Πρόσωπο
Εκεί όπου αποσύρονται τα προσωπεία
Το πρόσωπο δεν είναι επίτευγμα.
Δεν είναι αποτέλεσμα αυτοβελτίωσης, ούτε προϊόν συνειδητής επιμέλειας. Δεν σμιλεύεται όπως ένα αντικείμενο, ούτε επινοείται όπως μια αφήγηση. Το πρόσωπο δεν κατασκευάζεται.
To πρόσωπο καλείται!
Κι αυτό δεν είναι αποτέλεσμα επιμέλειας, αλλά γεγονός σχέσης. Γεννιέται εκεί όπου κάποιος στέκεται απέναντί μας δίχως να μας αξιολογεί, δίχως να μας κατηγοριοποιεί. Στην ουσία μας ελευθερώνει.
Η κλήση προηγείται της συνειδητής μας επιλογής. Κάποιος, μάς απευθύνεται πριν ακόμη μάθουμε να απαντούμε. Ένα βλέμμα, μάς αναγνωρίζει πριν διαμορφώσουμε τα χαρακτηριστικά μας. Ένα «εσύ» μάς συναντά πριν συγκροτηθεί το «εγώ» μας. Έτσι γεννιέται το πρόσωπο, όχι ως αυτάρκης μονάδα αλλά ως απάντηση.
Αγαπητοί μου,
ζούμε σε μια εποχή που παράγει εικόνες με ευκολία, αλλά δυσκολεύεται να γεννήσει πρόσωπα. Κατασκευάζουμε αφηγήματα για τον εαυτό μας, επιμελούμαστε την παρουσία μας, οργανώνουμε τη δημόσια εκδοχή της ζωής μας με ακρίβεια σχεδόν τελετουργική. Κι όμως, μέσα σε αυτή την υπερπαραγωγή έκφρασης, ο άνθρωπος παραμένει αθέατος.
Χτίζουμε εκδοχές του εαυτού μας, έργα άμυνας, για να σταθούμε στον κόσμο χωρίς να διακινδυνεύσουμε την αλήθεια μας. Επιλέγουμε ρόλους, υιοθετούμε ύφος. Ίσως να είναι επιτυχημένο, ευγενές, ακόμη και πνευματικό… μα παραμένει κάλυμμα, ένα επιτυχές προσωπείο ακριβώς επειδή προστατεύει.
Κι όμως το πρόσωπο δεν προστατεύεται. Τουναντίον, σημαίνει το μυστήριο της επι κοινωνίας που εν αγαπητική ελευθερία προσφέρεται!, έστω κι αν κάθε προσφορά ενέχει τον κίνδυνο της απόρριψης. Το «εγώ» θέλει να επιβεβαιωθεί.
Το προσωπείο θέλει να επιβιώσει.
Το πρόσωπο θέλει να κοινωνήσει. Άλλωστε, στον πυρήνα της παράδοσής μας, το πρόσωπο δεν είναι ατομικό επίτευγμα αλλά τρόπος υπάρξεως. Γι αυτό και δεν ορίζεται από αυτά που κατέχει, αλλά από τη σχέση που το ίδιο αποδέχεται, όχι στο πλαίσιο θεωρίας αλλά σ΄ αυτό της παρουσίας!
Το «εγώ» συγκεντρώνει γύρω του δικαιώματα, επιχειρήματα, αυτοδικαιώσεις. Μπορεί να είναι καλλιεργημένο, ευαίσθητο, ακόμη και ηθικό. Όμως παραμένει κέντρο βάρους. Το προσωπείο είναι η θωράκιση αυτού του κέντρου. Φροντίζει να μη ραγίσει, να μη φανεί ευάλωτο, να μη χάσει την αποδοχή. Το πρόσωπο, αντίθετα, αρχίζει εκεί όπου τελειώνει η χρησιμότητα. Γι αυτό φρονώ ότι η βαθύτερη μοναξιά της εποχής μας δεν είναι, τελικά, η έλλειψη επικοινωνίας αλλά η έλλειψη πραγματικής συνάντησης!
Όπου δεν υπάρχει αληθινή παρουσία, το πρόσωπο ατονεί και τη θέση του καταλαμβάνει ο ρόλος. Γι’ αυτό και η θεολογική παράδοση μιλά για το πρόσωπο όχι ως ιδιότητα, αλλά ως τρόπο υπάρξεως: υπάρχω επειδή σχετίζομαι γι αυτό και ζω! Υπάρχω επειδή απαντώ σε ένα κάλεσμα που με υπερβαίνει. Και τότε, σαν σε κοσμογονία, ο άνθρωπος παύει να λειτουργεί ως άτομο και γίνεται σχέση. Δεν αυτονομείται αλλά κοινωνεί. Δεν οχυρώνεται αλλά εκτίθεται, ακριβώς γιατί το πρόσωπο δεν «εξηγείται» αλλά φανερώνεται, όπως το φως φωτίζει και δεν αναλύεται! […]
Η σχέση, φίλοι μου, είναι της ύπαρξης η προϋπόθεση και όχι το συμπλήρωμά της. Στη σύγχρονη μεταμοντέρνα κοινωνία, περιβαλλόμαστε από φωνές, εικόνες μηνύματα… κι όμως δεν συναντιόμαστε, γιατί μέσα στον κυκεώνα της πληροφορίας ο καθένας μας, διακηρύσσει την αυτονομία του βιώνοντας μεν μια βαθιά εσωτερική ηρεμία ως ο «κύριος» του εαυτού του, στον οποίο όμως «βασιλεύει» η απουσία της παρουσίας!
Η πραγματική παρουσία δεν θορυβεί τη νηνεμία της κυριότητας, φίλοι μου. Δεν επιβάλλεται. Δεν απειλεί. Στέκεται.
Και αυτή η στάση «γεννά» πρόσωπο! Γι’ αυτό και το βλέμμα είναι ο πιο μυστικός τόπος αλήθειας. Στο βλέμμα δεν μπορεί κανείς να κρυφτεί για πολύ. Το προσωπείο δεν είναι ποτέ ασπίδα. Το βλέμμα αποκαλύπτει αν βλέπω τον άλλον ως αντικείμενο ή ως μυστήριο. Αν τον μετρώ ή τον τιμώ. Αν τον χρησιμοποιώ ή τον αναγνωρίζω. Κι όταν δύο βλέμματα συναντώνται χωρίς ιδιοτέλεια, γεννιέται χώρος ιερός. Εκεί δεν ανταλλάσσονται πληροφορίες. Ανταλλάσσεται ύπαρξη. Δεν κυριαρχεί ο λόγος αλλά η παρουσία στο φως της επι κοινωνίας των προσώπων.
Από καταβολής, δεν είναι τελικά τυχαίο ότι ο άνθρωπος φοβάται την πραγματική εγγύτητα. Διότι η εγγύτητα απαιτεί αποκάλυψη. Και η αποκάλυψη δεν ελέγχεται. Το προσωπείο μπορεί να ρυθμίσει την εικόνα. Το πρόσωπο όμως δεν ρυθμίζεται. Φανερώνεται όταν βρει τόπο εμπιστοσύνης. Τότε η εμπιστοσύνη λέγεται κλήση που σημαίνει ότι η ύπαρξή μου δεν αρχίζει από εμένα. Δεν είμαι το έργο του εαυτού μου. Είμαι απάντηση σε ένα κάλεσμα αγάπης. Και αυτή η απάντηση δεν διατυπώνεται με λέξεις, αλλά με τρόπο ζωής. Με την ικανότητα να σχετίζομαι χωρίς να εξουσιάζω. Να εκτίθεμαι χωρίς να καταρρέω. Να αγαπώ χωρίς να ιδιοποιούμαι.
Αγαπητοί μου,
όταν αποσύρονται τα προσωπεία, δε μένει κενό. Μένει δυνατότητα.
Η δυνατότητα να υπάρξω όχι ως εικόνα, αλλά ως σχέση.
Κι ίσως τελικά εκεί να κρίνεται η αλήθεια του ανθρώπου: όχι στο τι λέει για τον εαυτό του, ούτε στο πώς ο ίδιος συστήνεται, αλλά στο αν μπορεί να σταθεί «ενώπιος ενωπίω» και να μη φοβηθεί!
Γιατί όποιος αντικρίσει, δε θα μείνει ο ίδιος.
Λαογραφική – Πολιτισμική Σημείωση
Η παραδοσιακή ζωή δεν γνώριζε θεωρίες περί προσώπου. Τη γνώριζε όμως ως πράξη. Στο παλιό χωριό, το όνομα ήταν αναγνώριση κι όχι απλή αναφορά. Δεν έλεγαν «ο άνθρωπος», έλεγαν «ο Γιώργης του Μανώλη». Η γενεαλογία δεν λειτουργούσε ως κοινωνική πληροφορία, αλλά ως δήλωση σχέσης. Κανείς δεν υπήρχε μόνος του. Η ταυτότητα ήταν δεμένη με πρόσωπα, με δεσμούς, με μνήμη. Υπήρχες επειδή ανήκες, όχι ως ιδιοκτησία, αλλά ως σχέση. Το ίδιο συνέβαινε και στην Τέχνη. Στις παλιές φορεσιές, στο κέντημα, στο υφαντό, το μοτίβο δεν ήταν διακόσμηση. Ήταν αφήγηση ζωής. Κάθε βελονιά έφερε κόπο, χρόνο, πρόσωπο. Το ύφασμα δεν ήταν αντικείμενο μαζικής παραγωγής αλλά καρπός προσωπικής αφιέρωσης. Η Τέχνη πάντα μαρτυρούσε τον δημιουργό της.
Η σημείωσή αυτή δικαιώνεται και στην αγιογραφική παράδοση. Το πρόσωπο του αγίου δεν αποδίδεται ως φυσιογνωμική λεπτομέρεια. Δεν είναι ρεαλιστικό πορτρέτο μιας απλής τεχνικής αποτύπωσης. Είναι θεολογική φανέρωση! Τα μάτια μεγάλα, όχι για να εντυπωσιάσουν, αλλά για να δηλώσουν εσωτερική όραση. Το στόμα μικρό, όχι από αδυναμία, αλλά από εγκράτεια. Το πρόσωπο εκφράζει παρουσία! Η μορφή δεν είναι κατασκευή εντυπωσιασμού, αλλά πύλη σχέσης. Ο άγιος δεν «κοιτά» τον θεατή. Τον καλεί. Το βλέμμα του προσκαλεί σε κοινωνία. Και αυτό είναι το κατεξοχήν γνώρισμα του προσώπου: δεν επιβάλλεται, αλλά ελκύει.
Στα μοιρολόγια, πάλι, η απώλεια δεν τραγουδιέται ανώνυμα. Ο νεκρός κατονομάζεται. Ανακαλείται η μορφή του, οι κινήσεις του, το περπάτημά του. Η κοινότητα πενθεί πρόσωπο. Και μέσα από το τραγούδι, το πρόσωπο δεν διαλύεται στη λήθη. Αντιθέτως, διατηρείται στη μνήμη ως σχέση που δεν ακυρώνεται.
Ακόμη και το κοινό τραπέζι – το ψωμί που κόβεται και μοιράζεται – δεν είναι απλή διατροφική πράξη. Είναι επιβεβαίωση παρουσίας. Δεν τρως μόνος. Τρως «μαζί». Το «μαζί» προηγείται της χορτασιάς. Η κοινωνία δεν ήταν καθημερινό βίωμα. Έτσι, η παραδοσιακή ζωή δεν είχε ανάγκη να διακηρύξει την αξία του προσώπου, γιατί απλώς τη ζούσε. Η κοινότητα, με όλες τις αδυναμίες και τις σκληρότητές της, διατηρούσε έναν πυρήνα αλήθειας: ο άνθρωπος δεν ήταν άτομο απομονωμένο, αλλά πρόσωπο «εν σχέσει».
Σήμερα, η τεχνολογία μάς επιτρέπει να παρουσιαζόμαστε παντού χωρίς να παριστάμεθα πουθενά. Η εικόνα μας ταξιδεύει, αλλά η παρουσία μας απουσιάζει. Κι έτσι, μένει η παραδοσιακή μνήμη να γίνεται υπενθύμιση σε όσους θέλουν να την αφουγκράζονται: ότι η περι ουσία του προσώπου δεν είναι άλλη από την συνάντηση!
Γιατί είτε θέλουμε να το αποδεχτούμε είτε όχι, στο σημείο αυτό διασώζεται μια σιωπηλή αλήθεια:
ο άνθρωπος γίνεται πρόσωπο όταν παύει να είναι μόνος.
Και κάθε φορά που μια σχέση αληθινή γεννιέται, η παράδοση παραμένει ζωντανή και συνεχίζει να «ταξιδεύει», όχι ως αναπαράσταση του παρελθόντος, αλλά ως η μόνη υπαρξιακή οδός που αντιστέκεται στη λήθη.
