«Αγαπητοί μου συμπολίτες, φυλάγετε σαν τα μάτια σας τα μνημεία της πολιτείας μας. Ας παραμείνουν ως εστίες παιδείας και αισθητικής απόλαυσης για τωρινούς και αυριανούς»! Αυτό μας σύστηνε πριν από μισό αιώνα ο Μεγάλος συντοπίτης μας Παντελής Πρεβελάκης1.
Και προφανώς από τα μνημεία αυτά δεν θα εξαιρούσε τις εκκλησίες των βράχων ή βραχοκλησιές, είτε πρόκειται για τις υπόσκαφες (: σκαμμένες στους φυσικούς βράχους) είτε για τις σπηλαιώδεις (: διαμορφωμένες μέσα σε σπήλαια με ή χωρίς την προσθήκη τοίχου ή άλλων στοιχείων. – Κομμάτια όλες της θρησκευτικής παράδοσης που έρχονται από τα βάθη των αιώνων.
Σε πλήρη συνέπεια με τη σύσταση αυτή, αλλά και επεκτείνοντας το αντικείμενό της γεωγραφικά σε επίπεδο νομού, Κρήτης, Ελλάδας και Κόσμου βρίσκεται η στάση, ενός άλλου συντοπίτη μας, του πολυγραφότατου εκπαιδευτικού και ιστορικού ερευνητή Χάρη Στρατιδάκη, τελευταίος εύχυμος καρπός του οποίου είναι το βιβλίο του «Οι βραχοκλησιές του Ρεθύμνου», που είδε πρόσφατα το φως της δημοσιότητας (από τις εκδόσεις της «Γραφοτεχνικής», σε πολυτελή έκδοση διαστάσεων 22×24 και 202 σελίδων) και που είχα την τιμή και τη χαρά να παραλάβω ως πρωτοχρονιάτικο χάρισμα.
Ο ίδιος ο συγγραφέας εξηγεί στον Πρόλογό του: «Το ενδιαφέρον μου (…) δικαιολογείται περισσότερο από το γεγονός ότι σ’ αυτές αντανακλώνται παλιότεροι πολιτισμοί και αξιακοί κόσμοι, που σήμερα τείνουν να εκλείψουν. Από τα σπήλαια των μινωικών και των κλασικών χρόνων μέχρι τα ασκηταριά και τις μονές των περιόδων της ενετικής και οθωμανικής κυριαρχίας και τις νεότερες βραχοκλησιές, αντιπροσωπεύουν πολιτισμούς λιτότητας και κταφυγής αλλά και καθαγιασμού και ορθολογικής διαχείρισης του χώρου. Δραστηριοποιούμενος λοιπόν στην Κρήτη και ειδικότερα στο Ρέθυμνο, όπου το ποσοστό τους επί του συνόλου των σπηλαίων είναι πολύ μεγαλύτερο συγκριτικά μ’ εκείνο του υπόλοιπου ελληνικού χώρου, δεν μπορούσα να μείνω αδιάφορος απέναντι στο φανόμενο» (σελ.11)
Πρόκειται για ένα… φιλοβραχοκλησιακό ενδιαφέρον με προϊστορία, όπως μαρτυ-ρείται εκτός των άλλων, από το προ 15ετίας εκδομένο βιβλίο του «Τα σπήλαια του Ρεθύμνου»2, ένα πραγματικό επίγειο θησαυροφυλάκιο για τον υπόγειο ή ισόγειο πλούτο των χιλίων περίπου σπηλαίων του Νομού μας, όπου παραθέτει ένα κατάλογο με ενενήντα σχετικές εγγραφές.
Ο τίτλος, άλλωστε, του προλόγου του στο νέο του βιβλίο (σελ. 11-15) «Εν ταις οπαίς και τοις σπηλαίοις της γης» επί τρεις δεκαετίες» είναι εύγλωττα δηλωτικός του ενδιαφέροντός του αυτού.
Οι πολυπληθείς και γαλαντόμες ευχαριστίες του Χάρη Στρατιδάκη (σελ. 12, στήλη 3η – σελ. 15, στήλη 1η) τείνουν να προσδώσουν στο βιβλίο μια χροιά… συλλογικού χαρακτήρα. Οι αναφορές του ειδικότερα σε δύο αείμνηστα πρόσωπα, την αδελφή του και τον πατέρα του (αγαπημένου μου φιλολόγου που ενθυμούμαι με ευγνωμοσύνη), αποπνέουν έντονη συναισθηματική φόρτιση.
Στο Πρώτο Κεφάλαιο (σελ. 18-39) «Σπηλαιώδη ιερά ανά τον κόσμο» αναφέρεται, με έγχρωμη φωτογραφική υποστήριξη, σε σπηλαιώδη προσκυνήματα ανά των κόσμο, ειδικότερα στην Ελλάδα και ειδικότατα στην Κρήτη, αναλύοντας το φαινόμενο του μεγάλου αριθμού (:390) σπηλαιωδών ναών στο νησί μας.
Το Δεύτερο Κεφάλαιο «Οι σπηλαιώδεις ναοί του Ρεθύμνου (σελ. 42-58) επιμερίζεται στις ενότητες: α) Θρησκευτική χρήση των σπηλαίων του Ρεθύμνου διαχρονικά β) Παραδόσεις για τις ρεθεμνιώτικες βραχοκλησιές γ) Η Χωροθέτηση και η ονομα-τοδότηση των (136) βραχοκλησιών δ) Σημειώσεις για τις ρεθεμνιώτικες βραχοκλησιές. Το κεφ. Κλείνει η ενότητα με τίτλο τη δραματική – και σοβαρά τεκμηριωμένη στη συνέχεια- έκκληση: «Άφετε τους σπηλαιώδεις ναούς εν τη λιτότητί των», προκειμένου να διατηρηθεί η γνήσια ταυτότητα και ιστορικότητά των ιερών αυτών χώρων λατρείας.
Το Τρίτο και εκτενέστερο Κεφάλαιο: «Φωτογραφική και πληροφοριακή τεκμηρίωση» (σελ. 60-153), γίνεται απεικόνιση των 136 ρεθεμνιώτικων βραχοκλησιών κατά αλφαβητική σειρά των χωριών στα οποία ανήκουν. Το κεφάλαιο κλείνει με την αυτοαναφορική ενότητα «Έρχονται οι κουζουλοί!» (με την έννοια των «απερίσκεπτων»), στους οποίους ο συγγραφέας κατατάσσει και τον εαυτό του για τις ανυποχώρητες περιηγήσεις-αναζητήσεις του παρά τις ταλαιπωρίες και τους ποικιλότροπους κινδύνους που αντιμετώπιζε στο όχι προσιτό και φιλόξενο πάντα περιβάλλον των βραχοκλησιών.
Ακολουθεί ένα Παράρτημα (σελ.155-169), που περιλαμβάνει δύο σημαντικά παλαιότερα δημοσιεύματα του συγγραφέα και του πατέρα του, Κωνσταντίνου, στον τοπικό τύπο σχετικά με βραχοκλησιές αλλά και πλούσιο φωτογραφικό υλικό από «Λειτουργίες μυσταγωγικές, κατανυχτικές, αξιομνημόνευτες» σε βραχοκλησιώτικους χώρους.
Το βιβλίο κλείνει με ένα Επίμετρο (σελ.172-201), όπου περιλαμβάνονται: α) Κατάλογοι των βραχοκλησιών των περιφερειακών ενοτήτων Ρεθύμνου, Χανίων, Ηρακλείου και Λασιθίου β) Βιβλιογραφία, γ) Πηγές εικονογράφησης και δ)Ο συγγραφέας και τα βιβλία του.
Ο συγγραφέας μάς ξεναγεί – για άλλη μια φορά – υπεύθυνα, επιδέξια, εντυπωσιακά, αποκαλυπτικά, κριτικά, αυτοκριτικά, ακόμη και προστατευτικά.
Δεν διεκδικεί όμως την τελειότητα. γι’ αυτό δεν βάζει… τελεία και παύλα στην έγχαρτή του αυτή ξενάγηση, αλλά… άνω τελεία.
Καταληκτικά και ανεπιφύλακτα, εγώ θα έλεγα ότι πρόκειται για ένα βιβλιοφάρο που εκπέμπει πολύχρωμο φως, ένα εμβληματικό σταθμό αναφοράς και επαναφοράς του μέλλοντος, ένα ακριβή και ακριβό οδοδείκτη περιήγησης, ένα τροχειοδεικτικό πρότυπο για την όποια ομοθεματική έρευνα και έκδοση στις υπόλοιπες περιοχές της Χώρας μας.
1. Παντελής Πρεβελάκης, «Το Ρέθεμνος ως ύφος ζωής»,Εκδ. των φίλων, Αθήνα 1977, σ. 38.
2. Βλ. Βιβλιοκριτική Γιώργου Φρυγανάκη: Χάρης Στρατιδάκης, ΤΑ ΣΠΗΛΑΙΑ ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ, «Γραφοτεχνική», Ρέθυμνο 2011, σ/ς 158. Ρέθεμνος, 22.10.2011, Χανιώτικα Νέα, 5.11.2011 και Γ. Φρυγανάκη Βιβλιοαναγνωστικές Ματιές, Ρέθυμνο 2024, σελ. 204-206 (gfrygan.blogspot.com).
