Στο προηγούμενο δημοσίευμα (Ρεθ. Νέα 4/4/2026), αναφερθήκαμε στα μοναστήρια του Ρεθύμνου κατά τον 17ο και 18ο αιώνα, και δώσαμε κάποια στοιχεία σχετικά με την οικονομική κατάσταση και τον τρόπο διοίκησής τους.
Στο σημερινό άρθρο θα εστιάσουμε στο σπουδαίο ρόλο που έπαιξαν τα μοναστήρια στην Κρήτη γενικώτερα,κατά την ενετοκρατία, σε μια εποχή κατά την οποία ο ανώτατος κλήρος πέρασε στους Καθολικούς επισκόπους.
Στη συνέχεια θα αναφερθούμε στη Μονή Αρκαδίου, μιά από τις πιό ιστορικές Μονές ολόκληρης της Ελλάδας, στο πλαίσιο των διοικητικών μεταρρυθμίσεων κατά τα τέλη του 19ου αιώνα.
ΤΑ ΜΟΝΑΣΤΗΡΙΑ ΣΤΗΝ ΠΡΩΤΟΠΟΡΙΑ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ
Η ενετοκρατία, όταν ο ανώτατος κλήρος πέρασε στους Λατίνους, ήταν η περίοδος όπου άρχισαν να αναπτύσσονται ραγδαία οι μονές της Κρήτης με σκοπό να διαφυλάξουν την ορθόδοξη παράδοση και πίστη, του λαού του νησιού.
Ήταν ένα λαικό αντίβαρο στις λατινοκρατούμενες επισκοπές. Αυτό αναγνωρίστηκε από το Πατριαρχείο, που ανακήρυξε τα μοναστήρια της Κρήτης σταυροπηγιακά και εξήρε το ρόλο τους στη διαφύλαξη της Ορθοδοξίας, όχι μόνο από τους Ενετούς, αλλά και, στη συνέχεια, από τους Οθωμανούς.
Υπό Οθωμανική διοίκηση πλέον, το 1700, ο μητροπολίτης Κρήτης τιτλοφορείται «Κρήτης και πάσης Ευρώπης».
Καθώς το νησί δεν είχε μητροπολιτικό ναό, ο μητροπολίτης Κρήτης Γεράσιμος Λετίτζης, πέτυχε να αποσπάσει την άδεια και να ανεγείρει τον μικρό ναό του Αγίου Μηνά. Έκτοτε ο Άγιος Μηνάς συνδέθηκε απόλυτα με τον Χάνδακα (Ηράκλειο) και την ιστορία του.
Αν και οι Οθωμανοί αναγνώρισαν την Ορθοδοξία και το Πατριαρχείο και προσπάθησαν να το χρησιμοποιήσουν για τον έλεγχο του πληθυσμού και τη διαφύλαξη της κοινωνικής ειρήνης, τα πράγματα δεν ήταν καθόλου ρόδινα.
Υπήρχαν πολλά προσκόμματα και εμπόδια στην άσκηση της λατρείας των Χριστιανών κατοίκων του νησιού.
Κι όταν το επαναστατικό πνεύμα κυρίευσε τους υπόδουλους πληθυσμούς, τα πράγματα οδηγήθηκαν σε μια τραγωδία.
Τον Ιούνιο του 1821, οι Οθωμανοί έσφαξαν τον Μητροπολίτη του νησιού Γεράσιμο Παρδάλη, και μαζί του τους επισκόπους Κνωσσού, Χερρονήσου,Σητείας, Λάμπης και Διοπόλεως. Μάλιστα, ο Μητροπολίτης δεν αντικαταστάθηκε άμεσα, αφού μόνο δυο χρόνια μετά δόθηκε άδεια στο Πατριαρχείο να χειροτονήσει νέο Μητροπολίτη Κρήτης.
Η Εκκλησία της Κρήτης συντρόφευσε τους κατοίκους του νησιού σε όλες τις περιπετειές τους τις επόμενες δεκαετίες, έως ότου το νησί ενσωματώθηκε στο νέο ελληνικό κράτος.
Είναι αξιοσημείωτο και σημαντικό για την ιστορία της Κρητικής Εκκλησίας, ότι με απόφαση του Οικουμενικού Πατριαρχείου (1962), όλοι οι επίσκοποι Κρήτης έλαβαν τον τίτλο του μητροπολίτη, ενώ αργότερα με την πράξη 283 της 28 Φεβρουαρίου 1967, η Μητρόπολη Κρήτης ανακηρύχθηκε σε Αρχιεπισκοπή και ο Μητροπολιτης Κρήτης σε Αρχιεπίσκοπο.
ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΥ
Μια από τις πιό ιστορικές Μονές ολόκληρης της Ελλάδας είναι η Μονή Αρκαδίου στον Νομό Ρεθύμνης. Η ίδρυσή της ανάγεται στις αρχές του 16ου αιώνα. Το γεγονός ότι ένας μεγάλος αριθμός κόσμου την επισκέπτεται, βοηθά στη συνέχιση της μνήμης του ιστορικού αυτού μοναστηριού.
Η Μονή Αρκαδίου είναι αφιερωμένη στη μνήμη της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα και των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, έχει δε ιδιαίτερη σημασία ως το πλέον χαρακτηριστικό παράδειγμα της Κρητικής Αναγέννησης, αλλά και λόγω της έντονης συμμετοχής της στους απελευθερωτικούς αγώνες των Κρητικών, με αποκορύφωμα την πολιορκία και την αυτοθυσία των κλεισμένων σε αυτή υπερασπιστών το 1866.
Τα πρώτα βεβαιωμένα στοιχεία για τη Μονή ανάγονται στις αρχές του 16ου αιώνα, εποχή κατά την οποία χτίστηκε και το αρχικό μονόχωρο καθολικό.
Το 1572 κάτω από την καθοδήγηση του ιδιοκτήτη της Μονής Ματθαίου Καλλέργη και του ηγούμενου Κλήμη Χορτάτζη, η Μονή μετατρέπεται σε κοινόβιο και αρχίζει η οικοδόμηση του νέου δίκλιτου καθολικού με την περίλαμπρη πρόσοψη από λαξευτό πωρόλιθο, στη σύνθεση της οποίας έχουν αναγνωριστεί άμεσες επιδράσεις από τα έργα των μεγάλων αρχιτεκτόνων Sebastiano Serio και Andrea Palladio.
Εκτός από το καθολικό, το υπόλοιπο συγκρότημα της Μονής Αρκαδίου κτίστηκε μεταξύ 1670 και 1714, όπως διαπιστώνεται από τις σωζόμενες επιγραφές, αλλά και από τις πληροφορίες των ιστορικών πηγών.
Η Μονή έχει πολλές οικοδομικές φάσεις, που χρονολογούνται κυρίως μετά τη μεγάλη καταστροφή του 1866. Στη βόρεια πτέρυγα υπάρχει το σύγχρονο ηγουμενείο, που αντικατέστησε το κατεστραμμένο αρχικό. Ανατολικά της τράπεζας είναι διατεταγμένα τα μαγειρεία, ο φούρνος, το ζυμωτήριο, οι αποθήκες τροφίμων και διώροφα κελιά μοναχών.
Στη συνέχεια η πτέρυγα κλείνει με την οιναποθήκη, που είχε μετατρπεί σε πυριτιδαποθήκη το 1866 και ανατινάχθηκε, στέλνοντας στο θάνατο εχθρούς και φίλους. Ακολουθεί η ανατολική πύλη και στη συνέχεια τα κελιά.
Το ανατολικό τμήμα της νότιας πτέρυγας στο ισόγειο, με την κλειστή θολωτή στοά, ονομάζεται Μεσοκούμια και φιλοξενούσε τους γέροντες και ασθενείς μοναχούς. Ακολουθούν προς τα δυτικά συνεχόμενοι θολοσκέπαστοι χώροι, που χρησίμευαν ως αποθήκες για το λάδι και το κρασί, προιόντα για τα οποία η Μονή φημιζόταν πάντα.
Η Μονή Αρκαδίου τα χρόνια της λειτουργίας της υπήρξε κέντρο Παιδείας, αντιγραφής χειρογράφων και άσκησης της χρυσοκεντητικής. Πολλά χειρόγραφα σώζονται σε βιβλιοθήκες του εξωτερικού, ενώ ένας σημαντικός αριθμός από χρυσοκέντητα άμφια, έργα των καλλιτεχνών μοναχών εκτίθενται στο Μουσείο ή σώζονται στα διάφορα μεγάλα κέντρα της Ορθοδοξίας.
Σήμερα η Μονή αποτελεί την πιό επισκέψιμη της σύγχρονης Κρήτης, αφού η ιστορία της συνδέεται αδιάρρηκτα με τους αγώνες των Κρητικών και με την ιστορία του νησιού τους τελευταίους πέντε αιώνες.
ΑΛΛΕΣ ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΗ ΜΟΝΗ ΑΡΚΑΔΙΟΥ
Κατά μια μαρτυρία το Αρκάδι κτίστηκε το 395 υπό την επιστασία της αρχαιότατης Μονής του Αγ. Αντωνίου, που σώζεται ως Μετόχι Αρκάδι, μισή ώρα από το Αρκάδι.(Διον. Μαραγκουδάκης).
Ως πρώτη καταστροφή αναφέρεται το 823 από τους Σαρακηνούς.
Ο ηγούμενος Πατελάρος υπέβαλε υποταγή κατά την κατάκτηση από τους Οθωμανούς. Για ανταμοιβή πήρε κάποια προνόμια η Μονή, εξασφαλίζοντας τις κτήσεις της και επιτράπηκε να έχει κώδωνα, προνόμιο που δεν διατηρήθηκε για πολύ.
Η Μονή Αρκαδίου ήταν πολύ πλούσια και είχε κτήματα σε όλο το νησί. Ακόμη και στην Κωνσταντινούπολη στο Ατ- μειντάν (Ιππόδρομος), είχε ιδιοκτησίες, σπίτια και εργαστήρια.
Ένας από τους δωρητές της Μονής ήταν ο «άρχοντας» Μηλιώτης με τη σύζυγό του. Αυτή είχε δωρήσει ένα δαχτυλίδι στο μοναστήρι με διαμάντι μεγάλης αξίας και σώζονταν μέχρι το 1866, και στην καταστροφή χάθηκε.
Μετά το θάνατο του συζύγου της δώρησε το Κόκκινο Μετόχι στο μοναστήρι.
Κτήμα της Μονής με 14.000 ελαιόδεντρα στα περίχωρα του Ρεθύμνου και άλλα στη Μεσαρά περιήλθαν στην κατοχή Τούρκων με υποχρεωτική ανταλλαγή.
Το μοναστήρι είχε την προστασία ισχυρού Τούρκου, για να μη χάσει την περιουσία του, με αντάλλαγμα χορηγίες και δώρα.
Ένας ηγούμενος, ο Ιωακείμ, που πέθανε 100 ετών, το 1862, έλεγε ότι το μοναστήρι είχε τότε 270 μοναχούς και διατηρούσε Νοσοκομείο και οι μοναχοί ασκούσαν την ποικιλτική τέχνη των ιερατικών στολών.
«Κατά την εορτή των αγίων Κωνσταντίνου και Ελένης, 70 ιερείς φέροντες χρυσοκεντήτους ιερατικάς στολάς ετέλουν την λειτουργίαν», κατά τις διηγήσεις του Ιωακείμ.
Η Μονή είχε και βιβλιοθήκη με πολύτιμα χειρόγραφα, τα οποία πυρπολήθηκαν κατά τον πόλεμο.
Υπήρχαν και άλλα κειμήλια και θησαυροί όπως:
7 ½ οκάδες χρυσού και 55 οκάδες αργύρου, εικόνες του Κρητός Κορνάρου, στολές χρυσούφαντες, λείψανα του Αγίου Κωνσταντίνου, πολύτιμοι σταυροί. Ο ηγούμενος Ματθαίος τα φόρτωσε σε πλοίο του Τομπάζη για να τα σώσει στα νησιά. Όμως «το πλοίον προσβληθέν υπό Τουρκικών εναυάγησεν και τα κειμήλια απωλέσθησαν».
Διασώθηκε μόνο το λείψανο του αγίου που διατηρείται στην Παναγία των Σελλιών. Ένας χρυσός σταυρός σώζεται στη Μύκονο με επιγραφή «Αρκάδιον», ένα πετραχήλι χρυσοκέντητο στην Τήνο, κι άλλα αλλού.
Ακόμη υπάρχει η πληροφορία ότι ο Ηγούμενος Γαβριήλ από το Καβούσι, ξεκίνησε με τον Ακάκιο Δαουνδάκη, από το χωριό Μονής της επαρχίας Σελίνου ότι ταξίδεψαν για δυό χρόνια στις χώρες της ομόδοξης Ρωσίας για να ζητήσουν βοήθεια για το κατεστραμμένο από το 1866 Αρκάδι.
Επέστρεψαν στα τέλη του 1896 και έφεραν εκτός από ρούβλια, ιερά σκεύη, εικόνες, Ευαγγέλια, εντυπωσιακά μεγάλα καντήλια, χρυσοποίκιλτα θυμιατήρια, καθώς και βαρύτιμα άμφια και ράσα για τους μοναχούς. (https://www.nostimonimar-online.com)
ΤΑ ΜΕΤΟΧΙΑ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ ΑΡΚΑΔΙΟΥ
Έχει ενδιαφέρον ο παρακάτω πίνακας που παρουσιάζουμε, με τα χωριά και τις περιοχές που είχε ακίνητη περιουσία η Μονή Αρκαδίου,από την τουρκική έκδοση του Οθωμανικού Κτηματολογίου (Evangelia Balta– Mustafa Oğuz, Livâ-i Resmo (Tahrir Defteri), Έκδοση Τουρκικής Ιστορικής Εταιρείας, Άγκυρα), με τις εκτάσεις των αγρών και τον αριθμό των δέντρων, κατά το 1670.
Κατά τον Νικ. Ψιλάκη, η Μονή Αρκαδίου είχε 25 μετόχια κατά τα μέσα του 19ου αιώνα.
Όπως είχε αναφέρει ο Διον. Μαραγκουδάκης, τα κυριώτερα Μετόχια της Μονής ήταν 17 :
Μετόχι Μερκούρη. Μικρή μονή με το ναό της Θεοτόκου με ερειπωμένα οικήματα.
Μετόχι Αστυρακιά. Ο Sieber αναφέρει ερειπωμένη εκκλησία. Μάλλον πρόκειται για γυναικεία μονή με τα εξαρτήματα Μύλων, Τραπεζίου, Γουρνιών, Αγ. Παρασκευής, Αγ. Αντωνίου και Αραβανών.
Μετόχι Κλαροτζάνου. Στην περιοχή Μετόχια Κάμπου (Αγγελιανά). Ελαιώνες αφιερωμένες στη μονή από την μοναχή Αγαθή
Ελεύθερνας
Αγία Τριάδα
Κουμαρές
Επισκοπής
Πρίνου
Καψαλιανά
Κόκκινο Μετόχι
Περιβόλια
Μηλιώτισσα
Αγ.Παύλου(Γάλλου)
Κυθουρία
Χαμαλεύρι
Βένι(Μονή Αγ. Αντωνίου)
Παγάς(επαρχία Καινουρίου)
ΔΙΟΙΚΗΤΙΚΗ ΚΑΙ ΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΜΟΝΗΣ
Τα προβλήματα από τη διαχείριση της Μοναστηριακής περιουσίας ήταν πολλά, και αυτό γιατί δεν υπήρχαν σαφείς οδηγίες για τον τρόπο και τον μηχανισμό της διαχείρισης. Αυτό οδήγησε κάθε ενδιαφερόμενο να σκέπτεται και να ενεργεί κοιτάζοντας το προσωπικό του συμφέρον.
Οι Χριστιανοί θεωρούσαν ότι τα περισσεύματα από τη διαχείριση της Μοναστηριακής περιουσίας έπρεπε να διαθέτονται για τη δημόσια εκπαίδευση.
Η ψήφιση του Μοναστηριακού Διοργανισμού δίνει σαφείς οδηγίες για τον τρόπο διαχείρισης των εσόδων από τις Μοναστηριακές περιουσίες.
Οριοθετεί τους ρόλους και τα καθήκοντα όλων των εμπλεκομένων αναγορεύοντας επιπλέον τη Δημογεροντία και σε εκπαιδευτική αρχή των Χριστιανών.
Το 1871 είναι σημαδιακό έτος για τους Χριστιανούς της Κρήτης. Τότε αρχίζει η εφαρμογή του Οργανικού Νόμου και εμφανίζονται οι 5 Δημογεροντίες στο νησί και υλοποιούνται οι διατάξεις του Μοναστηριακού Διοργανισμού, ο οποίος διευκρινίζει ασαφή ως τότε θέματα και θέτει τις βάσεις για την ανάπτυξη της παιδείας.
«Ο Μοναστηριακός Διοργανισμός ή «Διοργανισμός» των εν Κρήτη ιερών Μονών, Σταυροπηγιακών τε και ενοριακών επί τη βάσει οδηγιών της Μεγάλης του Χριστού Εκκλησίας», ήλθε να καλύψει νομοθετικά κενά.
Στα 9 κεφάλαια δίνονταν λεπτομερείς οδηγίες για τα εξής θέματα:
-Περί εκλογής ηγουμένων.
-Περί Μοναστηριακής σφραγίδας.
-Περί οικοδομών, επισκευών και δανείων.
-Περί προυπολογισμού και απολογισμού.
-Περί γενικής εποπτείας.
-Περί των εν Κρήτη Ιερών γυναικείων Μονών.
-Περί διοικήσεως των Ιερών Μοναστηριών, είτε παρά του Ηγουμένου και των Μοναστηριακών Συμβούλων, είτε υπό μόνου του Ηγουμένου.
-Περί του τρόπου διεξαγωγής των δημοπρασιών των ενοικιάσεων των ακινήτων Μοναστηριακών κτημάτων.
-Περί Σχολείων. (Πατεράκη Άννα, Άτυπες μορφές κοινωνικής διοίκησης των Χριστιανών στην ύστερη Τουρκοκρατία στην Κρήτη (1858-1898).
Ο Διοργανισμός πήρε μέτρα για τη χορήγηση συγκεκριμένων πόρων για την εκπαίδευση. Τα έσοδα των ιερών κληροδοτημάτων δαπανώνται στην ευπρεπή διατήρηση των ιερών ναών «….τα δε περισσεύματα δαπανώνται εις την δημοσίαν εκπαίδευσιν των μερών όπου εισίν ανατεθείμενα».
Από τον Διοργανισμό υπάρχει μέριμνα για την εκκλησιαστική εκπαίδευση και προβλέπεται η σύγκληση Συνέλευσης υπό την προεδρεία του Μητροπολίτη Κρήτης για τη σύσταση Ιερατικής Σχολής, που θα στέλνει στη συνέχεια τους αποφοίτους της στη Θεολογική Σχολή της Χάλκης στην Κωνσταντινούπολη.
Ακόμη, γίνεται διενέργεια ελέγχου για την καταπατημένη Μοναστηριακή περιουσία.
Επίσης οι γυναικείες μονές υποχρεώνονται στην κοινωνική προσφορά και περίθαλψη ατόμων με ειδικές ανάγκες.
Ακόμη οδηγίες δίνονταν για θέματα:
-Περί μοναχών.
-Περί της περιουσίας των αποβιούντων Ηγουμένων και μοναχών εντός και εκτός της Μονής, καθώς και γενικές διατάξεις.
Εκείνη την περίοδο η διοίκηση του Ρεούφ πασά ώς Γενικού Διοικητή Κρήτης συνέβαλε θετικά στην παιδεία.
Στο κλίμα των φιλότουρκων δημογεροντιακών κύκλων συναντούμε να προβάλλει και ο ύμνος γλυκανάλατων Πολυχρονισμών, τον οποίο επέβαλε η Μεγάλη Εκκλησία στις χριστιανικές εκκλησίες, και αφορά, τόσο τον Σουλτάνο όσο κι τον Ρεούφ πασά. Πολυχρονισμός:
«Πολυχρόνιον, πολυχρόνιον ποιήσαι Κύριος ο Θεός τον Μεγαλειότατον και φιλόλαον ημών αυτοκράτορα Σουλτάν Αβδούλ Αζίζ Χαν αφένδη μας. Μετά του εξοχωτάτου Ρεούφ Πασά. Κύριε φύλαττε αυτούς. Εις πολλά έτη εις πολλά έτη, εις πολλά έτη. Αμήν».
Για το διοικητικό και οικονομικό σύστημα που είχε εφαρμοστεί σε παλαιότερες εποχές, ο Διον. Μαραγκουδάκης αναφέρει:
«Ο Οικουμενικός Πατριάρχης Καλλίνικος ο Β’ (1700), καθορίζει τα δικαιώματα του Ηγουμένου Γερασίμου, με μια διάταξη, και με μια άλλη, το 1730, καθορίζεται πως πρέπει να διοικείται η Μονή Αρκαδίου».
Όμως, από αυτά που αναφέρουν οι ξένοι περιηγητές, εφαρμόζονταν μάλλον το Κοινοβιακό (ομοδίαιτο) σύστημα. ΄Αλλες λεπτομέρειες δεν υπάρχουν.
Ο Διον. Μαραγκουδάκης αναφέρει ότι:
«’Οσω απολυταρχικώς και αν εκυβέρνων οι εκάστοτε Ηγούμενοι, ουδόλως διαφέροντες τιμαριούχων, εν τη οικονομική διαχειρίσει, εις ήν οφείλεται ο κατά παράδοσιν αποδιδόμενος αυτοίς πλουτισμός, υπεβάλλοντο πάντοτε εις εξελεγξίν τινα του οικείου Αρχιερέως και της υπ’ αυτόν Δημογεροντίας».
Στο βιβλίο δαπανών της Μονής αναφέρονται μόνο οι δαπάνες με το σύνολο στο τέλος κάθε χρόνου. Δεν γίνεται πουθενά λόγος για εισπράξεις που θα δικαιολογούσαν τα ποσά των δαπανών. Η υπόθεση που κάνει ο Διον. Μαραγκουδάκης, είναι ότι το βιβλίο των εσόδων μπορεί να είχε χαθεί.
Πάντως, από το 1870 μέχρι το 1900, η θεσμοθέτηση του Μοναστηριακού Διοργανισμού, που αναφέραμε πιό πάνω, βοήθησε αρκετά στο να διορθοθούν τα «κακώς κείμενα».
ΠΗΓΕΣ
Πατεράκη Άννα, Άτυπες μορφές κοινωνικής διοίκησης των Χριστιανών στην
ύστερη Τουρκοκρατία στην Κρήτη (1858-1898).
Διον.Μαραγκουδάκη, Επισκόπου Πέτρας, Το Ιερόν και Ηρωικόν της Κρήτης
Αρκάδι, 1996
Evangelia Balta- Mustafa Oğuz, Livâ-i Resmo (Tahrir Defteri), Έκδοση Τουρκικής
Ιστορικής Εταιρείας, Άγκυρα
Νικ. Ψιλάκη, Μοναστήρια και ερημητήρια της Κρήτης
Τιμόθεου Βενέρη, Το Αρκάδι διά των αιώνων, Αθήναι, 1938
https://www.nostimonimar-online.com
