Τακτοποιώντας, πριν λίγες ημέρες, το φωτογραφικό μου αρχείο, βρήκα φωτογραφίες που είχα πριν λίγα χρόνια βγάλει στους Δελφούς. Μου αρέσουν, από τα σχολικά μου χρόνια, οι επισκέψεις σε αρχαιολογικούς χώρους ή σε μουσεία όπου φυλάσσονται και εκτίθενται αρχαιολογικοί θησαυροί, γιατί νιώθω ότι έρχομαι κοντά στους ανθρώπους του παρελθόντος, την εποχή τους, τις συνήθειες και τον τρόπο ζωής τους.
Και ξανακοιτάζοντας τις φωτογραφίες των Δελφών, σκεφτόμουν ότι οι σχέσεις των σύγχρονων με μας ανθρώπων με την αρχαιότητα δεν είναι ποτέ ουδέτερες. Άλλες φορές θυμίζουν μια γόνιμη συνομιλία με τους προγόνους από τους οποίους ζητάς κάθε είδους βοήθεια για το παρόν και το μέλλον και άλλοτε μοιάζουν με μια άκαμπτη προσκόλληση σε ένα παρελθόν που θεωρείται δύσκολο να το υπερβείς.
Ταυτόχρονα, θυμήθηκα παλιότερες συζητήσεις με φίλους μου, που δεν ήταν αρχαιολόγοι ή ιστορικοί. Μου έλεγαν ότι η αρχαιολατρία, ως στάση ζωής και σκέψης, ενώ μπορεί να λειτουργήσει ως μοχλός αυτογνωσίας, συχνά μετατρέπεται σε εμπόδιο που θολώνει την κρίση για την τρέχουσα πραγματικότητα και περιορίζει τη δημιουργικότητα.
Ας το δούμε και ας εξετάσουμε το όλο θέμα πιο αναλυτικά και όσο πιο αντικειμενικά γίνεται. Όσοι θεωρούν ωφέλιμη για τις κατοπινές γενιές την αρχαιολατρία ισχυρίζονται ότι η στροφή προς την αρχαιότητα λειτουργεί ως ο βοηθός που ο σύγχρονος άνθρωπος μέσα στον πανικό της καθημερινής ζωής δεν έχει ή δεν μπορεί να βρει. Για την ακρίβεια, ο άνθρωπος της εποχής μας βρίσκει γαλήνη στα αρχαία κείμενα και μνημεία, η οποία τον βοηθά να σκεφτεί ήρεμα πριν πει ή κάνει. Αλλά και τον τρόπο να δουλέψει το πνεύμα του για να λάβει τις ορθές αποφάσεις. Η επαφή με τα ποιητικά έργα, τις τραγωδίες, τους φιλοσοφικούς διαλόγους και τα ρητορικά κείμενα ή τα πολιτικά επιτεύγματα των πόλεων-κρατών δεν αποτελεί απλώς ιστορική γνώση· έρχεται ως υπενθύμιση ότι τα μεγάλα ερωτήματα – ηθικά, υπαρξιακά, κοινωνικά – παραμένουν ανοιχτά και όταν λυθούν η κοινωνία μας και η ζωή των ανθρώπων, δημόσια και προσωπική, θα είναι πιο ανθρώπινη, καλύτερη.
Έτσι, η αρχαιολατρία μπορεί να καλλιεργήσει μια στάση αναστοχασμού, να ενισχύσει την ικανότητα διαλόγου και δώσει αφορμές για νέες μορφές δημιουργίας που δεν μιμούνται δουλικά το παρελθόν αλλά το μεταπλάθουν.
Έχουμε, όμως, και τον αντίλογο. Ας δούμε τα αρνητικά του εμμονικού κολλήματος στο παρελθόν τα οποία υποστηρίζουν και δέχονται πολλοί. Όταν η αρχαιότητα, δηλαδή, μετατρέπεται σε στείρο και άκαμπτο πρότυπο, τότε η αρχαιολατρία παύει να είναι πηγή έμπνευσης και γίνεται άρνηση της προόδου. Η εξιδανίκευση ενός «ένδοξου χθες» συχνά οδηγεί σε απαξίωση του παρόντος, σαν να μην έχει τίποτα να προσφέρει για το καλό της ανθρωπότητας.
Κοντά σε αυτά, η χαλκευμένη ή η άκριτη επίκληση της αρχαιότητας μπορεί να λειτουργήσει ως εργαλείο κοινωνικού ρατσισμού και πολιτικού αποκλεισμού· η πολιτισμική κληρονομιά μετατρέπεται σε σύμβολο επίδειξης ανωτερότητας αντί για κοινό αγαθό. Σε τέτοιες περιπτώσεις, η αρχαιολατρία δεν ενώνει τα μέλη ενός κοινωνικού συνόλου, αλλά τα διχάζει και καταπιέζει εις όφελος των δυνατών τους κοινωνικοπολιτικά αδύνατους μιας κοινωνίας.
Για να μη φτάσουμε στα δύο παραπάνω άκρα, της άκρατης αρχαιολατρίας και της απόλυτης άρνησης του παρελθόντος, πρέπει να ψάξουμε βαθιά μέσα μας να δούμε πώς αρχαιότητα θα μπορούσε να λειτουργήσει ως καθρέφτης που μας βοηθά να δούμε καθαρότερα τον εαυτό μας και όχι ως σκοτεινό και απομονωμένο κελί στο οποίο καταφεύγουμε για να αποφύγουμε την πραγματικότητα. Νομίζω ότι θα συμφωνήσετε ότι η δημιουργική επαφή με το παρελθόν χρειάζεται γνώση, κριτική σκέψη και διάθεση για διάλογο. Όταν αυτά δεν υπάρχουν, η αρχαιολατρία καταλήγει να μοιάζει με πανύψηλο τείχος που εμποδίζει την εξέλιξη και την κάθε είδους πρόοδο των ανθρώπων και των κοινωνιών τους.
Με άλλα λόγια, η αξία και η χρησιμότητα της αρχαιολατρίας, λαμβάνοντας υπόψη την από τα μαθητικά μου χρόνια άμεση επαφή με τα αρχαία κείμενα και την ιστορία αλλά και με τα σωζόμενα μνημεία, φρονώ ότι σχετίζονται άρρηκτα με το πώς εμείς οι ίδιοι τη χρησιμοποιούμε· αν την έχουμε ως κριτικό οδηγό, στέκεται πλάι μας ως πηγή φωτός που φωτίζει το παρόν και ανοίγει το δρόμο για το μέλλον· αν τη χρησιμοποιούμε ως επιχείρημα για να ψέγουμε την εποχή μας και τους ανθρώπους της, λειτουργεί ως σκιά που σκεπάζει το τώρα και φράζει τα μονοπάτια για το αύριο.
