Ο δρόμος για το πενταετές πρόγραμμα των μόνιμων και συστηματικών ανασκαφών στην αρχαία Αξό φαίνεται πως ανοίγει σιγά σιγά, έπειτα και από τις ανακοινώσεις που έγιναν στην ημερίδα με τίτλο «Γνωρίζοντας την Αξό: Αρχαιολογία και Πολιτιστικό Τοπίο», η οποία πραγματοποιήθηκε το πρωί της Κυριακής στο χωριό και διοργανώθηκε από την Περιφέρεια Κρήτης, τον δήμο Μυλοποτάμου, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου, τη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου, τη Δημοτική Κοινότητα Αξού και τον Πολιτιστικό Σύλλογο Αξού – Λιβάδας.
Η υλοποίηση ανασκαφών στην περιοχή αποτελεί πάγιο αίτημα της Αξού εδώ και χρόνια, καθώς μιλάμε για ένα χωριό που παρά τη σπουδαία ιστορική και αρχαιολογική του αξία παραμένει στην αφάνεια, όπως και ο αρχαιολογικός θησαυρός που μοιάζει να κρύβει στα «σπλάχνα» του. Με άλλα λόγια, η «δίψα» των κατοίκων της περιοχής για την εκκίνηση ανασκαφών δεν είναι διόλου αδικαιολόγητη. Η Αξός με βάση τα μέχρι τώρα ευρήματα, τις ιστορικές αναφορές και τη γνώση που υπάρχει, αποτέλεσε ιδίως κατά την αρχαϊκή περίοδο μια από τις σημαντικότερες πόλεις της Κρήτης. Μια πολύ σημαντική αρχαία πόλη, της οποίας η ακμή χρονολογείται από τον 7ο αιώνα π.Χ. και μετά, ενώ περιπτωσιολογικές ανασκαφές που έχουν υλοποιηθεί στο χωριό έχουν φέρει στην επιφάνεια εξαιρετικά ευρήματα μοναδικής ομορφιάς, που υπάρχουν στο Αρχαιολογικό Μουσείο Ηρακλείου και στην προσωρινή έκθεση του Αρχαιολογικού Μουσείου Ρεθύμνου (αίθουσα Αγίου Φραγκίσκου). Ωστόσο, συστηματικές ανασκαφές δεν έχουν γίνει ποτέ, πέρα από το 1899 όταν από την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή ήρθαν αρχαιολόγοι εκπονώντας κάποιες έρευνες, και ως αποτέλεσμα αυτών ήταν, μεταξύ άλλων, η αποκάλυψη του Ιερού της Αφροδίτης στο Ανατολικό πλάτωμα και δύο ακόμη κτιρίων πάνω στην κορυφή του λόφου στη βόρεια πλευρά. Από εκεί και έπειτα, η επόμενη ανασκαφική έρευνα που έγινε είναι το 1910 από τον Ευστάθιο Πετρουλάκι στη Γερακάρα όπου βρίσκεται το ιερό της Δήμητρας. Και στη συνέχεια επανήλθε ο Γιάννης Σακελλαράκης όπου έσκαψε πιο συστηματικά το ιερό. Έκτοτε δεν έχει γίνει κάποια συστηματική ανασκαφή πέραν από κάποιες περιπτωσιολογικές. Μεταξύ άλλων, αρχαιολόγοι που έχουν ασχοληθεί με το ανασκαφικό έργο στην περιοχή είναι: Μ. Πωλογιώργη, , Ε. Τέγου, Α. Φροϊδάκη, Μαρία Πατεράκη κ.ά. Ωστόσο, οι γνώσεις μας ακόμα σχετικά με την ιστορική πορεία της Αξού είναι περιορισμένες, όπως επισημαίνεται από τους επιστήμονες.
Η ημερίδα της Κυριακής διοργανώθηκε στο πλαίσιο μιας προσπάθειας για εκκίνηση των μόνιμων και συστηματικών αρχαιολογικών ανασκαφών στην ακρόπολη της αρχαίας Αξού, η οποία ξεκίνησε από το καλοκαίρι του 2025 από τον δήμο Μυλοποτάμου, την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου και την τοπική κοινότητα του χωριού.
Ειδικότερα, τον Αύγουστο του 2025 κλιμάκιο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου παρουσία της προϊσταμένης της υπηρεσίας, Ελένης Παπαδοπούλου, καθώς και του δήμου Μυλοποτάμου υπό τον δήμαρχο Γιώργο Κλάδο, και εκπροσώπων της κοινότητας του χωριού, πραγματοποίησε αυτοψία στον αρχαιολογικό χώρο της Αξού, προκειμένου να βρεθούν δύο σημεία τα οποία παρουσιάζουν προοπτικές για μόνιμες, συστηματικές ανασκαφές ώστε να υποδειχθούν ως πεδία από τα οποία αυτές θα ξεκινήσουν. Έπειτα, τον Σεπτέμβριο του 2025 η Εφορεία Αρχαιοτήτων σε συνεργασία με τον δήμο Μυλοποτάμου και την τοπική κοινότητα, κατέθεσε αναλυτική πρόταση για το πενταετές πρόγραμμα των συστηματικών ανασκαφών στον περιφερειάρχη Κρήτης, Στ. Αρναουτάκη, με τον τελευταίο να δίνει το «πράσινο φως» ως προς τη χρηματοδότηση του εγχειρήματος, δεσμεύοντας για το έργο 260.000 € για την έναρξη ανασκαφών σε δύο θέσεις του αρχαιολογικού χώρου της Αξού.
Φτάνοντας τώρα στον Μάρτιο του 2026, η Ελένη Παπαδοπούλου, προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου ανέφερε στο περιθώριο της εκδήλωσης, πως ενδεχομένως και μέσα στο έτος να ξεκινήσει η πρώτη περίοδος της συστηματικής ανασκαφικής έρευνας στην αρχαία Αξό. Ωστόσο τόνισε ότι προηγούνται οι ανασκαφές της Εφορείας στα σημεία από όπου προβλέπεται να περάσει η παρακαμπτήρια οδός του χωριού στο πλαίσιο του έργου «Οδική Παράκαμψη Οικισμού Αξού Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου». Ειδικότερα, στο περιθώριο της εκδήλωσης η προϊσταμένη της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου μεταξύ άλλων τόνισε: «Είναι πολύ μεγάλη χαρά για την Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου ότι ήδη από τον Ιούλιο σταθερά συνεχίζουμε και χτίζουμε αυτή τη συνεργασία με τον δήμο Μυλοποτάμου ξεκινώντας από το Ρέθυμνο, πηγαίνοντας στο Ηράκλειο τον Σεπτέμβριο καταθέτοντας την αναλυτική μας πρόταση για το πενταετές πρόγραμμα των συστηματικών ανασκαφών. Πράγματι, ναι, πρέπει να ξεκινήσουν. Σε αυτόν τον καταπληκτικό τόπο, σε αυτή την πολύ σημαντική αρχαία πόλη μετά από 100 και πλέον χρόνια. Επίσης, είμαστε πολύ κοντά στο να ξεκινήσουν πρώτα από όλα τις ανασκαφικές έρευνες με τη χρηματοδότηση της Περιφέρειας Κρήτης για την παρακαμπτήρια οδό της Αξού που θα προηγηθούν οι ανασκαφές μας, της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου και βέβαια θα ακολουθήσει πιστεύω σύντομα, πιθανότατα και μέσα στο 2026 και η πρώτη περίοδος της συστηματικής ανασκαφικής έρευνας στην αρχαία πόλη, αναδεικνύοντας όλο το μεγαλείο της και βέβαια βάζοντάς την πλέον στη σύγχρονη εποχή, ισότιμα, δίπλα στις άλλες σημαντικές αρχαίες πόλης της Κρήτης».
Από την πλευρά του ο δήμαρχος Μυλοποτάμου, Γιώργος Κλάδος μεταξύ άλλων ανέφερε: «Η Αξός αποτελεί θεμελιώδες κεφάλαιο της ιστορικής και πολιτιστικής ταυτότητας του Μυλοποτάμου και της Κρήτης. Η ημερίδα εντάσσεται σε έναν ευρύτερο και συγκροτημένο σχεδιασμό για τη συστηματική ανάδειξη και προστασία της πολιτιστικής μας κληρονομιάς. Τον περασμένο Ιούλιο στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Ρεθύμνου μαζί με εκπροσώπους της Δημοτικής Κοινότητας και του Πολιτιστικού Συλλόγου Αξού – Λιβάδας θέσαμε το αίτημα για οργανωμένη ανασκαφική έρευνα και για ουσιαστική μέριμνα ως προς τη συντήρηση και προστασία των Βυζαντινών μνημείων της περιοχής. Η διευθύντρια της Εφορείας, και αρχαιολόγος Ελένη Παπαδοπούλου ανταποκρίθηκε με επιστημονική πληρότητα και θεσμική συνέπεια θέτοντας τις βάσεις μιας ουσιαστικής συνεργασίας. Καθοριστική υπήρξε η αποδοχή του αιτήματός μας από τον περιφερειάρχη Κρήτης Στ. Αρναουτάκη και η δέσμευση χρηματοδότησης ύψους 260.000 ευρώ για την έναρξη πενταετούς προγράμματος ανασκαφών σε δύο καίριες θέσεις του αρχαιολογικού χώρου. Η Αξός με ιστορική παρουσία από τη μινωική εποχή ως τα νεότερα χρόνια υπήρξε κέντρο εμπορίου, λατρείας και πνευματικής δημιουργίας. Η ανάδειξη αυτού του ιστορικού αποθέματος δεν αφορά μόνο την επιστημονική έρευνα, αποτελεί στρατηγική επιλογή για τον αναπτυξιακό προσανατολισμό του τόπου».
Με την υλοποίηση των μόνιμων ανασκαφών στο χωριό, αναμένεται να αναδειχθεί ουσιαστικά η τεράστια πολιτιστική κληρονομιά του τόπου κάτι που θα συμβάλλει φυσικά και στην περαιτέρω κοινωνικοοικονομική ανάπτυξη του χωριού και της ευρύτερης περιοχής του Μυλοποτάμου η οποία πρόκειται να επηρεάσει σημαντικά και την επιστημονική κοινότητα. Σε κάθε περίπτωση, το πενταετές αυτό πρόγραμμα των ανασκαφών στην περιοχή συνιστά ένα πολυαναμενόμενο έργο, κάτι που διαφάνηκε και από τη συμμετοχή που υπήρχε στην ημερίδα της Κυριακής, όπου παραβρέθηκε αρκετός κόσμος της ακαδημαϊκής και επιστημονικής κοινότητας όπως και σύσσωμοι οι κάτοικοι του χωριού. Κάτοικοι οι οποίοι αναμένουν να δουν να γίνεται πράξη η ουσιαστική ανάδειξη του χωριού τους και της ιστορίας τους, τοποθετώντας το στον χάρτη δίπλα σε όλα τα σημαντικά αρχαιολογικά και ιστορικά τοπόσημα του νησιού.
Κύριοι ομιλητές στην εκδήλωση ήταν η αρχαιολόγος Δρ. Μαρία Πατεράκη, η οποία έχει υπάρξει και ανασκαφέας στην περιοχή, η οποία πραγματοποίησε εισήγηση με θέμα «Αξός: Το ταξίδι μιας αρχαίας κρητικής πόλης μέσα από τα μνημεία και τα αρχαιολογικά της ευρήματα», εστιάζοντας στα τεκμήρια της ανασκαφικής έρευνας και στη σημασία τους για την κατανόηση της εξέλιξης της πόλης κατά την αρχαιότητα, οι Σταματίνα Δημάκη και Νικολέττα Πύρρου, αρχαιολόγοι, οι οποίες ανέπτυξαν το θέμα «Χριστιανικά μνημεία της Αξού», παρουσιάζοντας τη βυζαντινή και μεταβυζαντινή κληρονομιά της περιοχής και φωτίζοντας τη συνέχεια της λατρευτικής και οικιστικής δραστηριότητας. Και η ημερίδα ολοκληρώθηκε με μια πραγματικά γλαφυρή ομιλία του Κωνσταντίνου Σπανουδάκη, καθηγητή ΑΕ Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και προέδρου του Εφορευτικού Συμβουλίου της Δημόσιας Κεντρικής Βιβλιοθήκης Ρεθύμνου, με θέμα «Η Αξός θεματοφύλακας μνήμης: Από την αρχαιότητα στην εποχή μας», αναδεικνύοντας τη σημασία της ιστορικής συνείδησης ως στοιχείου συνοχής και προοπτικής για τη σύγχρονη κοινωνία.
Χαιρετισμό στην εκδήλωση έκαναν ο δήμαρχος Μυλοποτάμου, Γιώργος Κλάδος, ο αντιπεριφερειάρχης Επιχειρηματικότητας Μιχάλης Βάμβουκας, ο Μιχάλης Σαρρής, περιφερειακός σύμβουλος, εντεταλμένος για θέματα Πολιτικής Προστασίας, καθώς και η πρόεδρος του Πολιτιστικού Συλλόγου Αξού – Λιβάδας, Νίκη Κουτάντου. Χαιρετισμό επίσης έστειλαν ο υπουργός Πολιτικής Προστασίας και Κλιματικής Κρίσης και βουλευτής Ρεθύμνου, Γιάννης Κεφαλογιάννης, ο βουλευτής Ρεθύμνου του ΠΑΣΟΚ – ΚΙΝΑΛ, Μανόλης Χνάρης και η αντιπεριφερειάρχης Ρεθύμνης, Μαρία Λιονή.
