Αυτές τις μέρες που βρίσκεται στο προσκήνιο της επικαιρότητας θορυβωδώς η “Ιθάκη” που συνέγραψε ο πρώην πρωθυπουργός, Αλέξης Τσίπρας, τυχαίνει να διαβάζω αθόρυβα – και να μεταφράζω στα νεοελληνικά – τον «Οικονομικό» του Ξενοφώντος.
Σε ένα διάλειμμα, λοιπόν, του διαβάσματός μου και σε μια εποχή που έχουμε λιγοστές πωλήσεις παραδοσιακών βιβλίων και αύξηση της κυκλοφορίας των ηλεκτρονικών/ψηφιακών, σκεφτόμουν πόσο χρήσιμη είναι στην καθημερινή ζωή μας η ανάγνωση κάθε λογής βιβλίων. Έτσι θέλω να σας γράψω στο παρόν σημείωμα λίγα λόγια για την ωφέλεια αυτή.
Ας ξεκινήσουμε συμφωνώντας όλοι πως η ανάγνωση βιβλίων είναι μια δραστηριότητα που ακολουθεί τον άνθρωπο σε κάθε στάδιο και σε κάθε πτυχή της ζωής του, προσφέροντας διαφορετικά οφέλη ανάλογα με την ηλικία και τις ανάγκες του· μην ξεχνάτε πως οι προηγούμενες γενιές έλεγαν και αυτό ισχύει ως και σήμερα ακόμη πως τα βιβλία μοιάζουν με το ακονιστήρι του μυαλού, ώστε να είναι διαρκώς ξύπνιο και σε επαγρύπνηση.
Όταν είμαστε παιδιά, τα λογοτεχνικά βιβλία και τα παραμύθια ως εύπεπτα αναγνώσματα καλλιεργούν τη φαντασία, βοηθούν τη γλωσσική ανάπτυξη και – όπως λένε κάποιοι – ενισχύουν τους δεσμούς ανάμεσα σε γονείς και παιδιά. Ένα παιδί που διαβάζει μαθαίνει τη σωστή χρήση της γλώσσας από νωρίς και ενσυνείδητα συνδέει την ανάγνωση με στιγμές ζεστασιάς και εκούσια τη θεωρεί πηγή γνώσεων.
Στα χρόνια της εφηβείας, η εξωσχολική λογοτεχνία έρχεται να δώσει πρότυπα και σημαντικά ερεθίσματα στο παιδί για την κατανόηση του εαυτού και των άλλων και ψυχοπνευματική δύναμη για την πρώιμη μέσω του σχολείου κοινωνικοποίηση.
Κατόπιν, ένας νέος που διαβάζει μυθιστορήματα μπορεί να αναγνωρίσει συναισθήματα, να κατανοήσει κοινωνικές σχέσεις, να συγκρίνει το παρόν του με άλλες εποχές και να βρει τρόπους έκφρασης·ταυτόχρονα, μπορεί και να γνωρίσει τις ρίζες του και να φτάσει αρμονικά στην ένταξή του στη γύρω του κοινωνία και να συμβάλλει από τη μεριά στη μη διαιώνιση του χάσματος των γενεών κατά τις συνήθεις σε τέτοια ηλικία αντιπαραθέσεις με τους γονείς και το υπόλοιπο κοινωνικό περιβάλλον του. Παράλληλα, η επαφή με επιστημονικά ή πολιτικά βιβλία ή ιστορικά έργα παίζει καθοριστικό ρόλο στην πρόσληψη των τεχνολογικών και των λοιπών εξελίξεων κάθε εποχής, στη διαμόρφωση κριτικής σκέψης και στην κατανόηση των θεσμών που επηρεάζουν την καθημερινότητά μας και των νόμων και των κανόνων που ρυθμίζουν όλων των ειδών τις ανθρώπινες σχέσεις.
Στην ενήλικη ζωή, η ανάγνωση και μελέτη πολιτικών βιβλίων, όταν υπάρχει ελεύθερος χρόνος γι’ αυτό στην ασταμάτητα μεταβαλλόμενη εποχή μας, γίνεται το κομβικό εργαλείο συμμετοχής στον δημόσιο διάλογο. Ένας εργαζόμενος που μελετά αναλύσεις για την οικονομία ή τη δημοκρατία γίνεται κοινωνός εκείνων των γνώσεων οι οποίες τον φέρνουν κοντά στους άλλους, τον βοηθούν να κατανοήσει καλύτερα τις κοινωνικές εξελίξεις και να συμμετέχει ενεργά και δραστήρια στις συζητήσεις. Συνάμα, η λογοτεχνία και η επιστήμη θα ομολογήσουμε ότι λειτουργούν ως αντίβαρο στην πίεση της καθημερινότητας· τα βιβλία μάς χαρίζουν τις αναγκαίες γνώσεις για όλους τους τομείς της ζωής και στιγμές πνευματικής γαλήνης και ξεκούρασης, εσωτερικής αναζήτησης και ψυχικής ανάτασης.
Και θα κλείσουμε το τωρινό αρθρίδιο, αναφέροντας κάτι που είναι παγκοίνως γνωστό, το ότι δηλαδή και στην τρίτη ηλικία η ανάγνωση παραμένει πολυποίκιλα πολύτιμος αρωγός. Τα πολιτικά βιβλία κρατούν τον νου σε εγρήγορση και οξύνουν την κρίση· η λογοτεχνία προσφέρει συντροφιά και αναδρομή σε αξίες και εμπειρίες.
Έχοντας, λοιπόν, υπόψη όλα τα παραπάνω, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι το καλογραμμένο βιβλίο και ιδίως εκείνο που δεν έχει σκοπό να μας παραπλανήσει ή να μας αποπροσανατολίσει είναι άοκνος συνταξιδιώτης όλων των ανθρώπων σε όλη τη ζωή τους, καθώς καλλιεργεί γονιμοποιό γνώση, δημιουργική φαντασία και κριτική συμμετοχή στον κόσμο γύρω μας.
*Ο Γεώργιος Η. Ορφανός είναι φιλόλογος, Msc Διαχ/σης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Διαχ/σης Πληροφ/κων συστημάτων
