Η Μνήμη
Όταν η απουσία δεν κατορθώνει να γίνει λήθη
Δεν είναι όλα όσα χάνονται απόντα.
Υπάρχουν απουσίες που βαθαίνουν τόσο μέσα στον άνθρωπο, ώστε παύουν να είναι απουσίες. Μεταβάλλονται σε τρόπο υπάρξεως. Γίνονται εσωτερική παρουσία. Γίνονται μνήμη.
Και η μνήμη είναι ίσως το πιο ανεξήγητο από όλα τα ανθρώπινα μυστήρια. Γιατί δεν είναι απλώς η ικανότητα να θυμάσαι. Τούτο δεν αρκεί να ορίσει τον άνθρωπο. Η αποθήκευση δεν είναι μνήμη.
Η μνήμη, αγαπητοί μου, είναι μια δύναμη που εκτείνεται πέρα από την απλή ανάμνηση. Συνιστά ίσως τον βαθύτερο πυρήνα της ανθρώπινης εμπειρίας.
Είναι η άρνηση της καρδιάς να παραδώσει στη λήθη ό,τι αγάπησε αληθινά. Γι’ αυτό και ο άνθρωπος δεν πονά μόνο όταν χάνει. Πονά περισσότερο όταν φοβάται πως θα λησμονήσει ή θα λησμονηθεί. Διότι ο θάνατος αφαιρεί την παρουσία. Η λήθη αφαιρεί το νόημα της παρουσίας. Και ίσως γι’ αυτό όλες οι μεγάλες ανθρώπινες δημιουργίες υπήρξαν αγώνες εναντίον της λήθης:
Η ποίηση.
Η ιστορία.
Η τέχνη.
Η παράδοση.
Η προσευχή.
Ακόμη και η ίδια η αγάπη!
Όλα γεννήθηκαν από την ίδια εσωτερική ανάγκη να σωθεί κάτι από την καταβύθιση στο τίποτε.
Η εποχή μας διαθέτει απεριόριστες δυνατότητες αποθήκευσης και ολοένα μικρότερη ικανότητα μνήμης. Φωτογραφίζει τα πάντα και βιώνει ελάχιστα. Καταγράφει αδιάκοπα και συγκρατεί όλο και λιγότερο. Συλλέγει στιγμές χωρίς να τις μετατρέπει σε εμπειρία. Κι έτσι χάνει σιγά-σιγά την ικανότητα της μνημονεύσεως. Γιατί η μνήμη δεν κατοικεί στα αρχεία. Κατοικεί στην ευγνωμοσύνη. Θυμάται πραγματικά μόνο εκείνος που ευγνωμονεί. Μόνο εκείνος που αναγνωρίζει πως δεν γεννήθηκε μόνος μέσα στον κόσμο. Ότι αποτελεί συνέχεια άλλων προσώπων, άλλων θυσιών, άλλων προσευχών, άλλων δακρύων.
Φίλοι μου,
ο άνθρωπος δεν γεννιέται γνωρίζοντας τον εαυτό του, ούτε ξεκινά από αυτόν. Τον αναζητά, τον οικοδομεί και τελικά φθάνει σε αυτόν μέσα από μια μακρά πορεία ζωής. Και όταν κάποτε συναντήσει τον αληθινό του εαυτό, ανακαλύπτει πως δεν είναι αποκλειστικά δικό του δημιούργημα. Μέσα του κατοικούν ίχνη και αποτυπώματα πολλών άλλων ανθρώπων. Είναι η μητέρα που τον κράτησε στην αγκαλιά της και του δίδαξε, πριν ακόμη μιλήσει, τη γλώσσα της αγάπης. Είναι ο πατέρας που μόχθησε σιωπηλά για να του ανοίξει δρόμους. Είναι ο δάσκαλος που άναψε μέσα του τη σπίθα του ονείρου και της αναζήτησης. Είναι ο φίλος που στάθηκε δίπλα του όταν όλα γύρω του έμοιαζαν να καταρρέουν. Είναι ο άνθρωπος που τον αγάπησε στις στιγμές που ο ίδιος δυσκολευόταν να αγαπήσει τον εαυτό του.
Γι’ αυτό ο εαυτός δεν είναι ένας τόπος μοναξιάς αλλά μια συνάντηση. Είναι το σημείο όπου συγκλίνουν πρόσωπα, βλέμματα, θυσίες, λόγια και σιωπές που άφησαν το αποτύπωμά τους στην ψυχή μας. Φθάνουμε στον εαυτό μας κουβαλώντας μέσα μας ένα πλήθος ανθρώπων, γιατί η ανθρώπινη ύπαρξη δεν είναι έργο ενός μόνο προσώπου. Είναι το άθροισμα της αγάπης, της φροντίδας και της παρουσίας όσων πέρασαν από τη ζωή μας και έγιναν μέρος της ιστορίας μας.
Είναι όλοι αυτοί που συνεχίζουν να κατοικούν μέσα μας με τρόπο που καμία λογική δεν μπορεί να περιγράψει. Γι’ αυτό και κάθε πολιτισμός που αξιώθηκε να αφήσει αποτύπωμα στην Ιστορία οικοδομήθηκε επάνω στη μνήμη. Η Γλώσσα παραδίδει. Η Παράδοση συνεχίζει. Η Τέχνη μνημονεύει. Η Ιστορία διασώζει. Ακόμη και η ταυτότητα του ανθρώπου δεν είναι τίποτε άλλο παρά η συνάντηση όσων θυμάται με όσα αρνείται να προδώσει.
Ο άνθρωπος γίνεται άνθρωπος επειδή θυμάται.
Και γίνεται περισσότερο άνθρωπος όταν θυμάται με ευγνωμοσύνη.
Διότι η μνήμη δεν είναι απλή επιστροφή στο παρελθόν.
Είναι διάσωση νοήματος. Είναι ο τρόπος με τον οποίο το αληθινό εξακολουθεί να κατοικεί μέσα στον χρόνο χωρίς να υποτάσσεται σε αυτόν.
Γι’ αυτό και οι πιο σημαντικές παρουσίες της ζωής μας δεν εξαφανίζονται ποτέ πραγματικά. Μετακινούνται από τον εξωτερικό κόσμο στο εσωτερικό τοπίο της ύπαρξής μας.
Και εδώ ακριβώς είναι που η ανθρώπινη εμπειρία συναντά τη Θεολογία.
Διότι η Εκκλησία δεν γνωρίζει τη μνήμη ως αναπόληση.
Τη γνωρίζει ως παρουσία. Διότι η Εκκλησία δεν οικοδομήθηκε επάνω στην ανάμνηση. Οικοδομήθηκε επάνω στη μνήμη.
«Τοῦτο ποιεῖτε εἰς τὴν ἐμὴν ἀνάμνησιν». (Κατά Λουκάν 22:19 και Α΄ Κορ. 11:23-25)
Όχι ως ψυχολογική αναπόληση ενός προσώπου που έφυγε.
Αλλά ως ενεργό παρουσία Εκείνου που παραμένει.
Η εκκλησιαστική μνήμη δεν είναι επιστροφή προς τα πίσω.
Είναι φανέρωση παρουσίας.
Γι’ αυτό και στη λειτουργική γλώσσα της Ορθοδοξίας η μνήμη δεν συνδέεται με τον θάνατο αλλά με τη ζωή.
«Εἰς μνημόσυνον αἰώνιον ἔσται δίκαιος». (Ψαλμός 111[112]:6 κατά των Ο΄).
Όχι για να θυμάται ο Θεός εκείνον που έφυγε.
Αλλά για να δηλωθεί πως η αγάπη δεν αποδέχεται τη λήθη ως τελικό προορισμό του ανθρώπου. Η λήθη δεν είναι τίποτε άλλο πέρα από πραγματικός θάνατος, ενώ η μνήμη είναι η πρώτη μορφή αναστάσεως μέσα στην ιστορία!
Η ευχαριστιακή «ανάμνηση» δεν είναι επιστροφή σε κάτι που έφυγε.
Είναι φανέρωση Εκείνου που παραμένει.
Γι’ αυτό και η Ορθόδοξη Εκκλησιαστική Παράδοση δεν αντιμετώπισε ποτέ τη μνήμη ως ψυχολογική λειτουργία. Την αντιμετώπισε ως σχέση. Και η σχέση δεν καταργείται από τον χρόνο. Μεταμορφώνεται. Κι όταν η Εκκλησία εύχεται «Αἰωνία ἡ μνήμη», δεν εκφράζει απλώς ένα συναίσθημα. Ομολογεί την βεβαιότητα ότι τίποτε αληθινό δεν προορίζεται για τη λήθη. Ότι η αγάπη διαθέτει διάρκεια ισχυρότερη από τον χρόνο. Ότι το πρόσωπο δεν εξαντλείται στη βιολογική του παρουσία. Κι ίσως τούτο ακριβώς το σημείο να είναι το βαθύτερο μυστήριο της μνήμης: ότι δεν διασώζει απλώς το παρελθόν. Διασώζει τον άνθρωπο από την ανωνυμία.
Τον κρατά συνδεδεμένο με τις ρίζες του, με την ιστορία του, με εκείνους που τον γέννησαν, με εκείνους που τον διαμόρφωσαν, με εκείνους που τον περιμένουν.
Και τότε συμβαίνει το παράδοξο: οι άνθρωποι φεύγουν, αλλά δεν χάνονται. Οι τόποι αλλάζουν, αλλά δεν σβήνουν. Τα χρόνια περνούν, αλλά όσα αγαπήθηκαν αληθινά αντιστέκονται όχι στον χρόνο, μα στη λήθη.
Γιατί τελικά, αγαπητοί μου αναγνώστες, η μνήμη δεν είναι νοσταλγία. Δεν είναι προσκόλληση. Δεν είναι επιστροφή. Είναι η επιμονή της αγάπης να παραμένει. Και όσο η αγάπη μνημονεύει, τίποτε αληθινό δεν χάνεται. Παραμένει σιωπηλά, αθέατα, μα ζωντανά.
Λαογραφική – Πολιτισμική σημείωση
Ο άνθρωπος της ελληνικής παράδοσης ίσως να μην διέθετε τις φιλοσοφικές διατυπώσεις των πανεπιστημίων. Διέθετε όμως μία βαθιά γνώση της μνήμης. Γνώριζε ότι ο άνθρωπος πεθαίνει πραγματικά μόνο όταν πάψει να μνημονεύεται. Γι’ αυτό και ολόκληρος ο παραδοσιακός βίος υπήρξε ένας πολιτισμός αντίστασης στη λήθη.
Το καντήλι που έκαιγε μπροστά στις εικόνες δεν φώτιζε μόνο τον χώρο. Διατηρούσε άσβεστη τη μνήμη της σχέσης ανάμεσα στον ουρανό και τη γη. Τα κόλλυβα δεν ήταν απλώς έθιμο. Ήταν ομολογία ότι ο θάνατος δεν έχει τον τελευταίο λόγο και ότι το πρόσωπο συνεχίζει να κατοικεί στη μνήμη της κοινότητας. Τα μνημόσυνα δεν οργανώθηκαν για να θυμηθεί ο Θεός τους κεκοιμημένους. Ο Θεός δεν λησμονεί. Ο άνθρωπος λησμονεί. Και η Εκκλησία έμαθε τον άνθρωπο να θυμάται.
Ακόμη και το οικογενειακό τραπέζι υπήρξε χώρος μνήμης. Εκεί όπου οι ιστορίες των παππούδων και των γιαγιάδων περνούσαν από γενιά σε γενιά, όχι ως πληροφορίες αλλά ως τρόπος ζωής.
Η παράδοση του τόπου μας δεν στηρίχθηκε στην κατοχή πραγμάτων.
Στηρίχθηκε στη μνημόνευση προσώπων. Ίσως γι’ αυτό ο λαός μας αγάπησε τόσο βαθιά τα ονόματα. Να μνημονεύεται κάποιος, να αναφέρεται το όνομά του, να παραμένει μέσα στην κοινότητα των ζώντων και των κεκοιμημένων. Γιατί στο βάθος της ελληνικής και της Ορθοδόξου εμπειρίας η μνήμη δεν είναι απλή ανάκληση του παρελθόντος. Είναι πράξη σχέσης. Είναι πράξη αγάπης. Είναι ένας τρόπος να λέει ο άνθρωπος σε εκείνον που έφυγε:
«Έφυγες.
Δεν χάθηκες!»
* Ο Σωτήρης Δογάνης είναι Δρ. Κοινωνικής Θεολογίας, μουσικολόγος και ερμηνευτής
