Ένα χωριό που ανασαίνει από έργα πολιτισμού των κατοίκων του
Στα χωριά του Μυλοποτάμου με έφερναν συνήθως γεγονότα που απασχολούσαν τις διωκτικές αρχές. Στη «χάση» και στη «φέξη», δηλαδή, γιατί αν θέλουμε να είμαστε αντικειμενικοί, δεν θα τα πρέπει να χρεώνεται στην ηρωική αυτή επαρχία, κάθε παραβατική συμπεριφορά που αμαυρώνει το κρητικό ήθος.
Την πεποίθηση αυτή μου δημιούργησε και η άμεση επικοινωνία με τους κατοίκους, που κάθε φορά με εντυπωσίαζαν με τον σταράτο λόγο τους, την ανεπιτήδευτη ευγένειά τους και τους κώδικες συμπεριφοράς, που δεν συναντάς σε επώνυμα σαλόνια.
Για παράδειγμα, τα Απλαδιανά, δεν έπαυσαν να με εντυπωσιάζουν όσες φορές τα επισκέφθηκα και ομολογώ, πως χάρηκα, ιδιαίτερα, για τη νέα βράβευση του χωριού στον τομέα της καθαριότητας.
Η βράβευση έγινε το καλοκαίρι που μας πέρασε, αλλά το χωριό όσες φορές το επισκέφθηκα, μου έδινε πάντα αυτή την αίσθηση της απόλυτης τάξης με την εικόνα της πάστρας που δίνει αμέσως δείγματα ευαισθησίας σε θέματα περιβάλλοντος και φυσικά μια ταυτότητα πολιτισμού. Οι κάτοικοι του χωριού με διακριτικότητα πάντα συνεχίζουν να κάνουν περήφανο τον Απλαδά (επώνυμο μαρτυρημένο από το 1368), τον πρώτο οικιστή του χωριού σύμφωνα με τον Σέργιο Σπανάκη αλλά και τις πρώτες οικογένειες που κατοίκησαν το χωριό, από το 1790, που ήταν οι Λυρώνηδες και οι Βαρδιαμπάσηδες.
Για όσους δεν γνωρίζουν, το χωριό είναι βορειοανατολικά της επαρχίας Μυλοποτάμου, σε υψόμετρο 260 μ., στους νότιους πρόποδες του όρους Κουλούκωνα. Επί της παλιάς εθνικής οδού Ηρακλείου-Ρεθύμνου, διαβάζουμε σε επίσημες πηγές, έχει δημιουργηθεί ο οικισμός Κάμπος Απλαδιανών, ο οποίος σύμφωνα με την απογραφή του 2011 έχει 205 κατοίκους. Το χωριό δεν αναφέρεται στις ενετικές απογραφές. Σύμφωνα με την απογραφή του 1881 είχε 57 κατοίκους και ανήκε στον δήμο Γαράζου. Στην απογραφή του 1900 είχε 153 κατοίκους μαζί με τα Χελιανά και υπαγόταν στον ίδιο δήμο. Το 1920 ανήκε στην κοινότητα Χελιανών. Το 1925 προσαρτήθηκαν στην κοινότητα Κλεψιμιών (μετέπειτα Δοξαρού), αλλά το 1935 ορίστηκε έδρα της κοινότητας Απλαδιανών.
Τέσσερα χιλιόμετρα μακριά από το χωριό υπάρχει η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου, ερειπωμένη Για το εικόνισμα της λένε πως όποτε το έπαιρναν από τη θέση του για να το πάνε σε άλλη εκκλησία που είχαν σκεφθεί να κτίσουν, αυτό ξαναγύριζε στη θέση του. Επίσης υπάρχουν οι εκκλησίες της Αγίας Παρασκευής της Αγίας Πελαγίας και των Τεσσάρων Μαρτύρων.
Ο κεντρικός ναός της ενορίας είναι αφιερωμένος στην Αγία Πελαγία. Στο χωριό έχει ανασκαφεί κτιστός κιβωτιόσχημος ρωμαϊκός τάφος ο οποίος χρονολογήθηκε τον 3ο αιώνα μ.Χ.
Ο παλμός των κατοίκων
Ένα χωριό δεν μπορείς να το γνωρίσεις από τα στοιχεία που σου δίνουν οι πηγές. Μόνο ακουμπώντας τον παλμό του, κάνοντας παρέα τους κατοίκους το μαθαίνεις και το αγαπάς. Κάπως έτσι γνώρισα και ξεχώρισα τ’ Απλαδιανά.
Το οφείλω φυσικά στον εκλεκτό συνεργάτη μας στις ιστορικές έρευνες κ. Βασίλειο Αποστολάκη ανώτατο αξιωματικό της ΕΛ.ΑΣ εα όπως ο ίδιος επιμένει να αναφέρεται.
Όταν μας συνόδευε στην επίσκεψή μας στο ιστορικό χωριό μας είχε πει μεταξύ άλλων για το έμψυχο δυναμικό.
«Οι κάτοικοι φιλοπρόοδοι, φιλόξενοι, φιλοπάτριδες, ειλικρινείς με καθαρότητα σκέψης και λόγου. Η λέξη αρχοντιά είναι συνώνυμη με το ωραίο, γραφικό και ιστορικό χωριό Απλαδιανά. Οι Απλαδιανιώτες, γαλουχημένοι με τις ιστορίες των σοφών προγόνων τους, σμιλεύουν μέσα τους ένα κόσμο γεμάτο με ηθικές αξίες, που παραμένουν αναλλοίωτες στο πέρασμα του χρόνου και κρατούν ψηλά τη σημαία της Ιστορίας και της παράδοσης. Η συμμετοχή του χωριού σε όλους τους Εθνικούς αγώνες υπήρξε έντονη. Η ευγνωμοσύνη των κατοίκων έστησε ένα περικαλλές Ηρώο, που αναγράφει τα ονόματα των ευκλεώς αγωνισαμένων και ενδόξως Πεσόντων στα πεδία των μαχών. Το Ηρώο στολίζει την πλατεία, που δημιουργήθηκε πρόσφατα και αποτελούν Ηρώο και πλατεία ένα κόσμημα του χωριού…».
Αυτό ήταν που με εντυπωσίασε ιδιαίτερα στο χωριό. Αυτό ακριβώς το στοιχείο. Όταν όνειρο κάθε κοινότητας είναι η ροή χρηματοδοτήσεων για έργα ανάπτυξης το όνειρο για δημιουργία μνημείου δείχνει υψηλό αίσθημα φιλοπατρίας.
Και θυμάμαι πώς είχε συζητηθεί πολύ η εκπλήρωση αυτού του ονείρου που είχαν οι κάτοικοι να δημιουργήσουν ένα μνημείο για να τιμούν τους ένδοξους νεκρούς τους. Γιατί τελικά το όνειρό τους εκπληρώθηκε.
Όσο για τον ηρωισμό των κατοίκων αναφέρεται σε μεστή ομιλία του και ο εξαίρετος π. Τιμόθεος ηγούμενος της Ιεράς Μονής Βωσσάκου, από τους κληρικούς που κοσμούν την τοπική εκκλησία μας. Σε κείνη την ομιλία του είχε αναφέρει μεταξύ άλλων:
«Με παραδείγματα ηρωισμού είναι γεμάτη η ιστορία της πατρίδας μας. Σ’ όποια γωνιά κι αν ανατρέξει κάποιος, ακόμη και το πιο μικρό χωριό, έχει και το δικό του ή τους δικούς του ήρωες. Σ’ αυτό το βιβλίο της ελληνικής ιστορίας θέση ξεχωριστή κατέχει και το χωριό των Απλαδιανών, του οποίου οι κάτοικοι ανέκαθεν διακρίνονταν για την αγωνιστικότητά τους και τον πατριωτισμό τους, με τους ήρωες που όλοι εμείς συγκεντρωθήκαμε εδώ για να τιμήσομε:
– Toν Λυρώνη Φραγκιά του Γεωργίου, ο οποίος έπεσε στη μάχη του Σκρα, το 1918, που ήταν η πρώτη και καθοριστική νικηφόρα μάχη του Ελληνικού Στρατού, στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου, με τεράστια απήχηση σ’ ολόκληρη την Ελλάδα, γιατί εξυψώθηκε το φρόνημα και το ηθικό όχι μόνο του Στρατού αλλά και του Ελληνικού Λαού και αυξήθηκε η διεθνής εκτίμηση για τη μαχητικότητα και τη γενναιότητά του.
– Τον Σωπασή Γεώργιο του Βασιλείου, ο οποίος χάθηκε στη Μικρά Ασία, το 1922.
– Τον Λυρώνη Κωνσταντίνο του Βασιλείου, ο οποίος χάθηκε κατά τους βομβαρδισμούς των Γερμανών στο Ηράκλειο, τον Μάιο του 1941 και
– Τον Λυρώνη Νικόλαο του Δημητρίου, ο οποίος έπεσε στη μάχη του Λατζιμά τον Μάιο του 1941.
Απόδειξη της ευγνωμοσύνης, του σεβασμού και του θαυμασμού σ’ αυτούς του πέντε Απλαδιανιώτες ήρωες ήταν το ηρώο αυτό, σύμβολο παλικαριάς, θάρρους και αυτοθυσίας, ανθρώπων απλών, του καθημερινού μόχθου, που την ώρα όμως της κρίσης σήκωσαν το ανάστημά τους και αναμετρήθηκαν με την ιστορία. Γι’ αυτό, το ηρώο θα είναι ένα σχολείο, που θα διδάσκει ότι η αθανασία είναι προνόμιο εκείνων που ξέρουν να εκτιμούν τις αξίες και τα ιδανικά, να τα υπερασπίζονται και να πεθαίνουν γι’ αυτά. Θα είναι ο φάρος, που θα φωτίζει και θα οδηγεί κάθε μας πράξη και θα μας φέρνει πάντοτε στο δρόμο του καθήκοντος, υπενθυμίζοντάς μας τις υποχρεώσεις στο παρελθόν της φυλής και της πατρίδας μας…».
Τιμή στον Νικόλαο Λυρώνη
Όταν διακατέχουν μια κοινωνία τόσο φλογερά αισθήματα φιλοπατρίας δεν θα μπορούσε να μην αποδίδεται τιμή σε ανθρώπους που το αξίζουν όπως ο Νικόλαος Λυρώνης.
Είχα την ευτυχία να βρίσκομαι στην εκδήλωση και είχα κρατήσει και πάλι τα λόγια του π. Τιμοθέου που είχε πει για τον τιμώμενο: «Ήρωες και πατριώτες δε γεννιούνται και αναδεικνύονται μόνο εν καιρώ πολέμου αλλά και εν καιρώ ειρήνης. Πατριωτισμός είναι και το να αγαπάμε την πατρίδα, τον τόπο που μας γέννησε, να εργαζόμαστε για το καλό της, να μεριμνούμε για τη διατήρηση των αξιών και των μνημών που μας ενώνουν σε μια όχι απλώς πολιτιστική αλλά και πολιτική και ηθική κοινότητα. Πατριωτισμός είναι να εργάζεται κάποιος για την ευημερία του τόπου του και το καλό των συνανθρώπων του».
«Για τους λόγους αυτούς τιμήθηκε ο Νικόλαος Λυρώνης του Ζαχαρία και της Ευαγγελίας, το όνομα του οποίου φέρει η πλατεία του χωριού.
Γεννημένος στα Απλαδιανά, στις 4 Ιουνίου του 1926, ήταν το δεύτερο παιδί μιας πολυμελούς οικογένειας εννέα παιδιών. Φοίτησε στο Δημοτικό Σχολείο του χωριού του. Υπηρέτησε τη στρατιωτική του θητεία στην αεροπορία, ως υπαξιωματικός πενταετούς θητείας. Παντρεύτηκε το 1954 την Αθηνά Λυρώνη του Αντωνίου και της Όλγας, με την οποία απέκτησε τρία παιδιά, τον Γεώργιο, την Αλεξάνδρα και την Ευαγγελία. Κύριο επάγγελμά του ήταν το εμπόριο, μέσα από το οποίο αναδείχθηκε όχι μόνο η εργατικότητα και η ευφυΐα αλλά κυρίως η αγάπη προς το συνάνθρωπό του, τον οποίο ουδέποτε εκμεταλλεύτηκε.
Για πρώτη φορά εκλέγεται πρόεδρος, της τότε Κοινότητας Απλαδιανών, το 1960, υπηρετώντας από τη θέση αυτή το χωριό του μέχρι το 1974.
Υπηρέτησε με πάθος τον τόπο που αγαπούσε, θυσίασε προσωπικό χρόνο, στιγμές από τα παιδιά του, προκειμένου να προσφέρει στην τοπική κοινωνία, με εντιμότητα, ειλικρίνεια, ακεραιότητα, ευθύτητα, εργατικότητα και αποτελεσματικότητα, κερδίζοντας την αγάπη και την εκτίμηση όλων των συγχωριανών του.
Μεταξύ των έργων και των παρεμβάσεών του, κατά τη διάρκεια της θητείας του στην τοπική αυτοδιοίκηση, ξεχωρίζουν η υλοποίηση της άρδευσης του χωριού, η ηλεκτροδότησή του το 1968, ενώ δικό του έργο ήταν και η δημιουργία αυτής εδώ της πλατείας, που δικαίως από σήμερα θα φέρει το όνομά του, αφού το μεγαλύτερο μέρος της ήταν ιδιοκτησία της οικογένειας του, την οποία παραχώρησε στο χωριό του.
Δυστυχώς, στην πολύ μικρή ηλικία των 48 ετών απεβίωσε, ενώ αν ζούσε θα είχε υλοποιήσει ένα πολύ μεγαλύτερο έργο».
Θαυμαστή η φιλοξενία των κατοίκων
Από τις αξέχαστες αυτές επισκέψεις ήταν η μέρα που σμίξαμε με τους κατοίκους του χωριού στο αρχοντικό του κ. Γιάννη Λυρώνη στ’ Απλαδιανά. Κι από κείνη τη στιγμή με κέρδισε ο χώρος, ο τόπος, οι άνθρωποι.
Η κ. Μαρία Λυρώνη ήταν η οικοδέσποινα. Πότε πρόλαβε να γεμίσει το τραπέζι αδυνατώ να απαντήσω. Για μια ρακί μας κάλεσαν και ολόκληρο γεύμα είχε ετοιμαστεί.
Χαμηλών τόνων η κ. Μαρία δείχνει πως δεν έκανε και τίποτα σπουδαίο. Από μικρό παιδί αυτά διδάχτηκε και πολλές άλλες παραδόσεις του τόπου μας ιδιαίτερα από μια θεία που «ότι έβλεπαν τα μάτια της έκαναν τα χέρια της».
Με ανεπιτήδευτη σεμνότητα δέχτηκε τους επαίνους μας για τα «χρυσά της χέρια». Με την ίδια απλότητα μας μίλησε για τους γονείς της. Οποία η έκπληξή μας όμως όταν συνειδητοποιήσαμε ότι είναι κόρη του περίφημου Στέλιου Ιωάννη – Μαγδαληνή Λυρώνη (1903-1997) του πασίγνωστου Στελιανάκη, που πολεμώντας στην θρυλική μάχη στον Λατζιμά εμπνεύστηκε από την τιτανομαχία εκείνη ένα εξαιρετικό ποίημα που υμνεί τους πολεμιστές από Απλαδιανά, Λιβάδια και Φαράτσι. Ο ίδιος ήταν ενεργό μέλος στην αντίσταση αλλά η κυρία Μαρία δηλώνει απλά ότι από την πρώτη στιγμή ο πατέρας της δήλωσε παρών στο προσκλητήριο της τιμής κι ήταν έτοιμος για κάθε αποστολή όποτε του ανέθεταν κάτι.
Στο μεταξύ στην παρέα μας που, εκτός από τον κ. Αποστολάκη, συμμετείχε και κ. Μανόλης Ζαχαριουδάκης από το Ρουμελί, προστέθηκαν κι άλλοι εκλεκτοί Απλαδιανιώτες όπως ο δήμαρχος Μυλοποτάμου κ. Γιώργος Κλάδος, που τότε ήταν αντιδήμαρχος, από την οικογένεια Κλάδου που ακούγονται «Βίτσιλας» και καμαρώνουν γι’ αυτό και ο κ. Μιχάλης Κλάδος. Είναι οι απόγονοι με τις λεβεντιές τους, είναι οι ίδιοι που συνεχίζουν στα χνάρια των παλιών που δικαιολογεί αυτή την περηφάνια.
Στα χρόνια τα πέτρινα
Ο κ. Λυρώνης μας μιλά για τα δύσκολα χρόνια που έζησε κι αυτός. Το χωριό δεν είχε δυνατότητες για να υπάρχουν ανέσεις. Ακόμα κι όσοι είχαν χρήματα δεν μπορούσαν να τα αξιοποιήσουν. Δρόμος ανοίχτηκε στην περίοδο της Κατοχής με αγγαρείες που επέβαλαν οι Γερμανοί για τη δική τους διευκόλυνση βεβαίως στις μετακινήσεις.
Μαθημένα τα παιδιά από μικρά στη βιοπάλη. Σηκωνόταν η μάνα νύχτα να ψήσει. Συνήθως ελιές που τηγάνιζε στο λάδι. Ούτε κεφτέδες δεν είχαν την νοστιμιά τους, έχουν να λένε μέχρι σήμερα. Αν υπήρχαν και τα κουκιά, τότε το πρωινό ήταν πλούσιο. Έτρωγαν κι έφευγαν για τη δουλειά. Οι συνθήκες εκεί τις πιο πολλές φορές απάνθρωπες.
Δούλευαν από νύχτα σε νύχτα για 12 δραχμές. Αλλά ας το έκαναν κι αλλιώς.
Καιροί δύσκολοι, εργοδότες σκληροί… Για φαγητό ούτε συζήτηση τις πιο πολλές φορές. Μια μέρα γύριζε από μεροκάματο ξεθεωμένος. Ούτε ξεροκόμματο δεν υπήρχε. Ευτυχώς επιστρέφοντας βρήκε κάτι σταφύλια και προσπάθησε μ’ αυτά να μερέψει την πείνα του.
Κάνουμε σύγκριση με τη σημερινή εποχή που δεν νοείται να φύγει εργάτης χωρίς να συνοδεύει το μεροκάματο κι ένα παραδοσιακό γεύμα και χαμογελάμε με σημασία. Άλλες εποχές, άλλα ήθη.
Ο κ. Μιχάλης Κλάδος μιλά για τη μοίρα των γυναικών. Για τις γυναίκες που γεννούσαν μόνες την ώρα που έκαναν τις δουλειές. Γεννούσαν, έκοβαν τον ομφάλιο λώρο, κατάσταιναν το βρέφος, το θήλαζαν και ξανά στη δουλειά.
Να τα ακούς, να κάνεις σύγκριση με το σήμερα και να θαυμάζεις. Να τ’ ακούν και οι παιδίατροι και να «σηκώνεται η τρίχα τους» με περιπτώσεις μανάδων που όταν δεν είχαν τι να δώσουν στα βρέφη έλιωναν ή μασούσαν κουκιά και τα τάιζαν.
Έξω καρδιά στο άκουσμα της λύρας
Έπειτα άλλαξε το κλίμα που είχε βαρύνει και ο κ. Μιχάλης μας μίλησε για τους μερακλήδες που μόλις εύρισκαν ευκαιρία ξεφάντωναν στον χορό. Έτσι ήταν ο πατέρας του από τους πιο φημισμένους χορευτές. Για τις δικές του χορευτικές ικανότητες και των γιων του μας μίλησε ο κ. Γιάννης Λυρώνης πίνοντας στην υγειά του φίλου του και της παρέας μας.
Περνούσαμε τόσο ωραία ενώ η κ. Μαρία συνέχιζε το ρεσιτάλ μαγειρικής. Πιατέλες εκτός από τους γιους κουβαλούσε και ο εγγονός. Ένας λαμπρός νέος ο Γιάννης Λυρώνης που ήταν τότε φοιτητής Οικονομικών.
Τον ρωτήσαμε πως αισθάνεται ακούγοντας για τις δύσκολες εκείνες εποχές και πως αντιμετωπίζει ο ίδιος τη δική μας εποχή της κρίσης.
Με ένα τρόπο θαυμαστό για νέο άνθρωπο μας ανέλυσε τη δική του θεωρία που ο συνδυασμός σπουδών με εργασία μας φέρνει πιο κοντά στην επιτυχία. Αυτό εφάρμοζε ο ίδιος και ένοιωθε ευτυχής. Έτσι είχαμε την ευκαιρία να διαπιστώσουμε ευχαρίστως ότι και η νέα γενιά έχει μπολιαστεί από τη φιλοσοφία των παλιών. Δουλειά για να ζεις με αξιοπρέπεια, αγώνας να κατακτήσεις τη γνώση και ανοιχτή καρδιά όταν έχεις επισκέπτη. Να μη φύγει χωρίς να του δείξεις τη φιλόξενη διάθεσή σου.
Εκεί στην κουβέντα θυμηθήκαμε και μια αναφορά στο «Κρήτη Αφιέρωμα» για τη θαυματουργή εικόνα του Αη Γιώργη στο εκκλησάκι που όπως προαναφέραμε βρίσκεται τέσσερα χιλιόμετρα από το χωριό. Όσες φορές λέει τη μετακινούσαν εκείνη επέστρεφε στη θέση της. Πόσα δεν έχει να διηγηθεί κανείς.
Όση ώρα καθίσαμε δεν χορταίναμε την παρέα τόσων εκλεκτών ανθρώπων που τίμησαν και τιμούν τον τόπο τους αντιμετωπίζοντας την κρίση με πίστη σε ένα καλύτερο αύριο.
Έτσι τα κατάφερε ως τώρα το χωριό ν’ αντιμετωπίζει λιακάδες και θύελλες των καιρών κι έτσι έγιναν επιστήμονες, γιατροί αρκετοί από τους ανθρώπους του κατά μια περίεργη σύμπτωση.
Ευτυχώς για το χωριό παρόμοιες συναντήσεις με περιεχόμενο, πέρα από την καλή παρέα, συνεχίζουν οι νέοι του χωριού με σπουδαίες εκδηλώσεις όπως η Γιορτή Τοποδιατροφής στο πλαίσιο των εκδηλώσεων του Θερινού Φεστιβάλ Πολιτισμού του δήμου. Εκατοντάδες πολίτες αγκάλιασαν την εκδήλωση, η οποία αποτέλεσε γιορτή της κρητικής γαστρονομίας, της παράδοσης και του πολιτισμού.
Και το χωριό συνεχίζει να προοδεύει με τον δραστήριο πολιτιστικό του σύλλογο όλα τα μέλη του οποίου διατηρούν τα κύρια χαρακτηριστικά της Μυλοποταμίτικης λεβεντιάς.
Αν σας φέρει ο δρόμος μείνετε λίγο στ’ Απλαδιανά. Θα βρείτε πόρτες ανοιχτές και καρδιές ορθάνοιχτες. Και θα θυμηθείτε γιατί η Κρήτη θεωρείται γενέτειρα του ξένιου Δία.
