Του ΣΩΤΗΡΗ ΔΟΓΑΝΗ*
Η Παρουσία
Όταν ο άνθρωπος παύει να είναι μόνος μέσα στον κόσμο
Λένε πως ο θόρυβος κουράζει περισσότερο. «Μα η αληθινή συντριβή γεννιέται μέσα στην απουσία» κελεύει η ψυχή μου να σας πω σήμερα φίλοι μου. Όχι στην εξωτερική, αλλά στην άλλη…
Η απουσία εκείνου που βρίσκεται δίπλα σου χωρίς να είναι πραγματικά εκεί. Η απουσία του βλέμματος που δεν σε συναντά. Η απουσία της ακοής που δεν αφουγκράζεται. Η απουσία της καρδιάς που δεν κατοικεί πουθενά, γιατί διασκορπίστηκε παντού.
Είναι αλήθεια, πως ποτέ άλλοτε στην ιστορία της ύπαρξής του στον κόσμο ως την εποχή μας, ο άνθρωπος δεν επικοινώνησε τόσο πολύ. Κι είναι ακόμη μεγαλύτερη αλήθεια πως ποτέ άλλοτε δεν έμεινε τόσο αβοήθητα μόνος. Μιλά αδιάκοπα, εκτίθεται ασταμάτητα, περιβάλλεται από εικόνες, φωνές, κινήσεις, κι όμως επιστρέφει κάθε βράδυ στο ίδιο ανείπωτο αίσθημα: ότι δεν συναντήθηκε ουσιαστικά με κανέναν. Γιόμισε η ζωή του παρουσίες χωρίς παρουσία. Ανθρώπους που περνούν ο ένας δίπλα στον άλλον χωρίς να συναντώνται ποτέ πραγματικά. Μιλούν, αγγίζονται, συνυπάρχουν, κι όμως παραμένουν απρόσιτοι σαν κλειστά δωμάτια.
Γιατί, εν τέλει, το πρόσωπο δεν «ανοίγει» με πληροφορίες. Ανοίγει με παραμονή! Γιατί η παρουσία δεν ταυτίζεται με την εγγύτητα.
Ούτε με τη συνύπαρξη.
Ούτε με την πληροφορία ότι «είμαι εδώ».
Γιατί Παρουσία είναι να προσφέρεις στον άλλον, Τόπο υπάρξεως. Να μπορεί να αναπαυθεί σιμά σου μα και στο θυμικό σου δίχως φόβο να παρερμηνευθεί, χρησιμοποιηθεί ή απορριφθεί. Να αισθανθεί πως δεν χρειάζεται να αποδείξει τίποτε για να γίνει αποδεκτός. Πως μπορεί να σωπάσει χωρίς να εγκαταλειφθεί.
Γιατί Παρουσία είναι να μείνεις όταν ο άλλος δεν είναι φωτεινός.
Να μείνεις όταν δεν έχει τίποτε να σου προσφέρει.
Να μείνεις όταν η σιωπή βαραίνει περισσότερο από τα λόγια.
Και αυτή η δυνατότητα γίνεται, δυστυχώς, όλο και σπανιότερη καθώς δυσκολεύεται να την αντέξει ο σύγχρονος άνθρωπος που σπούδασε να προβάλλεται, αλλά όχι να παρίσταται. Να εμφανίζεται, αλλά όχι να φανερώνεται. Να κατασκευάζει πρόσωπα, αλλά να φοβάται το πρόσωπο. Έμαθε να φεύγει γρήγορα. Να αλλάζει πρόσωπα, τόπους, σχέσεις, αλήθειες. Να μην ριζώνει πουθενά, για να μη συντριβεί. Όμως όποιος δεν ριζώνει, δεν αγαπά. Κι όποιος δεν αγαπά, δεν κατοικεί πραγματικά πουθενά μέσα στον κόσμο.
Γι’ αυτό και η Παρουσία είναι Σταυρός.
Η εποχή μας, φίλοι μου, πάσχει από ένα παράδοξο κενό:
είναι γεμάτη επαφές και άδεια από συναντήσεις.
Το βλέμμα χάθηκε πρώτο.
Κι όταν χάνεται το βλέμμα, χάνεται μαζί του και η δυνατότητα του ανθρώπου να αναγνωριστεί ως μυστήριο και όχι ως αντικείμενο χρήσης. Ο άλλος παύει να είναι πρόσωπο. Γίνεται λειτουργία, ρόλος, μέσο επιβεβαίωσης ή κατανάλωσης.
Όμως το πρόσωπο δεν αποκαλύπτεται μέσα στην ανάλυση.
Αποκαλύπτεται μέσα στην Παρουσία.
Γι’ αυτό και οι μεγάλες στιγμές της ζωής δεν σώζονται από τα λόγια που ειπώθηκαν, αλλά από εκείνον που έμεινε.
Εκείνον που κάθισε σιωπηλά δίπλα στον πονεμένο χωρίς να τον πιέσει να μιλήσει. Εκείνον που κράτησε το χέρι χωρίς να υποσχεθεί εύκολες λύσεις. Εκείνον που στάθηκε παρών όταν όλα είχαν καταρρεύσει και η ύπαρξη δεν είχε πια επιχειρήματα να συνεχίσει.
Ο άνθρωπος θεραπεύεται πρώτα από παρουσία και ύστερα από λέξεις.
Ίσως γι’ αυτό το βαθύτερο όνομα του Θεού μέσα στην ιστορία να μην είναι δύναμη, αλλά παραμονή.
«Μεθ’ ἡμῶν».
Όχι ως ιδέα παρηγορίας.
Ως υπαρξιακή άρνηση της εγκατάλειψης.
Ο Χριστός δεν έσωσε τον κόσμο εξηγώντας τον πόνο.
Τον έσωσε κατοικώντας μέσα του.
Έμεινε.
Κι αυτή η παραμονή είναι ίσως η πιο ακατανόητη μορφή αγάπης: να μην αποχωρείς όταν ο άλλος δεν έχει πια τίποτε ωραίο να σου δείξει. Να παραμένεις όταν καταρρέουν οι άμυνες, οι βεβαιότητες, οι ρόλοι και τα προσωπεία.
Εκεί αρχίζει το πρόσωπο.
Όχι όταν ο άνθρωπος θαυμάζεται, αλλά όταν παύει να κρύβεται.
Και τότε η παρουσία γίνεται σχεδόν λειτουργική πράξη. Γίνεται ένα άνοιγμα χώρου μέσα στον οποίο ο άλλος μπορεί να αναπνεύσει ξανά κι όχι επειδή λύθηκαν όλα, αλλά επειδή δεν είναι πλέον μόνος απέναντί τους.
Η μοναξιά, αγαπητοί μου, δεν είναι η έλλειψη ανθρώπων.
Είναι η έλλειψη αληθινής παρουσίας.
Και η σωτηρία του ανθρώπου ίσως να αρχίζει ακριβώς από εκεί: από τη στιγμή που κάποιος τον κοιτά όχι για να τον αξιολογήσει, αλλά για να τον χωρέσει.
Αυτό κάνει η αγάπη.
Δεν ερμηνεύει.
Δεν διορθώνει βιαστικά.
Δεν κατακτά.
Παραμένει.
Σαν το καντήλι που καίει αθόρυβα μέσα στη νύχτα χωρίς να απαιτεί να το προσέξεις. Σαν το θυμίαμα που γιομίζει τον ναό χωρίς να διεκδικεί χώρο. Σαν τη μάνα που ξενυχτά δίπλα στο άρρωστο παιδί χωρίς να υπολογίζει τον χρόνο.
Η αληθινή Παρουσία δεν θορυβεί ποτέ.
Γι’ αυτό και είναι τόσο σπάνια.
Κι ίσως τελικά η πιο μεγάλη πείνα του ανθρώπου να μην είναι να αγαπηθεί για αυτό που δείχνει, αλλά να γίνει δεκτός για αυτό που αδυνατεί να κρύψει.
Να υπάρξει χωρίς φόβο φυγής.
Να αναπαυθεί χωρίς να προσποιείται.
Να ακούσει κάποτε, βαθιά μέσα του, όχι ως φράση αλλά ως βεβαιότητα:
«Είμαι εδώ!»
Και τότε,
χωρίς θόρυβο, χωρίς θρίαμβο, χωρίς απόδειξη, ο κόσμος αλλάζει ξανά! Γιατί κάποιος έμεινε.
Λαογραφική – Πολιτισμική σημείωση
Ο παλιός άνθρωπος της παράδοσης μπορεί να μην γνώριζε φιλοσοφικούς όρους, γνώριζε όμως να «μένει».
Στο χωριό, η παρουσία δεν ήταν μια λέξη, ήταν τρόπος ζωής.
Η γειτόνισσα που ξαγρυπνούσε δίπλα στον άρρωστο χωρίς να της το ζητήσει κανείς. Ο συγγενής που καθόταν βουβός στο σπίτι του πενθούντος μόνο και μόνο «για να μην είναι μόνος». Η μάνα που περίμενε στο κατώφλι ώσπου να φανεί το παιδί από τον δρόμο. Ο γέροντας που πήγαινε κάθε απόγευμα να ανάψει το καντήλι των κεκοιμημένων για να μένουν μνημονευμένοι.
Ακόμη και το κοινό τραπέζι δεν ήταν απλή συνήθεια. Ήταν επιβεβαίωση παρουσίας. Το ψωμί κοβόταν για να θυμίζει πως κανείς δεν πρέπει να τρώει μόνος μέσα στον κόσμο.
Γι’ αυτό και στην παράδοση η πιο βαριά κατάρα δεν ήταν ο θάνατος.
Ήταν η εγκατάλειψη.
Να μην έχεις άνθρωπο να σου κρατήσει το χέρι την ώρα της δοκιμασίας. Να μη βρεθεί κάποιος να πει ένα «κουράγιο» επάνω από τον τάφο σου. Να σβήσεις χωρίς μνημόνευση.
Ίσως γι’ αυτό ο λαός μας έμαθε να κρατά αναμμένο καντήλι.
Όχι μόνο για τους αγίους.
Αλλά για να θυμάται πως το φως υπάρχει για να μένει κοντά.
* Ο Σωτήρης Δογάνης είναι Δρ. Κοινωνικής Θεολογίας, μουσικολόγος κι ερμηνευτής
