. Δεν άργησε όμως να διαπιστώσει, ότι και από εκεί υπήρχαν φυλάκια, έτσι δεν μπόρεσε να διαφύγει από πουθενά. Στη θέση «Γερακούλι» είδε μια μικρή σπηλιά την είσοδο της οποίας κάλυπταν θάμνοι και βάτοι, μπήκε μέσα και έκαψε όλα τα πειστήρια. Μετά βγήκε έξω φεύγοντας αμέριμνος, τον είδαν όμως οι άνδρες του πλησιέστερου φυλακίου και τον συνέλαβαν. Τον έδωσαν πισθάγκωνα και τον οδήγησαν στο Κάτω Δημοτικό Σχολείο.
Όταν είδαν οι συγκεντρωμένοι Ανωγειανοί δεμένο τον αρχηγό τους, να τον οδηγούν στον ανώτερο Γερμανό αξιωματικό, ξέσπασαν σε θρήνους και οδυρμούς.
Μετά από λεπτομερή εξέταση και μάλλον με υπόδειξη έμπιστου προδότη, προέβησαν στην ταυτοποίηση του καταζητούμενου αρχηγού.
Αμέσως έγινε έκτακτο στρατοδικείο και του ανακοίνωσαν την καταδίκη του σε θάνατο και την άμεση εκτέλεση της ποινής του. Στο άκουσμα της ποινής ο γενναίος ψύχραιμος σταυραετός του Ψηλορείτη δε λύγισε έμεινε ατάραχος. Τους είπε να τον εκτελέσουν έξω από το χωριό μακριά από τα μάτια των παιδιών και των γυναικών. Ίσως το πλήθος να μην κρατιόταν βλέποντας την εκτέλεση του Αρχηγού και να δημιουργούνταν άλλες τρομακτικές συνέπειες.
Του έκαναν δεκτή την τελευταία του επιθυμία, τον οδήγησαν στη θέση «Ξέρακα» και πήραν θέσεις οι εκτελεστές του. Αν και ήταν με τις χειροπέδες, πήδησε ένα τράφο και έφευγε τρεχάτος, ενώ ταυτόχρονα του έριχναν με τα αυτόματα. Έφθασε στην άκρη του αγρού και ούτε μια σφαίρα δεν τον βρήκε. Τη στιγμή όμως που πηδούσε το δεύτερο τράφο, από το απέναντι Γερμανικό φυλάκιο τον θέρισε μια ριπή οπλοπολυβόλου, ενώ ήταν ακόμα στον αέρα. Ο σταυραετός του Ψηλορείτη και ο ήρωας των Ανωγείων ήταν πλέον νεκρός. Επικράτησε παγωμάρα σε όλους τους Ανωγειανούς, αλλά και στους πατριώτες της Κρήτης για τον άδικο χαμό του.
Ο Γερμανός διοικητής Φρουρίου Κρήτης Μπούρνο Μπρώυερ με το επιτελείο του μόλις πληροφορήθηκαν την εκτέλεση του Στεφανογιάννη, την θεώρησαν εξαιρετική επιτυχία και εξέδωσαν δελτίο πληροφοριών σε όλες τις Γερμανικές υπηρεσίες της Κρήτης, οι οποίες πανηγύρισαν το γεγονός».
Έτσι πέρασε στην ιστορία ο Ιωάννης Δραμουντάνης κι έμεινε μια εμβληματική μορφή.
Για την οικογένειά του το πλήγμα ήταν μεγάλο. Η γυναίκα του μια από τις ηρωίδες της ζωής σαν γνήσια Ανωγειανή έγινε μάνα και πατέρας για τα ορφανά της. Και χάρηκε την πρόοδό τους.
Αγκάθι για τους Γερμανούς τα Ανώγεια
Για τη γερμανική διοίκηση του «Φρουρίου Κρήτη», τα Ανώγεια ήταν ένα μόνιμο αγκάθι. Η σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι της ναζιστικής οργής ήταν μια σειρά από κορυφαία σαμποτάζ και αντιστασιακές ενέργειες Μεταξύ άλλων :
Η Απαγωγή του Στρατηγού Κράιπε: Τον Απρίλιο του 1944, η ομάδα του Βρετανού Πάτρικ Λη Φέρμορ και Κρητικών αγωνιστών πέρασε από τα λημέρια του Ψηλορείτη με τον απαχθέντα Γερμανό Στρατηγό, βρίσκοντας πλήρη υποστήριξη από τους ντόπιους.
Η μάχη στο Σφακάκι :Στις 7 Αυγούστου 1944, μια γερμανική διμοιρία πήγε στα Ανώγεια ψάχνοντας ανθρώπους για καταναγκαστική εργασία. Αρκετοί ντόπιοι πάρθηκαν κρατούμενοι και αναγκάστηκαν να πάνε προς το Ρέθυμνο. Σε μια περιοχή κοντά στην Δαμάστα, και συγκεκριμένα στη θέση Σφακάκι , Ανωγειανοί αντάρτες του ΕΛΑΣ με επικεφαλής τον ηρωϊκό Μανώλη Μανουρά (ή Σμαιλομανώλη), που ηγείτο του εφεδρικού ΕΛΑΣ Ανωγείων , επιτέθηκαν στην ομάδα των Γερμανών και την εξάλειψαν, απελευθερώνοντας όλους τους κρατούμενους. Η Μάχη στο Σφακάκι αποτέλεσε μια από τις κορυφαίες και πιο καθοριστικές αντιστασιακές πράξεις του ΕΛΑΣ στην Κρήτη, καθώς συνδέθηκε άμεσα με τις δραματικές εξελίξεις που οδήγησαν στο Ολοκαύτωμα των Ανωγείων.
Το Σαμποτάζ της Δαμάστας: Στις 8 Αυγούστου 1944, η αντάρτικη ομάδα του Ανωγειανού οπλαρχηγού Γιάννη Δραμουντάνη («Στεφανογιάννη») επιτέθηκε σε γερμανική αυτοκινητοπομπή στη Δαμάστα, προκαλώντας βαριές απώλειες στους ναζί σκοτώνοντας περίπου 30 Γερμανούς στρατιώτες και καταστρέφοντας ένα θωρακισμένο αυτοκίνητο
Η απάντηση των κατοχικών δυνάμεων ήταν αμείλικτη. Ο Γερμανός Διοικητής Φρουρίου Κρήτης, Χάινριχ Μίλερ, εξέδωσε μια από τις πιο σκληρές και απάνθρωπες διαταγές στην ιστορία του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου:
«Διατάσσομεν την ισοπέδωσιν του χωρίου Ανώγεια και την εκτέλεσιν παντός άρρενος Ανωγειανού όστις ήθελε βρεθεί εντός του χωρίου και πέριξ αυτού εις απόστασιν ενός χιλιομέτρου…».
24 μέρες τρόμου
Στις 13 Αυγούστου 1944, γερμανικά στρατεύματα περικύκλωσαν το χωριό. Αν και οι περισσότεροι άνδρες είχαν προλάβει να διαφύγουν στον Ψηλορείτη, όσοι απέμειναν (κυρίως ηλικιωμένοι και ανήμποροι) εκτελέστηκαν επί τόπου.
Οι ναζί υποχρέωσαν τα γυναικόπαιδα να εγκαταλείψουν τις εστίες τους πεζή, οδηγώντας τα προς την προσφυγιά. Για τις επόμενες 24 ημέρες, μέχρι τις αρχές Σεπτεμβρίου, οι Γερμανοί λεηλατούσαν συστηματικά, έκαιγαν και ανατίναζαν σπίτι προς σπίτι με δυναμίτιδα. Περισσότερα από 900 σπίτια μετατράπηκαν σε σωρούς από μπάζα, ενώ ιστορικές εκκλησίες και το σχολείο του χωριού ισοπεδώθηκαν.
Αγέρωχοι οι Ανωγειανοί ξανάστησαν το χωριό τους
Το τρίτο Ολοκαύτωμα των Ανωγείων άφησε πίσω του δεκάδες νεκρούς, μια κατεστραμμένη οικονομία και ένα ολόκληρο χωριό σβησμένο από τον χάρτη. Παρά το μέγεθος της θηριωδίας, το φρόνημα των κατοίκων δεν κάμφθηκε. Μετά την απελευθέρωση, οι Ανωγειανοί επέστρεψαν και ξαναέχτισαν το χωριό τους από τις στάχτες του, μετατρέποντάς το σε ένα ζωντανό σύμβολο της αντιφασιστικής νίκης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.
Ένα χρόνο μετά την τραγωδία, ο Νίκος Καζαντζάκης επισκέφθηκε τα Ανώγεια ως μέλος της Κεντρικής Επιτροπής Διαπιστώσεως Γερμανικών Ωμοτήτων. Στην επίσημη έκθεσή του περιγράφει με συγκλονιστικό τρόπο τη μεθοδολογία της καταστροφής
«Την 13ην οι Γερμανοί συμπληρώσαντες την κύκλωσιν, εισήλθον εις τα Ανώγεια και διέταξαν τους υπολειφθέντας κατοίκους (θα ήσαν περί τα 1500 γυναικόπαιδα) να αναχωρήσουν εντός ημισείας ώρας… Μετά ταύτα, προέβησαν εις Ολοκαύτωμα, γενικήν λεηλασίαν του χωρίου… Μετά την δήλωσιν εκάστη οικία εκαίετο πρώτον και έπειτα ανετινάσσετο δια δυναμίτιδος. Κάθε νύκτα οι Γερμανοί απεσύροντο εις Σίσαρχα, αφού προηγουμένως εφόρτωναν επί των επιταχθέντων υποζυγίων τα λάφυρα… Από τας 940 οικίας των Ανωγείων δεν έμεινεν ουδεμία άθικτος».
Μαρτυρία Ευαγγελίας Σμπώκου
Οι γυναίκες των Ανωγείων έζησαν τον απόλυτο εφιάλτη, καθώς έπρεπε μέσα σε λίγα λεπτά να πάρουν τα παιδιά τους και να εγκαταλείψουν τα σπίτια τους που παραδίδονταν στις φλόγες. Η Ευαγγελία Σμπώκου είχε αφηγηθεί: «Μας πετάξανε έξω από τα σπίτια με τις κάννες των όπλων. Δεν μας άφηναν να πάρουμε τίποτα, ούτε ένα ρούχο για τα μωρά. Καθώς φεύγαμε και ανεβαίναμε την πλαγιά, γυρίζαμε πίσω και βλέπαμε το χωριό να καίγεται από άκρη σε άκρη. Ο καπνός έπνιγε τον Ψηλορείτη. Ακούγαμε τις εκρήξεις από τα δυναμίτια που γκρέμιζαν τα σπίτια μας. Ήταν σαν να τελείωνε ο κόσμος».
Το πρώτο αθώο θύμα των Ναζί
Η πιο εμβληματική και σπαρακτική ιστορία παιδιού από το Ολοκαύτωμα των Ανωγείων είναι η εκτέλεση του 8χρονου Στεφανή Ξυλούρη ανάλογα με τα οικογενειακά παρακλάδια/παρωνύμια της περιοχής, ο οποίος υπήρξε το πρώτο αθώο θύμα των Ναζί τη μαύρη μέρα της 13ης Αυγούστου 1944.
Η ιστορία του μικρού Στεφανή αποτελεί το απόλυτο σύμβολο της ναζιστικής βαρβαρότητας στα Ανώγεια, με τη μαρτυρία της τραγικής μητέρας του να συγκλονίζει την ιστορική μνήμη.
Όταν οι γερμανικές δυνάμεις περικύκλωσαν τα Ανώγεια το πρωί της 13ης Αυγούστου, συγκέντρωσαν τα γυναικόπαιδα στο σχολείο του χωριού. Στη συνέχεια, τους έδωσαν ελάχιστο χρόνο για να επιστρέψουν στα σπίτια τους και να πάρουν λίγα πράγματα πριν πάρουν τον δρόμο της προσφυγιάς. Ο 8χρονος Στεφανής ακολουθούσε τη μητέρα του. Μέσα στην αναταραχή, το παιδί τρόμαξε και έτρεξε προς το μέρος ενός Γερμανού στρατιώτη, είτε από ένστικτο είτε ψάχνοντας διέξοδο. Ο Ναζί στρατιώτης, χωρίς κανένα έλεος, πυροβόλησε και εκτέλεσε εν ψυχρώ το 8χρονο αγόρι μπροστά στα μάτια της μάνας του.
Η μητέρα του μικρού Στεφανή, σε μια ιστορική κατάθεση στον ερευνητή δρα Γιώργο Καλογεράκη, περιέγραψε τις εφιαλτικές στιγμές που έζησε.
«Ήρθαμε ‘μεις, ήρθενε και το παιδί μου, αυτό μου κλούθανε, ήτονε οκτώ-εννιά χρονών. Το λέγαμε Στεφανή… Το παιδί μου εσκοτώσανε εκεί πέρα, εκεί που ‘ναι το μνημείο του τώρα… Άμα το σκοτώσανε, εγώ ήθελα να πάω να το πάρω, μα οι Γερμανοί δεν με αφήνανε. Μας διώχνανε, μας σπρώχνανε με τα όπλα να φύγομε από το χωριό. Το παιδί έμεινε εκεί, άταφο, στην άκρη του δρόμου, κι εμείς έπρεπε να περπατάμε και να κλαίμε…».
Το Μοιρολόι της Μάνας
Η τραγωδία του μικρού Στεφανή Ξυλούρη, που εκτελέστηκε εν ψυχρώ, γέννησε ένα από τα πιο σπαρακτικά μοιρολόγια της Κρήτης, το οποίο τραγουδούσαν οι γυναίκες στα χαλάσματα:
«Πού πας, παιδί μου όμορφο, πού πας και με αφήνεις;
Μέσα στις φλόγες του χωριού, εσύ το αίμα χύνεις.
Ένας φονιάς Γερμανός, με την καρδιά από πέτρα,
σου ‘κοψε το νήμα της ζωής, στα οκτώ σου έτη.
Άταφο σ’ άφησε εκεί, στης στράτας την άκρη,
κι η μάνα σου σε αποχαιρετά μόνο με μαύρο δάκρυ».
Ο θρήνος της λαϊκής μούσας
Η καταστροφή των Ανωγείων έδωσε νέα αφορμή για θρήνο στη λαϊκή μούσα.
«Μαύρο πουλάκι κάθεται στης μάνας μου την πόρτα,
μοιρολογάει και θρηνεί και το χωριό λυπάται:
— Ανώγεια, πού ‘ν’ οι άντρες σου, πού ‘ν’ οι παλικαράδες σου;
Γερμανοί τα κυκλώσανε, μπαρούτι τού ‘χουν βάλει,
φλόγες παντού ξεσπάσανε, το καίνε το χωριό μας.
Μα κείνοι που το κάψανε, τη δίκη τους θα βρούνε,
γιατί Ανώγεια δεν χάνονται, ξανά θα γεννηθούνε».
Οι μαντινάδες όπως ήταν φυσικό λειτούργησαν ως άμεση καταγραφή των συναισθημάτων. Μέσα σε δύο μόνο στίχους, οι λαϊκοί ποιητές αποτύπωσαν τον όρθρο της 13ης Αυγούστου και τη βιβλική καταστροφή:
«Τσι δεκατρείς του Αυγούστου, ημέρα Κυριακή,
εζώσανε τα Ανώγεια οι Γερμανοί φονιάδες».
Τα Ανώγεια σήμερα έχουν αναγεννηθεί πλήρως μέσα από τις στάχτες τους και αποτελούν έναν από τους πιο ζωντανούς, οικονομικά αυτόνομους και πολιτιστικά ισχυρούς τόπους της Κρήτης.
Όταν αναφερόμαστε στην «καταστροφή» των Ανωγείων, η ιστορία καταγράφει τρία μεγάλα ολοκαυτώματα (το 1822 και το 1867 από τους Οθωμανούς, και το τρίτο και πιο γνωστό στις 13 Αυγούστου 1944 από τους Γερμανούς ναζιστές). Παρά την ολοκληρωτική ισοπέδωση του χωριού, η ανθεκτικότητα των κατοίκων επαναδημιούργησε έναν τόπο-πρότυπο.
Η εικόνα και η κατάσταση του χωριού σήμερα διαμορφώνεται ως εξής:
Το χωριό ξαναχτίστηκε από το μηδέν. Σήμερα χωρίζεται σε ζωντανές συνοικίες (Περαχώρι, Μετόχι, Αρμί) με παραδοσιακή αρχιτεκτονική, γεμάτες καφενεία και πλατείες.
Κτηνοτροφία: Παραμένει ο βασικός πυλώνας της οικονομίας. Τα Ανώγεια διαθέτουν έναν από τους μεγαλύτερους και πιο ενεργούς πληθυσμούς κτηνοτρόφων στην Ελλάδα, παράγοντας εξαιρετικά τυροκομικά και κτηνοτροφικά προϊόντα.
Οικοτεχνία και Υφαντική: Μετά την καταστροφή του 1944, οι γυναίκες των Ανωγείων ίδρυσαν τον πρώτο γυναικείο συνεταιρισμό για να στηρίξουν το χωριό. Τα ανωγειανά υφαντά είναι διάσημα μέχρι σήμερα.
Μουσική Παράδοση: Τα Ανώγεια θεωρούνται η «μάνα» της κρητικής μουσικής, έχοντας γεννήσει τεράστιες μορφές όπως ο Νίκος Ξυλούρης και ο Ψαραντώνης.
Ιδιαίτερη Ταυτότητα: Οι κάτοικοι διατηρούν αναλλοίωτα τα έθιμα, την ιδιαίτερη ντοπιολαλιά (με αρχαιοελληνικές ρίζες) και την παραδοσιακή φορεσιά στην καθημερινότητά τους.
Μνημείο Unesco: Πρόσφατα, η ευρύτερη περιοχή του Ψηλορείτη και τα αρχαιολογικά ευρήματα της Ζωμίνθου ενίσχυσαν τη διεθνή πολιτιστική θέση του χωριού.
Το χωριό προσελκύει χιλιάδες επισκέπτες όλο τον χρόνο (ιδιαίτερα για ορεινό και πολιτιστικό τουρισμό), προσφέροντας εξαιρετικές υποδομές φιλοξενίας και εστίασης.
Ο δήμος Ανωγείων υλοποιεί συνεχώς έργα εκσυγχρονισμού, όπως η πρόσφατη αναβάθμιση 22 χιλιομέτρων αγροτικού και κτηνοτροφικού οδικού δικτύου, για τη διευκόλυνση των κατοίκων.
Και η Κρήτη καμαρώνει τα Ανώγεια της που εκπροσωπούν επάξια τις ιστορικές, αγωνιστικές και πολιτιστικές παραδόσεις της.
