Από την Ένωση μέχρι την Κατοχή (1913–1940)
Μετά την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, η νησίδα της Σπιναλόγκας άρχισε να δέχεται λεπρούς από όλο τον ελλαδικό χώρο, αλλά οι συνθήκες παρέμεναν το ίδιο άθλιες. Μια δωρεά 2.000 αγγλικών λιρών που έγινε το 1918 από τον Μιχαληνό προς την κυβέρνηση Βενιζέλου, με σκοπό τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης των εγκλείστων της Σπιναλόγκας μέσω κάποιων υλικοτεχνικών έργων, έμεινε ανεκμετάλλευτη επί 7 έτη, λόγω των γεγονότων της μικρασιατικής καταστροφής. Ανάλογες δωρεές έγιναν από τον Κουτουβά και τον Καλοκαιρινό, συνολικού ύψους 5.000 αγγλικών λιρών. Το 1920 δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως του Βασιλείου της Ελλάδος ο νόμος 2450 «Περί μέτρων προς την περιστολήν της λέπρας», τα 12 άρθρα του οποίου συνιστούν μια προσπάθεια οργάνωσης των αποικιών των λεπρών και του επιστημονικού και του διοικητικού προσωπικού που θα υπηρετεί σε αυτές.
Παρά τη θέσπιση του νόμου αυτού, η κατάσταση δεν φαίνεται να άλλαξε. Εξ αιτίας των άσχημων συνθηκών διαβίωσης σημειώθηκε το 1923 μαζική εξέγερση των τροφίμων, με σκοπό τη βελτίωση της ζωής και της καθημερινότητάς τους. Η τότε κυβέρνηση και προσωπικά ο ίδιος ο Βενιζέλος παρακολουθούσαν και ενδιαφέρονταν στενά για τις εξελίξεις στο ζήτημα της λέπρας.
Επί κυβερνήσεως Βενιζέλου συστάθηκε επιτροπή από τον διευθυντή υγιεινής Φ. Κοπανάρη, τον καθηγητή Φωτεινό και τον γερουσιαστή Λασηθίου Μ. Καταπότη, που σκοπό είχε τη σχετική γνωμοδότηση αναφορικά με τα κατάλληλα μέτρα για τη σωστή αντιμετώπιση της λέπρας. Η τριμελής αυτή επιτροπή κατέθεσε μέσω επιστολής το γνωμοδοτικό πόρισμα στον Βενιζέλο το 1925, στις 5 Ιουνίου στο Παρίσι. Η επιτροπή έθετε εν αμφιβόλω τη φαρμακευτική χρήση των αιθυλικών αιθέρων του Chaulmoogra, φαρμάκου που ήταν τότε σε
χρήση για την αντιμετώπιση της λέπρας. Πρότεινε δε το πόρισμα αυτό την πλήρη αναδιάρθρωση των αποικιών των λεπρών, όχι μόνο με βελτίωση των υλικοτεχνικών υποδομών αλλά και με την πρόσληψη εκπαιδευμένου υγειονομικού προσωπικού. Διατυπωνόταν επίσης πρόταση κατάργησης της αποικίας στη
Σπιναλόγκα και ίδρυσης ενός λεπροκομείου που να πληροί τους σύγχρονους όρους υγιεινής.
Ένα μήνα αργότερα, στις 31 Ιουλίου 1925, δημοσιεύεται στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως (ΦΕΚ 293) ο νόμος «Περί οργανώσεως του λεπροκομείου Σπιναλόγκας εις εκτέλεσιν γνωμοδοτήσεως της Επιτροπής Οικονομικών». Σύμφωνα με αυτόν, ο αριθμός των λεπρών που μπορούσαν να φιλοξενηθούν στη νησίδα δεν μπορούσε να υπερβαίνει τους 250, ενώ παράλληλα προβλεπόταν αύξηση του υπηρετούντος προσωπικού: προστέθηκαν διαχειριστής, μάγειροι, βοηθοί μαγείρων, νοσοκόμοι και πλύντριες. Οι μάγειροι και οι βοηθοί
τους διορίστηκαν με σκοπό την οργάνωση κοινού συσσιτίου. Γι’ αυτόν τον λόγο είχαν παρασχεθεί και υλικά εστίασης, ενώ ως χώρος εστίασης προοριζόταν αυτός του τελωνείου. Όμως, το εγχείρημα δεν ευοδώθηκε
λόγω της άρνησης των εγκλείστων. Βάσει του ίδιου νόμου, στη νησίδα συστάθηκε πταισματοδικείο. Χρέη
πταισματοδίκη εκτελούσε ο εκάστοτε διευθυντής, τη γραμματειακή υποστήριξη αναλάμβανε ο διαχειριστής, ενώ τα χρέη του εισαγγελέα ανατίθεντο στον ενωμοτάρχη. Σε όλη τη διάρκεια της λειτουργίας του λεπροκομείου, το πταισματοδικείο συγκροτήθηκε σε σώμα πέντε φορές, η παρουσία του όμως λειτουργούσε αποτρεπτικά στις φιλονικίες μεταξύ των τροφίμων. Ως φυλακή χρησιμοποιήθηκαν δύο δωμάτια, τα οποία βρίσκονταν στον χώρο του τουρκικού τελωνείου.
Αρχικά, η Σπιναλόγκα είχε θεωρηθεί ακατάλληλη για την εγκατάσταση λεπρών, δεδομένου ότι παρουσίαζε σοβαρές ελλείψεις, ακόμη και σε νερό. Όμως η φυσική παρεμπόδιση τυχόν απόδρασης ασθενών από τη
νησίδα, και ύστερα από την αποβολή των μουσουλμάνων κατοίκων, θεωρήθηκε ο πλέον κατάλληλος χώρος. Έτσι, με την αποχώρηση των μουσουλμάνων, άρχισαν να συγκεντρώνονται, μάλλον να
μεταφέρονται σιδηροδέσμιοι, οι λεπροί.
Καθ’ όλο το διάστημα που λειτουργούσε το λεπροκομείο, μέχρι το 1957, το ίδρυμα διατήρησε τον χαρακτήρα απομονωτηρίου- κρατητηρίου, παρά νοσοκομείου. (Κώστα Κόμη, «Λεπρός και κομμουνιστής: δυο
φορές «λεπρός»)
Παρά τις προσπάθειες ανάπλασης, οι συνθήκες διαβίωσης των λεπρών δεν άλλαξαν ενώ κανενός είδους υγειονομική φροντίδα, περίθαλψη και θεραπεία δεν παρέχονταν. Από τις 13.10.1904 μέχρι τις 22.12.1926
έγιναν συνολικά 730 εισαγωγές. Τα εξιτήρια που δόθηκαν ήταν 28, ενώ απεβίωσαν 465 και 16 δραπέτευσαν. Στο νησί γεννήθηκαν 39 παιδιά, από τα οποία απεβίωσαν τα 16. Το έτος 1926 στη Σπιναλόγκα καταγράφονται 257 άτομα (172 Κρήτες, 85 Ελλαδίτες) και 18 νεογνά, από τα οποία τα 7 παρέμεναν με τους γονείς τους στο νησί, ενώ τα 11 μεταφέρθηκαν και παραδόθηκαν σε συγγενείς. Ίδιος περίπου πληθυσμός, 260 άτομα, καταγράφεται και το επόμενο έτος, στον οποία περιλαμβάνονταν 66 ανδρόγυνα και τα 7 παιδιά να παραμένουν στο νησί. Το ίδιο έτος καταγράφονται και 6 υγιείς γυναίκες που εργάζονταν ως πλύντριες.
Στο τέλος του ίδιου έτους η κατάσταση στη νησίδα παραμένει σχεδόν εκρηκτική, καθώς υπάρχει μαρτυρία-αναφορά για απουσία αστυνόμευσης, αυτοκτονίες, σεξουαλικές παρενοχλήσεις …μια νεαρή Κρητικοπούλα δασκάλα, λεπρή, βρέθηκε σε τέτοια απόγνωση, σκαρφαλώνοντας στους γκρεμούς για να γλυτώσει από τη θηριώδη επίθεση των λεπρών ανδρών, ώστε ρίχτηκε από ψηλά και κομματιάστηκε… Η επικρατούσα κατάσταση περιγράφεται ως «το αίσχος της Σπιναλόγκας» Μαρτυρία του έτους 1928 εστιάζει στην παντελή έλλειψη κάθε υγειονομικής παροχής στους εγκλείστους και την απουσία προσωπικού υγείας, ενώ και πάλι επισημαίνεται ότι ο χώρος αποτελεί απομονωτήριο και όχι θεραπευτήριο λεπρών. Τονίζεται η έλλειψη
φαρμακείου και μικροβιολογικού εργαστηρίου, η αναγκαιότητα στελέχωσης με προσωπικό, ενώ συστήνονται και κάποιες προτάσεις θεραπείας.
Η παρουσία του Επαμεινώνδα Ρεμουντάκη
Σπιναλόγκας φέρει την επωνυμία «οΣταυρός του Μαρτυρίου». Παρά τις ακατάλληλες συνθήκες, ο πληθυσμός της Σπιναλόγκας εξακολουθούσε να αυξάνεται, φθάνοντας το 1933 τους 300 ασθενείς. Αποφασιστικής σημασίας παράγοντας για τη μεταβολή της κατάστασης, αποτελεί η άφιξη στη Σπιναλόγκα, ως ασθενή, του
Επαμεινώνδα Ρεμουντάκη, φοιτητή Νομικής Αθηνών, τον Μάρτιο του 1936. Ο Ρεμουντάκης ήταν το άτομο το οποίο συνέβαλε στην πλήρη αναδιοργάνωση και στον εξωραϊσμό της Σπιναλόγκας. Έγραψε: « …αφού το πεπρωμένον με οδήγησε εδώ, αποφάσισα να διαθέσω τον εαυτόν μου υπέρ αυτών και χάριν αυτών… να αγωνισθώ για ανθρώπους αδικημένους από τον Θεό και τους ανθρώπους, και που τα πρόσωπά τους τα είχε ζαρώσει το κλάμα και ο αναστεναγμός…». Πέτυχε την ίδρυση σωματείου, το οποίο αναγνωρίστηκε ως νομικό
πρόσωπο, με σκοπό τη βελτίωση των συνθηκών υγιεινής και διαβίωσης των εγκλείστων. Ήταν το πρώτο τέτοιο σωματείο που ιδρύθηκε στον ελλαδικό χώρο και έφερε την επωνυμία «Αδελφότης ασθενών Σπιναλόγκας ο Άγιος Παντελεήμων». Στο σωματείο αυτό, εγκεκριμένο από το Πρωτοδικείο Λασηθίου, γράφτηκαν 160 ασθενείς, πληρώνοντας 10 δραχμές για την εγγραφή και 5 δραχμές συνδρομή. Το καταστατικό του σωματείου συντάχθηκε από τον ίδιο τον Ρεμουντάκη και έθετε, μεταξύ άλλων, ως προτεραιότητες: «Πρώτον, η βελτίωσις των όρων διαβιώσεως των ασθενών. Δεύτερον, η απόκτησις όλων των μέσων πολιτισμού που θα μπορούσαν να αμβλύνουν τον μαρασμό και την απόγνωσιν των
αρρώστων…». Το σωματείο πρωταγωνιστούσε στις αλλαγές και στις εξωραϊστικές παρεμβάσεις που σκοπό είχαν τη βελτίωση της εικόνας και της ζωής των τροφίμων. Τα προβλήματα ήσαν μεγάλα και πολλά. Ακόμα και έλλειψη επιδεσμικού υλικού υπήρχε στο φαρμακείο και οι άρρωστοι επέδεναν τα τραύματά τους με πανιά προερχόμενα από τα παλαιά εσώρουχά τους, που με το πλύσιμο και τη φθορά γίνονταν λεπτά και μαλακά και δεν εξαγρίωναν τα τραύματά τους. Οι καθημερινές αλλαγές από αυτό το υλικό συγκεντρώνονταν μέσα σε κοφίνια και κάθε 15 ημέρες τα έπαιρνε η πλύντρια και τα έπλενε. Κατά τους θερινούς μήνες, αυτά γέμιζαν μύγες και, τις περισσότερες φορές, η πλύντρια έπρεπε να τα τινάξει για να τα απαλλάξει από τα σκουλήκια
που είχαν εκκολαφθεί. Απίστευτη δραματική τραγωδία, και όμως πραγματικότης, που έβλεπες κάθε ημέρα να επαναλαμβάνεται… «Αρχικά, δόθηκε βαρύτητα στην καθαριότητα», θα πει αργότερα ο Ρεμουντάκης, «καθώς η δυσοσμία ήταν έντονη… σωροί από σκουπίδια βρίσκονταν στα παραγώνια του δρόμου… οι ψαράδες μού είπαν ότι όταν τύχαινε να φυσάει ανατολικός άνεμος, σε απόσταση 300 m από το φρούριο, έφθανε μια απαίσια μυρωδιά… Η κατάστασις ήτο αφόρητη και έπρεπε να γίνει κάτι και από κάπου να αρχίσομε να καθαρίσομε αυτήν την κόπρο του Αυγείου… Απομακρύνθηκαν όλα τα σκουπίδια και παραγγέλθηκαν 1.280 kg ασβέστη με τα οποία βάφτηκαν όλα τα σπίτια. Ο κεντρικός δρόμος του νησιού στρώθηκε με τσιμέντο… έγινε έρανος, παραγγείλαμε και μας έφεραν άμμο και χαλίκι και τσιμέντα… μεγάλο μέρος του πολυσύχναστου σημείου του δρόμου τσιμεντοστρώθηκε και χαίρονταν οι άρρωστοι, πατώντας στην επίπεδη επιφάνεια… Μια θαυμάσια όψιν καθαριότητος παρουσίαζε το άλλοτε επικλινές δρομάκι, που τα σκουπίδια το στόλιζαν. Τώρα έλαμπε από καθαριότητα».
Δημιουργήθηκε ορχήστρα από μουσικούς τρόφιμους, ενώ ιδρύθηκε ο καταναλωτικός συνεταιρισμός «Η Ένωση», που πρόσφερε τα τρόφιμα σε τιμές κόστους και ο οποίος λειτουργούσε μέχρι το οριστικό κλείσιμο
της Σπιναλόγκας. Οι γραπτές και οι τηλεγραφικές διαμαρτυρίες προς τη Γενική Διοίκηση της Κρήτης και το Υπουργείο Υγιεινής για την παντελή έλλειψη επιδεσμικού και φαρμακευτικού υλικού εισακούστηκαν και το αποτέλεσμα δέν άργησε να έλθει: «πελώρια δέματα από επιδεσμικό υλικό, απίστευτο θέαμα για τους αρρώστους από την ημέρα που τους πέταξαν εκεί, μαζί με αρκετά φάρμακα». Ολοκληρώθηκε ο περιφερειακός δρόμος του νησιού, μήκους 1.300 m και με λαχειοφόρο αγορά αγοράστηκε το πρώτο ραδιόφωνο. Η κατάσταση έβαινε συνεχώς βελτιούμενη, οι τιμές των προϊόντων ελέγχονταν πλέον από τον συνεταιρισμό τροφίμων, οι φιλονικίες και οι έριδες αποσοβήθηκαν λόγω της παρουσίας του πταισματοδικείου, ο διορισμός των πλυντριών και των νοσοκόμων, καθώς και οι αποστολές υγειονομικού υλικού, κρεβατιών και κλινοσκεπασμάτων, όπως και η μετατροπή μέρους του κτηριακού χώρου της Αδελφότητας σε βιβλιοθήκη και αναγνωστήριο, βελτίωσαν τη διαβίωση των εγκλείστων μέχρι την κήρυξη του πολέμου το 1940.
Ο Επαμεινώνδας Ρεμουντάκης, από τους λίγους μορφωμένους ασθενείς, δεν αφέθηκε μοιρολατρικά στην αθλιότητα της ζωής στο νησί, αλλά αγωνίστηκε με πάθος να καλυτερεύσει τις συνθήκες ζωής των χανσενικών, απαιτώντας από την πολιτεία καλύτερες συνθήκες διαβίωσης και νοσηλείας. Ίδρυσε την “Αδελφότητα Ασθενών Σπιναλόγκας”, οργάνωσε υπηρεσία καθαριότητας κοινόχρηστων χώρων, δημιούργησε
θέατρο, κινηματογράφο, καφενεία και κουρείο που εκμεταλλεύονταν οι ίδιοι οι ασθενείς. Φύτεψε δέντρα, έφερε ηλεκτρογεννήτρια για ρεύμα στο νησί και τοποθέτησε μεγάφωνα στους δρόμους που έπαιζαν κλασική μουσική. (http://www.mixanitouxronou.gr/spinalogka)
Πατέρας Χρύσανθος, ο ιερέας των λεπρών
Ο ιερομόναχος πατήρ Χρύσανθος Κουτσουλογιαννάκης έζησε στη Σπιναλόγκα και λειτουργούσε στους λεπρούς. Για δέκα ολόκληρα χρόνια, κοινωνούσε τους λεπρούς και κατόπιν κατέλυε (έπινε) την υπόλοιπη θεία
κοινωνία χωρίς να κολλήσει λέπρα! Ένα από τα ιστορικά στοιχεία που πληροφορούμαστε για το «νησί των ζωντανών νεκρών» είναι ότι οι χανσενικοί που κατοικούσαν στη Σπιναλόγκα ήταν οργισμένοι με τον Θεό, για το λόγο ότι η ασθένειά τους ήταν μια μεγάλη και αφόρητη δοκιμασία.
Αυτός ο Γεραπετρίτης παπάς τόλμησε να επισκεφθεί κάποτε τη Σπιναλόγκα και να λειτουργήσει στον Άγιο Παντελεήμονα, που υπήρχε και ρήμαζε στο νησί, όπως και οι νέοι του κάτοικοι. Λένε πως στην πρώτη Λειτουργία δεν πάτησε ψυχή. Οι λεπροί άκουγαν πεισμωμένοι από τα κελιά τους την ψαλμωδία, και τη
σκέπαζαν άλλοτε με τα βογκητά κι άλλοτε με τις κατάρες τους. Ο ιερέας όμως ξαναπήγε. Στην δεύτερη τούτη επίσκεψη, ένας από τους ασθενείς πρόβαλε θαρρετά στο κατώφλι του ναού: «Παπά, θα κάτσω στην Λειτουργία σου», είπε, «μ’ έναν όρο όμως. Στο τέλος θα με κοινωνήσεις. Κι αν ο Θεός σου είναι τόσο παντοδύναμος, εσύ μετά θα κάμεις την κατάλυση και δεν θα φοβηθείς τη λέπρα μου».
Ο ιερέας έγνευσε συγκαταβατικά. Στα κοντινά κελιά ακούστηκε η κουβέντα κι άρχισαν να μαζεύονται διάφοροι στο πλάι του ναού, εκεί που ήταν ένα μικρό χάλασμα, με λιγοστή θέα στο ιερό. Παραμόνευσαν οι χανσενικοί στο τέλος της Λειτουργίας κι είδαν τον παπά δακρυσμένο και γονατιστό στην Ιερή Πρόθεση να
κάνει την κατάλυση. Πέρασε μήνας. Οι χανσενικοί τον περίμεναν. Πίστευαν πως θά ‘ρθει τούτη τη φορά ως ασθενής κι όχι ως ιερέας. Όμως ο παπάς επέστρεψε υγιής και ροδαλός κι άρχισε με ηθικό αναπτερωμένο να χτυπά την καμπάνα του παλιού ναΐσκου. Έκτοτε και για δέκα τουλάχιστον χρόνια η Σπιναλόγκα είχε τον ιερέα της. Οι χανσενικοί αναστύλωσαν μόνοι τους την εκκλησία και συνάμα αναστύλωσαν και την πίστη τους. Κοινωνούσαν τακτικά και πάντα κρυφοκοίταζαν τον παπά τους την ώρα της κατάλυσης, για να βεβαιωθούν πως το «θαύμα της Σπιναλόγκα» συνέβαινε ξανά και ξανά.
Τo 1957, με την ανακάλυψη των αντιβιοτικών και την ίαση των λεπρών, το λεπροκομείο έκλεισε και το νησί ερημώθηκε. Μόνο ο ιερέας έμεινε στο νησί ως το 1962, για να μνημονεύει τους λεπρούς μέχρι πέντε χρόνια μετά το θάνατό τους. Ιδού, λοιπόν, ένας σύγχρονος αθόρυβος ήρωας, που δεν τιμήθηκε για το έργο του από κανέναν.( https://www.dogma.gr/)
Το τέλος
Το 1948, όταν ανακαλύφθηκε στην Αμερική το πρώτο φάρμακο για την αντιμετώπιση της λέπρας, οι ασθενείς άρχισαν να θεραπεύονται και η Σπιναλόγκα σταδιακά άδειασε. Το 1957, οπότε αποχώρησαν και οι
τελευταίοι, η Σπιναλόγκα έκλεισε οριστικά.
Η Σπιναλόγκα, το νησί των λεπρών, αποτελεί αναμφίβολα μια μαύρη σελίδα στην ιστορία της νεότερης Ελλάδας. Τα απομεινάρια της, που σήμερα αποτελούν τουριστικό αξιοθέατο, μαρτυρούν τον ανείπωτο πόνο
χιλιάδων ανθρώπων, οι οποίοι θανατώθηκαν σωματικά και ψυχικά, όχι μόνο από τη νόσο, αλλά κυρίως από την εγκατάλειψη της πολιτείας και την προκατάληψη των συνανθρώπων τους….
