«Σε μια έκθεση που συμμετείχα στην Αθήνα με την επιχείρησή μου η οποία δραστηριοποιείται στον χώρο της καινοτομίας και του τουρισμού, ο άντρας μου είχε έρθει ως επισκέπτης και κάθισε λίγο μαζί μου στο περίπτερο. Ο κόσμος ερχόταν και τον ρωτούσε πράγματα για την επιχείρηση και εκείνος απαντούσε: «Η επιχείρηση είναι της Έρης, ρωτήστε εκείνη». Και ο κόσμος με κοιτούσε, έλεγε «ναι, ναι» και συνέχιζε να απευθύνεται στον άντρα μου. Εκεί καταλαβαίνουμε πολλές φορές πόσο παγιωμένες είναι οι στερεοτυπικές αντιλήψεις του κόσμου ακόμα και σήμερα για τη σχέση της γυναίκας με την επιχειρηματικότητα, έστω και ασυνείδητα», περιγράφει στα «Ρ.Ν.» η Έρη Παυλάκη, συνιδρύτρια της μη κερδοσκοπικής οργάνωσης που προάγει τη γυναικεία επιχειρηματικότητα και την κατάργηση στερεοτύπων μέσα από ποικίλες δράσεις στην Περιφέρεια της Κρήτης (και όχι μόνο) Women Do Business.
Και το παραπάνω περιστατικό είναι απλώς ένα δείγμα των συμπεριφορών που αντιμετωπίζουν οι γυναίκες οι οποίες τολμούν να ενσαρκώσουν την ιδέα τους σε επιχειρηματική δραστηριότητα. Και το ρήμα «τολμούν» δεν είναι καθόλου υπερβολή. Το σύστημα από την εκπαίδευση ως και τον χώρο εργασίας δεν είναι καθόλου ευνοϊκό ακόμη και στις μέρες για μια γυναίκα ειδικά για εκείνες που ζουν στις κλειστές, παραδοσιακές κοινωνίες. Αν και έχουν γίνει αναμφισβήτητα σημαντικά βήματα ακόμα είναι αρκετά ριζωμένο βαθιά στην αντίληψη της κοινωνίας ότι η θέση της γυναίκας στο τέλος της μέρας είναι μέσα στην οικογένεια, στο σπίτι, δίπλα στα παιδιά, μέσα στην κουζίνα, σε επαγγέλματα και life style που προσιδιάζουν σε αυτόν τον ρόλο.
Τα εμπόδια που έχει να αντιμετωπίσει μια γυναίκα που επιθυμεί να ξεκινήσει την επιχείρησή της επομένως είναι πολύ περισσότερα από εκείνα που βρίσκει μπροστά του ένας άντρας: η έλλειψη αυτοπεποίθησης, η απουσία υποστηρικτικού περιβάλλοντος, η δυσκολία στο να ισορροπήσει ανάμεσα στην οικογένεια και την καριέρα, ο συνεχής αγώνας να αποδείξει ότι αξίζει, είναι μερικά μόνο από αυτά που είναι όμως καταλυτικά και αυτό μάλιστα αποτυπώνεται και από τα νούμερα που παραθέτει η κ. Παυλάκη, κατά τα οποία μόλις το 28,5% των επιχειρήσεων της Κρήτης είναι από γυναίκες, ποσοστό ελαφρώς υψηλότερο από αυτό που παρουσιάζεται σε εθνικό επίπεδο, το οποίο ανέρχεται στο 26,5%. Βέβαια ακόμα και αυτά τα στοιχεία δεν είναι απόλυτα πραγματικά καθώς συχνά πολλές επιχειρήσεις «μπαίνουν» στο όνομα μιας γυναίκας για διάφορους λόγους κάθε φορά, ενώ στην πραγματικότητα τα ηνία έχει ένας άντρας. Για αυτό τον λόγο, όπως εξηγεί η συνιδρύτρια του Women Do Business, είναι σημαντικό ακόμη εν έτει 2026 να μιλάμε για «γυναικεία επιχειρηματικότητα» ή καλύτερα «επιχειρηματικότητα γυναικών». «Η επιχειρηματικότητα είναι μια αλλά ακόμα και τα δεδομένα δείχνουν ότι τα εμπόδια που αντιμετωπίζει μια γυναίκα και οι προκλήσεις στην επιχειρηματικότητα είναι σαφώς πολύ περισσότερα από ό,τι για έναν άντρα. Οπότε ναι η επιχειρηματικότητα είναι μια αλλά όταν υπάρχουν συστημικά, δομικά προβλήματα στην πορεία μιας γυναίκας από τη στιγμή που παίρνει μια απόφαση να γίνει επιχειρηματίας σίγουρα χρειάζεται να μιλάμε για επιχειρηματικότητα γυναικών – αυτός είναι ο πιο ορθός όρος γιατί το γυναικεία επιχειρηματικότητα ενέχει και έναν γλωσσικό σεξισμό».
Οι δυσκολίες και το σύνδρομο του απατεώνα
Πολλές γυναίκες ειδικά στα χωριά της ενδοχώρας στην Κρήτη δεν γνωρίζουν καν ότι μπορεί και να τους ταίριαζε να άνοιγαν τη δική τους επιχείρηση, καθώς οι μικρές αυτές κοινωνίες δεν τις βοηθάνε στο να ανακαλύψουν αυτή την πιθανότητα. Εκείνες όμως που ονειρεύονται να υλοποιήσουν μια επιχειρηματική ιδέα αντιμετωπίζουν πολλές ψυχολογικές και κοινωνικές δυσκολίες. Πρώτη και κύρια είναι το πως θα καταφέρουν να ανταποκριθούν σε κάτι τόσο απαιτητικό όπως η διαχείριση μιας επιχείρησης την ώρα που έχουν και οικογένεια και από την άλλη πολλές είναι εκείνες που από έλλειψη αυτοπεποίθησης και ηχηρής απουσίας του υποστηρικτικού περιβάλλοντος βάζουν φρένο οι ίδιες στο όραμά τους. «Υπάρχουν πολλές γυναίκες οι οποίες θέλουν να κάνουν επιχειρήσεις, ένα όμως εμπόδιο που συναντάμε και στην Κρήτη είναι οι οικογενειακές υποχρεώσεις. Άρα πάλι έρχεται σε σύγκρουση ο ρόλος της φροντίστριας με το τι θέλω να κάνω στη ζωή μου. Μετά είναι η έλλειψη αυτοπεποίθησης και η απουσία υποστήριξης από το περιβάλλον. Δηλαδή στις περισσότερες περιπτώσεις που έχουμε στο δίκτυό μας, οι γυναίκες που θέλουν να ξεκινήσουν επιχείρηση το νούμερο ένα εμπόδιο που συναντάνε είναι ο σύζυγος, ο σύντροφος, ότι δεν τις πιστεύει, δεν τις στηρίζει ή αντίστοιχα γονείς, οικογένεια κ.λπ.».
Ειδικά η απουσία της συζυγικής υποστήριξης είναι στην πραγματικότητα το πρόσωπο της ίδιας της κοινωνίας που χειροκροτά τη γυναίκα που ζει «υπαλληλικά» αλλά φοβάται τη γυναίκα που ρισκάρει και ηγείται. Ακόμη και όταν τα δεδομένα αποδεικνύουν πως οι γυναίκες κάνουν πολύ πιο επιτυχημένες επενδυτικές κινήσεις – χαρακτηριστικά η κ. Παυλάκη αναφέρει ότι σε παγκόσμιο επίπεδο οι επιχειρήσεις γυναικών μπορούν να επιστρέψουν τα επενδυτικά χρήματά τους κατά 67% περισσότερο από ό,τι ενός άντρα – η κοινωνία δυσκολεύεται να αποδεχθεί τον ρόλο αυτό για μια γυναίκα. Και εδώ έρχεται να κουμπώσει το λεγόμενο «σύνδρομο του απατεώνα», η εσωτερικευμένη φωνή μέσα σε μια γυναίκα η οποία την κάνει να αμφιβάλλει για την αξία της κάνοντάς τη να πιστεύει ότι δεν είναι αρκετά καλή για να τα καταφέρει. «Δεδομένου ότι έχουμε μεγαλώσει με μια έλλειψη αυτοπεποίθησης για το κατά πόσο είμαστε ικανές να τα καταφέρουμε στο επιχειρείν, αναζητούμε εξωτερικά την επιβεβαίωση. Όταν λοιπόν από το στενό μας περιβάλλον δεν έρχεται, εκεί αρχίζουν τα προβλήματα και εκεί αρχίζει η αυτοαμφισβήτηση. Και ακόμα και όταν μια γυναίκα έχει χτίσει την αυτοπεποίθησή της δεν σημαίνει όμως ότι εσωτερικά δεν θα συνεχίσει την αυτοαμφισβήτηση. Είναι τόσο βαθιά ριζωμένο δηλαδή εκεί έρχεται και το imposter syndrome που λέμε, το σύνδρομο του απατεώνα, που ενώ κάποια πετυχαίνει και αξίζει να πετυχαίνει, συνεχώς στο πίσω μέρος του μυαλού της λέει «αχ δεν θα έπρεπε να είμαι εδώ, κοροϊδεύω τον κόσμο», περιγράφει η κ. Παυλάκη.
Ένα άλλο χαρακτηριστικό του πόσο δύσκολο για μια γυναίκα είναι η επιχειρηματική δραστηριότητα, είναι το γεγονός ότι προκειμένου να την αποδεχθούν οι γύρω της θα πρέπει πολύ γρηγορότερα να φέρει αποτελέσματα. Έτσι, στο άγχος της προστίθεται και η αγωνία της να αποδείξει ότι αξίζει και μάλιστα γρήγορα. «Αυτό που έχουμε δει είναι ότι οι περισσότεροι σύντροφοι/σύζυγοι αλλάζουν στάση όταν έρθουν τα χρήματα. Δηλαδή αν κάποια γυναίκα καταφέρει μέσα στα πρώτα πέντε χρόνια να έχει βγάλει αρκετά χρήματα. Το ζήτημα είναι ότι σε όλες τις επιχειρήσεις τα πρώτα χρόνια είναι πολύ δύσκολο να δεις ουσιαστική κερδοφορία, ακόμη χτίζεται αυτό. Οπότε βλέπουμε λοιπόν ότι τα πρώτα χρόνια πολλές γυναίκες θα εγκαταλείψουν».
«Μια γυναίκα που κάνει επιχείρηση δεν είναι απειλή»
Για να μπορέσει να γίνει η επιχειρηματικότητα πιο προσβάσιμη και φιλική στις γυναίκες η κ. Παυλάκη εξηγεί ότι αυτό θα πρέπει ήδη από το σχολείο να προάγεται. «Η εκπαίδευση είναι πολύ σημαντική και ξεκινάμε από μια εκπαίδευση που έχει να κάνει με τη συμπερίληψη, τη διαφορετικότητα, την προαγωγή της ισότητας των φύλων, τους έμφυλους ρόλους από μικρή ηλικία και από άντρες και από γυναίκες γιατί ακριβώς δεν είναι μόνο ζήτημα γυναικείο είναι ανθρώπινο το ζήτημα. Οπότε όταν έχουμε γυναίκες δυνατές χρειάζεται και άντρες που να κατανοήσουν ότι μια γυναίκα δυνατή δεν είναι απειλή. Ή μια γυναίκα που κάνει επιχείρηση δεν είναι απειλή».
Από την άλλη, η ίδια επισημαίνει ότι θα πρέπει να εφαρμοστούν και μέτρα που θα προκρίνουν τον ρόλο της γυναίκας επιχειρηματία όπως την οικονομική της ενίσχυση όταν γίνεται μητέρα ή την προώθηση της άδειας πατρότητας, η οποία «σνομπάρεται» συχνά και από τους ίδιους τους εργοδότες αλλά και συχνά από εργαζόμενους. «Μια γυναίκα που εργάζεται και κάνει παιδί τότε έχει ένα επίδομα για ένα χ διάστημα ώστε να μπορέσει να μεγαλώσει το παιδί της. Μια γυναίκα επιχειρηματίας την επόμενη μέρα θα πρέπει να είναι στο μαγαζί της. Και αν δεν έχει υποστήριξη θα το σκεφτεί διπλά και τριπλά. Κάποια στιγμή ξεκίνησε ένα πολύ μικρό επίδομα από το ΔΥΠΑ πριν δύο τρία χρόνια το οποίο για κάποιο λόγο αποτραβήχτηκε, ήταν τύπου 200€. Τώρα προσπαθούμε να το επαναφέρουμε. Μιλάμε και για θεσμικά ζητήματα. Ή η άδεια πατρότητας, όχι μόνο η διεύρυνση των ημερών της άδειας πατρότητας αλλά και η εκπαίδευση στο να παίρνουν οι άντρες την άδεια πατρότητας».
Ο ρόλος του Women Do Business
Σε αυτό το πλαίσιο το Women Do Business έρχεται να προσφέρει πολύτιμη βοήθεια στις γυναίκες στο να καταφέρουν να πάρουν την απόφαση να κάνουν πράξη τις επιχειρηματικές τους ιδέες ή και να ενισχύσουν τις ήδη δραστηριοποιούμενες επιχειρηματίες. Από την εκπαίδευση και την ψυχολογική ενδυνάμωση μέχρι την κατάρτιση και το coaching οι γυναίκες της Κρήτης και της υπόλοιπης χώρας έχουν ένα πραγματικά χρήσιμο εργαλείο στα χέρια τους ώστε να καταφέρουν να κάνουν το όνειρό τους πραγματικότητα. «Εμείς έχουμε τέσσερις πυλώνες δράσεων που υποστηρίζουμε τις γυναίκες. Ο πρώτος είναι η ενδυνάμωση που επιτυγχάνεται μέσα από διάφορα σεμινάρια: πως να ξεπεράσω φόβο, περιοριστικές πεποιθήσεις, να συνειδητοποιήσω τα στερεότυπα που με έχουν περιορίσει στη ζωή μου. Έπειτα έχουμε και την εκπαίδευση ενώ έχουμε και την κωρωνίδα των δράσεων μας μια τρίμηνη ακαδημία επιχειρηματικότητας γυναικών για 100 από όλη την Κρήτη και από όλη την Ελλάδα όπου συμμετέχουν διαδικτυακά. Το πρόγραμμα αυτό προσφέρεται δωρεάν και κάθε εβδομάδα για 3 μήνες, έχουμε 2 και 3 ώρες εκπαίδευσης από εξειδικευμένους συνεργάτες, καθένας στην ειδικότητά του: από το πως να προωθήσω την επιχείρησή μου στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, πως να κάνω business plan, πως να χρησιμοποιήσω τεχνητή νοημοσύνη, πως να κάνουμε σωστή κοστολόγηση. Ο τρίτος πυλώνας είναι το μέντορινγκ/καθοδήγηση: έχουμε ένα δίκτυο 170 μεντόρων, ψυχολόγων, κοινωνιολόγων, κόουτσιζ, που συνεισφέρουν στο όραμά μας και κάθε χρόνο επίσης τρέχουμε ένα πρόγραμμα μέντορινγκ δηλαδή καθοδήγηση εξατομίκευση εξειδικευμένη. Και έπειτα έχουμε τον πυλώνα της δικτύωσης όπου εδώ κάνουμε διάφορες εκδηλώσεις προκειμένου να δημιουργηθούν συνέργειες. Στις ακαδημίες μας και σε όλες μας τις εκπαιδεύσεις η προσέγγισή μας είναι πάντα με βάση τη γυναίκα. Δηλαδή φανταστείτε το να κάνει κάποια ένα business plan είναι κάτι που μπορεί να το βρει και στο διαδίκτυο. Αλλά ας πούμε εμείς έχουμε και εκπαίδευση στο πως να κάνεις πωλήσεις με βάση τον εμμηνορροϊκό σου κύκλο ή πως να εργάζεσαι όταν είσαι σε εμμηνόπαυση. Έχουμε ξεχάσει τη φύση μας ως γυναίκες και τις ιδιαιτερότητές μας ως γυναίκες και προσπαθούμε να προλάβουμε έναν κόσμο που είναι χτισμένος για άντρες», καταλήγει η κ. Παυλάκη.
