Μορφές αγωνιστών και από τις δυο πλευρές έσωσαν την πόλη από τα χειρότερα
Μέρες σαν κι αυτές το Ρέθυμνο του 1945 ζούσε στιγμές ανείπωτης φρίκης.
Ούτε επί κατοχής θυμόταν να πέρασε τέτοιες καταστάσεις. Τουλάχιστον τότε ήταν ο λαός ενωμένος. Τώρα γιατί θα έπρεπε να υπομένει τη σκληρή αντιπαράθεση δυο παρατάξεων που προσπαθούσαν με κάθε τρόπο να επικρατήσουν;
Το μέτρο είχε χαθεί. Η αγγλική προπαγάνδα είχε κάνει καλά τη δουλειά της.
Σιωπηλοί και ανέκφραστοι οι αποστασιοποιημένοι από τις πολιτικές εξελίξεις νοικοκυραίοι, ξόδευαν τη μέρα τους με ασχολίες της καθημερινότητας. Κι έτρεμε το φυλλοκάρδι τους μέχρι να γυρίσουν στο σπίτι και νοιώσουν ασφαλείς πίσω από την διπλαμπαρωμένη πόρτα.
Ο ηγούμενος Διονύσιος Ψαρουδάκης από τις πρώτες μέρες που είχαν φύγει οι Γερμανοί πήρε ξεκάθαρη θέση «Δεν είχε κανένα λόγο να βάψει τα χέρια του με αδελφικό αίμα. Αυτός το χρέος του το έκανε στην πατρίδα όταν έπρεπε.
Ο τότε διοικητής όμως δεν έλεγε να το βάλει κάτω. Ο τόπος έπρεπε να «καθαρίσει». Και το συνεργείο που ανέλαβε να εκτελέσει τις εντολές του ήταν ό,τι «διαλεκτό» είχε να δώσει το κοινωνικό περιθώριο.
Η οικία Κούνουπα ήταν από τους βασικούς στόχους αλλά και το σπίτι του Γιάννη Ευαγγελίδη στην οδό Τσουδερών.
Μια τραγική φυσιογνωμία
Σπουδαίος άνθρωπος αυτός και αληθινός πατριώτης. Καταγόταν από το Βραδέτο ένα ορεινό χωριουδάκι του Ζαγοριού της ηπείρου. Εκεί γεννήθηκε στα 1900.Τα «έπαιρνε» τα γράμματα αλλά δεν υπήρχαν χρήματα για να εκπληρώσει το όνειρό του να γίνει γιατρός. Περιορίστηκε στο διδασκαλείο στα Γιάννινα και μετά από λαμπρές σπουδές τέλειωσε στα 18 του χρόνια και διορίστηκε δάσκαλος στο Ζαγόρι.
Το 1920 επιστρατεύθηκε για τη Μικρά Ασία. Εκεί πολέμησε δυο χρόνια με τον βαθμό του λοχία. Εκτελούσε χρέη τηλεφωνητή στη Μεραρχία Κρήτης. Εκεί γνωρίστηκε και φιλεύτηκε με τον γιατρό Γεώργιο Τσουδερό αποκτώντας τον πρώτο του συνδετικό κρίκο με το Ρέθυμνο. Στα 1925 πέτυχε στην μετεκπαίδευση και φοίτησε για δυο χρόνια στο Πανεπιστήμιο. Στα 1928 πήρε το πτυχίο του με άριστα.
Από κει και μετά αρχίζουν τα δύσκολα για τον Γιάννη, που είχε από παιδί γαλουχηθεί με το νάμα του αγνού ιδεολόγου σοσιαλιστή, όπως ήταν κάποτε αυτή η ιδεολογία πριν την κουρελιάσουν οι σύγχρονοι «σωτήρες».
Από τα θρανία του διδασκαλείου ακόμα εισχωρούσε όλο και βαθύτερα στο πνεύμα της προσφοράς στο συνάνθρωπο και στην ανάγκη για κοινωνικούς αγώνες για να σταματήσει η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Στα 1931 διορίστηκε επιθεωρητής στη Λήμνο. Ενώ είχε μια τόσο σημαντική κοινωνική θέση και θα μπορούσε να απολαμβάνει τη σιγουριά του δημόσιου υπαλλήλου, δεν εννοούσε να προσαρμοστεί στα στενά περιθώρια που του επέβαλαν οι συνθήκες της εποχής. Ήθελε ν’ ανοίγει δρόμους προόδου. Οργάνωσε ετήσια συνέδρια εκπαιδευτικά και με τη βοήθεια άλλων προοδευτικών δασκάλων εφάρμοσε την πρωτοποριακή μέθοδο της «συγκεντρωτικής διδασκαλίας» σ’ ένα εξατάξιο Γυμνάσιο του Κάστρου Λήμνου. Εκείνη την εποχή γνωρίστηκε με τον Ηλία Ηλιού, νεαρό δικηγόρο, οπαδό τότε του Παπαναστασίου.
Η δράση του άρχισε να ενοχλεί το καθεστώς. Και στο δημοψήφισμα του 1935 κρίθηκε «επικίνδυνος για τη Μοναρχία» και εκτοπίστηκε για λίγες μέρες στη Μυτιλήνη.
Το 1937 ένας διορισμός του δίνει μεγάλη χαρά. Θα ερχόταν στο Ρέθυμνο να υπηρετήσει την εκπαίδευση. Γρήγορα όμως κατάλαβε ότι δεν ήταν το περιβάλλον που φανταζόταν. Κι εκείνος βέβαια δεν έπαυε να προκαλεί αρνούμενος να υποταχθεί σε φασιστικές εγκυκλίους. Ήταν πλέον «κόκκινο πανί» για το καθεστώς Μεταξά. Με την κήρυξη του πολέμου, τον Οκτώβριο του 1940 αρχίζει να αρθρογραφεί στον τοπικό τύπο κατά των επιδρομέων. Ήταν από τους πρώτους που οργανώθηκε στο ΕΑΜ κι έγινε μέλος της Ν.Ε. Ρεθύμνης. Ήταν επίσης αιρετός πρόεδρος του Συνεταιρισμού των Δημοσίων Υπαλλήλων Ρεθύμνης.
Η αντιστασιακή του δράση δεν άργησε να γίνει γνωστή. Έτσι τον Δεκέμβρη του 1941 συλλαμβάνεται με πολλούς άλλους πατριώτες και κρατείται προσωρινά σε στρατόπεδο του Ηρακλείου μέχρι να ολοκληρωθούν οι τυπικές διαδικασίες για να σταλεί στο Νταχάου.
Συγκινητική συμπαράσταση
Τελικά ο Ευαγγελίδης δεν έφυγε, χάρις στην κινητοποίηση συναδέλφων του που έκαναν και τους Γερμανούς να σαστίσουν. Πρώτη φορά τους συνέβαινε κάτι σαν κι αυτό από τη μέρα που πάτησαν στο νησί. Δάσκαλοι, δημόσιοι υπάλληλοι, επιθεωρητές Ηρακλείου και Χανίων ακόμα κι ο γενικός επιθεωρητής Κρήτης, πάνω από 250 άτομα συνυπέγραψαν υπόμνημα για να παραμείνει στην Κρήτη ο Ευαγγελίδης. Και τα κατάφεραν.
Ο Ευαγγελίδης, όμως, ήταν στο μεταξύ ερείπιο από τα προβλήματα υγείας που αντιμετώπιζε. Οι βαριές αγγαρείες στο στρατόπεδο τον είχαν τσακίσει. Το έλκος του δωδεκαδακτύλου που τον ταλαιπωρούσε επιδεινώθηκε δραματικά. Δεν έλεγε όμως να μείνει αμέτοχος. Κι ας είχε φθάσει ένα βήμα πριν από τον θάνατο. Κι ας είχε γλιτώσει τελευταία στιγμή το Νταχάου. Εκείνος επέμενε να αγωνίζεται στην αντίσταση ακόμα κι όταν έπαθε την τρίτη στη σειρά γαστρορραγία.
Στο μεγάλο μπλόκο του 1944 ο Ευαγγελίδης με κίνδυνο να εκτελεστεί επί τόπου αν τον εντοπίζανε κατάφερε να διαφύγει από τη στέγη του σπιτιού του. Βρέθηκε στο Ατσιπόπουλο κοντά στον φίλο του Τζιρίτα, που τον φιλοξένησε με απόλυτη ασφάλεια μέχρι που έφυγαν οι Γερμανοί.
Μετά την απελευθέρωση πήρε ενεργά μέρος στην πολιτική οργάνωση σαν μέλος της Ν.Ε. του ΕΑΜ. Ούτε μια στιγμή όμως δεν κράτησε όπλο. Απέφευγε να οπλοφορεί…
Κι ήρθαν τα φρικτά γεγονότα του Γενάρη του ’45 που χάρις στον Γιώργη Αγγελιδάκη, στον Χρίστο Τζιφάκη, στον Μιχαήλ Μυρ. Παπαδάκι και σε μερικούς ακόμα φωτισμένους Ρεθεμνιώτες και από τις δύο πλευρές, δεν πήραν μεγαλύτερη έκταση αφαιρώντας περισσότερες ζωές.
Στις 15 Ιανουαρίου ο Ευαγγελίδης παθαίνει και πάλι γαστρορραγία και δεν μπορεί να σηκωθεί από το κρεβάτι. Δυο μέρες αργότερα ήρθε το τελεσίγραφο Γύπαρη για παράδοση μέχρι τις 4:00 το απόγευμα της ελάχιστης πια δύναμης του ΕΛΑΣ που υπήρχε στο Ρέθυμνο. Οι άλλοι συνέχιζαν τον αγώνα στα Χανιά. Το τελεσίγραφο απορρίφθηκε και είχαμε τα γνωστά γεγονότα με τον άδικο χαμό 17 παλικαριών. Επειδή ο Ευαγγελίδης δεν μπορούσε να παραδοθεί και να ήθελε, καθώς οι δυνάμεις του τον είχαν προδώσει, μια δύναμη από ΕΟΡΙΤΕΣ περικύκλωσε το σπίτι του κι άρχισε να βάλει. Οι σφαίρες περνούσαν ένα μέτρο από το κεφάλι του και χτυπούσαν στον τοίχο. Με κίνδυνο της ζωής τους η γυναίκα του, ο γιος του Ερμής και ο πολύτιμος φίλος του Γιώργης Ζανουδάκης, «Κυρηναίος» του μαρτυρίου του, τον μετέφεραν σε ένα ασφαλέστερο δωμάτιο.
Την επομένη μια δύναμη από ΕΟΡΙΤΕΣ μπήκε στο σπίτι σαν να επρόκειτο να αντιμετωπίσει διμοιρία ληστών, για να συλλάβει τον ημιθανή από τα προβλήματα υγείας του Ευαγγελίδη.
Μάταια η γυναίκα του κι ο γιος τους παρακαλούσαν να τον αφήσουν ήσυχο. Έτσι κι αλλιώς βρισκόταν στο κατώφλι του θανάτου. Μάταια όλα. Εκείνοι βρίζοντας τον ταρακουνούσαν ζητώντας να τους παραδώσει τα όπλα που έκρυβε. Τότε εκείνος με τρεμάμενη φωνή τους είπε: «Παιδιά ούτε να σταθώ μπορώ ούτε πιστόλι δεν έχω. Εδώ είμαι και σκοτώστε με αν θέλετε». Ενώ οι άλλοι λεηλατούσαν το σπίτι ο επικεφαλής έδωσε ένα τέταρτο της ώρας προθεσμία να του φέρουν χαρτί γιατρού. Είμαι σε δύσκολη θέση να αναφέρω ονόματα επιστημόνων που έδιωξαν κακήν κακώς την άμοιρη γυναίκα που ζητούσε έλεος για τον άνδρα της. Ευτυχώς ο γιος της στάθηκε πιο τυχερός. Βρήκε τον Τσουδερό και πήρε την πολυπόθητη βεβαίωση. Έτσι αναγκάστηκαν να φύγουν οι δήμιοί του αλλά άφησαν φρουρά για να μη …δραπετεύσει ο κρατούμενος που σχεδόν ξεψυχούσε.
Πέθανε στις 18 Ιανουαρίου 1945 στις 4:00 το απόγευμα.
Καθένας μέτρησε το μπόι της ψυχής του
Αυτές τις μέρες φαίνεται πως ήταν θέλημα της μοίρας να μετρήσουν τις δυνάμεις τους οι αξίες της ζωής. Η συνέπεια, η ευθύνη, η φιλία, ο πατριωτισμός.
Για παράδειγμα ποιος άλλος έδειξε τόση συμπαράσταση στον φίλο του όσο ο Γιώργης Ζανουδάκης. Αδιαφορώντας για το ανελέητο ξύλο, τις ταπεινώσεις και άλλες περιπέτειες δεν εγκατέλειψε τον φίλο του και την οικογένειά του.
Ήταν μεγάλη μορφή ο Γιώργης Ζανουδάκης. Όσα αφιερώματα κι αν του έχω κάνει δεν κλείνουν τον τεράστιο κύκλο της δράσης του.
Ο Γιώργης Ζανουδάκης, ήταν ο άνθρωπος που έδινε σημασία στην ουσία. Πνεύμα πρακτικό, λειτουργούσε πάντα με γνώμονα την ανακούφιση του πάσχοντα συνανθρώπου.
Δεν είναι τυχαίο ότι το πρώτο πράγμα που έκανε στην τάξη ήταν να βάζει τους μαθητές να …ξύνουν τα μολύβια. Κι ήταν μεγάλη εκδούλευση αυτή και για τον μαθητή και για τον γονέα σε μια εποχή που η ξύστρα ήταν μεγάλη πολυτέλεια και απαγορευτική για τη μαθητική κασετίνα.
Στο ίδιο πνεύμα πάντα λειτουργώντας αρχές της δεκαετίας του 1930 εισηγήθηκε τη λειτουργία παιδικών κατασκηνώσεων. Το θέαμα των αδύνατων παιδιών, που υπέφεραν τα περισσότερα από αδενοπάθεια εξαιτίας της στερημένης από απαραίτητες τροφές για την ανάπτυξή του «στοίχειωνε» στη συνείδησή του.
Πρότεινε λοιπόν να εξασφαλιστούν κάποια χρήματα με κάθε τρόπο και να λειτουργήσουν παιδικές κατασκηνώσεις.
Αυτός ο αγνός ιδεολόγος θαύμαζε απεριόριστα τον Ευαγγελίδη και στις δύσκολες στιγμές του στάθηκε με παλικαριά στο πλάι του. Μέχρι που του έκλεισε τα μάτια.
Ενώ όμως ξεκίνησε τις διαδικασίες για την κηδεία βρέθηκε περικυκλωμένος για να συλληφθεί.
«Αφήστε με, τους είπε, να θάψω τον Ευαγγελίδη και με πιάνετε αύριο…».
«Να τον θάψει η γυναίκα του» ήταν η απάντηση που πήρε.
Τελικά τον άφησαν ελεύθερο για να τον συλλάβουν την επομένη μόλις βγήκε από την εκκλησία που γινόταν η κηδεία του φίλου του.
Εκείνα τα γεγονότα έδειξαν και την υπευθυνότητα του Μανούσου Πραματευτάκη γραμματέα της ΕΠΟΝ πριν τον τραγικό του θάνατο από ένα μίασμα της πόλης. Βασίζονται σε μαρτυρία που μας κατέθεσε ενυπόγραφη ο αυτόπτης μάρτυρας αείμνηστος πια Μανόλης Κούνουπας.
Βραδιά γιορτής του Αγίου Αντωνίου, στις 17 του Γενάρη, μαζεύτηκε μια ομάδα νέων της εποχής στο σπίτι της Αντωνίας Δρανδάκη, δίπλα στο Δεσποτικό, να ευχηθεί στη νεαρή οικοδέσποινα.
Επιτέλους και μια σύναξή τους για χαρά. Μέχρι τώρα μόνο το καθήκον στην Αντίσταση τους μάζευε με τρόπο για να πάρουν οδηγίες αναλαμβάνοντας νέες αποστολές.
Περνούσαν ξέγνοιαστα όταν ξαφνικά τα γέλια τους έκοψε «μαχαίρι» ο γνώριμος ήχος πολυβολισμών. Ο εφιάλτης άλλων ημερών επέστρεψε. Τι μπορούσε να συμβαίνει; Η ανησυχία όλων μεγάλωνε γιατί μόλις είχαν κυκλοφορήσει και μέσα από τον τύπο απαγορεύσεις για οπλοφορία και οπλοχρησία. Αυστηρές διαταγές του νέου φρούραρχου Παύλου Γύπαρη.
Πολλά λέγονταν για το νέο φρούραρχο. Ήταν γενναίος αλλά και αμείλικτος όταν έπρεπε να επιβάλει την τάξη.
Οι πυροβολισμοί συνεχίζονταν και η καρδιά των νέων κόντευε να σπάσει από την αγωνία.
Με μια βουβή συνεννόηση σηκώθηκαν και χαιρέτισαν για να φύγουν.
Έξω γινόταν μάχη. Αυτοί θα συνέχιζαν το γλέντι τους;
Ένας 19χρονος από την παρέα ο Μανόλης Ι. Κούνουπας ήταν πιο ανήσυχος από όλους. Ενταγμένος στην ΕΠΟΝ ήταν πάντα σε ετοιμότητα. Και αυτό το βράδυ ένα παραπάνω, καθώς περίμενε από τον γραμματέα του, τον Μανούσο Πραματευτάκη οδηγίες.
Έφθασε στο σπίτι του, που ευτυχώς ήταν κοντά και πέρασε ανήσυχη νύχτα, καθώς δεν είχε νεότερα από τον Μανούσο.
Πρωί πρωί έσπευσε στα γραφεία να τον συναντήσει.
Τον πέτυχε στη μέση της σκάλας να κατεβαίνει φορτωμένος ένα μεγάλο χαρτοκιβώτιο. Μόλις τον είδε φωτίστηκε το πρόσωπό του σαν να τον έβγαζε από δύσκολη θέση.
Του δίνει το κιβώτιο και του λέει βιαστικά.
– Πάρε το και πήγαινέ το αμέσως στο Σύνταγμα.
Σύνταγμα λέγανε το κτίριο στη Σοχώρα, όπου είχαν στρατωνιστεί οι άντρες του ΕΛΑΣ, αλλά σύμφωνα με το Γιώργη Αγγελιδάκη, Σύνταγμα λεγόταν και το ευρισκόμενο εκεί έμψυχο και άψυχο υλικό.
Ο Μανόλης χωρίς να κάνει καμιά ερώτηση, πήρε αμέσως το κιβώτιο και σχεδόν κατρακύλησε τη σκάλα για να μην καθυστερεί.
Έκπληκτος όμως είδε πίσω του τον Μανούσο που φαινόταν προβληματισμένος πολύ. Αρπάζει το κιβώτιο από τα χέρια του Μανόλη και εξαφανίζεται χωρίς καμιά εξήγηση.
Εκείνοι που γνώριζαν καλά το Μανούσο δεν χρειάζονταν εξηγήσεις. Όποτε συνέβαινε κάτι σοβαρό εκείνος έπαιρνε το θέμα πάνω του για να μη κινδυνέψει άλλος.
Σκέφτηκε φαίνεται την τελευταία στιγμή σε τι κίνδυνο έβαζε το Μανόλη και δεν του έκανε καρδιά να πάρει το ρίσκο
Ο Μανούσος Πραματευτάκης είχε τη Σφακιανή λεβεντιά από τον πατέρα του, τον Μιχάλη Πραματευτάκη, που του έμοιαζε κιόλας στο παράστημα και την απέραντη γλυκύτητα και πραότητα της μάνας του Σοφίας, από την ιστορική γενιά των Σπηλιανών Μαρκογιάννηδων με τη σπουδαία μουσική παράδοση.
Αυτή η ευαισθησία τον έκανε να ονειρεύεται έναν καλύτερο κόσμο, με περισσότερη ισονομία και κοινωνική δικαιοσύνη. Μάλλον πως τον είχε επηρεάσει ο θείος του Θανάσης Μαρκογιαννάκης, από τα στελέχη του ΕΑΜ, που είχε βρει ηρωικό θάνατο σε μια επικίνδυνη αποστολή, κατά την περίοδο της Αντίστασης, λίγο πριν την απελευθέρωση.
Στο σχολείο ο Μανούσος ήταν από τους φιλότιμους μαθητές. Κι όταν τέλειωνε τα μαθήματα έτρεχε αμέσως να συναντήσει συντρόφους του. Η ιδεολογία του τον είχε απορροφήσει τόσο όσο να μη σκέπτεται ούτε κινδύνους ούτε απειλές από τον σκληρό κατακτητή.
Οργανώθηκε από τους πρώτους στην αντίσταση και δήλωνε πάντα πρόθυμος για κάθε αποστολή, χωρίς να υπολογίζει τον κίνδυνο.
Αν και λίγο ήθελε να αποχαιρετήσει την εφηβεία, έχαιρε του σεβασμού των μικρότερων σε ηλικία φίλων και γειτόνων του όπου κι αν ανήκαν, για το θάρρος και τη συνέπειά του.
Όλοι καμάρωναν το καλό παιδί. Έτσι τον άκουγες από τους πάντες.
Ακόμα και οι απέναντι από την ιδεολογία του τον εκτιμούσαν βαθύτατα και το έδειχναν με κάθε τρόπο.
Ο Μανούσος έμελε δυστυχώς να είναι ένα από τα θύματα του Εμφυλίου στο Ρέθυμνο, εκείνες τις φρικτές μέρες του Γενάρη 1945.
Ο επιστήθιος φίλος του Νίκος αποφασίζει να τον αναζητήσει.
Οι πληροφορίες τον παγώνουν.
Οι απώλειες του ΕΛΑΣ ήσαν οκτώ νεκροί. Κυκλοφόρησε η φήμη ότι ανάμεσά τους ήταν και ο υπεύθυνος της ΕΠΟΝ ο Μανούσος. Δεν ήθελε να το πιστέψει.
Η αγωνία έβαλε φτερά στα πόδια του. Έπρεπε να πλησιάσει να μάθει.
Ξάφνου είδε τα άψυχα κορμιά των παλικαριών διάσπαρτα στο υγρό χώμα.
Ανάμεσά τους κι ο Μανούσος.
Από μακριά σχεδόν τον αναγνώρισε. Ήταν πεσμένος μπρούμυτα κάτω από ένα δέντρο.
Πλησίασε το φίλο του. Με τα δάκρυα να τρέχουν χωρίς να μπορεί να τα συγκρατήσει έβγαλε το πουκάμισό του και τον σκέπασε.
Σε λίγο μαζί με άλλους συναγωνιστές μετέφεραν τους νεκρούς στη Μεσαμπελίτισσα.
Μια άλλη ομάδα «φρουρών» της τάξης κατέβαιναν στην πόλη σέρνοντας ένα ψηλό παλικάρι. Κανένας δεν μπόρεσε με την πρώτη ματιά να αναγνωρίσει σε κείνο το πρησμένο από το ξύλο πρόσωπο τον Νίκο Μπιρλιράκη. Ευτυχώς όμως ο αγνός εκείνος ιδεολόγος κατάφερε να γλιτώσει τον θάνατο.
Σήμερα που έχουν καταλαγιάσει τα πάθη και όλα κρίνονται με τις εμπειρίες από την απομυθοποίηση πολλών ωραιοποιημένων καταστάσεων, αποδεικνύεται πόσο άδικα χάθηκαν άνθρωποι όπως ο Μανούσος Πραματευτάκης, που δεν ήθελε τίποτα περισσότερο παρά να βλέπει γύρω του ευημερία και προκοπή.
Πόσο δίκιο είχε ο κορυφαίος της Αντίστασης Γιώργος Αγγελιδάκης, που κρίνοντας αντικειμενικά κατέκρινε σε κάθε του αναφορά τα λάθη των ιθυνόντων, που από κακούς χειρισμούς ακολουθώντας σκοτεινές παραινέσεις και ικανοποιώντας πολιτικές σκοπιμότητες πήραν στον λαιμό τους τόσους αθώους…Τόσους αθώους και από τις δυο πλευρές.
