Αντώνης Τσουρδαλάκης: Τιμή μου που είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω
Το μήνυμα ήρθε ξαφνικά να σημάνει το τέλος μιας εποχής. Ήταν από τον Πρόεδρο των Κρητών της Μελβούρνης κ. Αντώνη Τσουρδαλάκη, τον αφοσιωμένο σύνδεσμο με τους βετεράνους που συμμετείχαν στη Μάχη της Κρήτης. Και με θλίψη αυτή τη φορά μας ανακοίνωσε τον θάνατο και του τελευταίου βετεράνου.
Πρόκειται για τον Leslie «Les» Cook, που έφυγε σε ηλικία 103 ετών. Όπως όλα δείχνουν θα πρέπει να είναι ο τελευταίος επιζών από τους στρατιώτες του ANZAC που πολέμησαν στη Μάχη της Κρήτης, αφήνοντας πίσω του μια ιστορία θάρρους, προσφοράς και ανεξίτηλης κληρονομιάς.
Σύμφωνα με τον «Νέο Κόσμο» εφημερίδα της ομογένειας που είχε την καλοσύνη να μας στείλει ο κ. Τσουρδαλάκης, ο θάνατός του Cook προκάλεσε κύμα συγκίνησης, τόσο στην Αυστραλία όσο και στην Ελλάδα, με την παροικία να αποδίδει φόρο τιμής στον άνθρωπο που συνέδεσε δύο έθνη μέσα από την πολεμική εμπειρία και τη φιλία.
Ο Les Cook, ο οποίος γιόρτασε τα 103α γενέθλιά του τον Ιανουάριο, τιμήθηκε ως επίτιμο ισόβιο μέλος τόσο της Ελληνικής Λέσχης Καμπέρα όσο και της Ελληνικής Ορθόδοξης Κοινότητας Καμπέρας (GOCCC).
Η αναγνώριση αυτή ήρθε ως εξέφραση ευγνωμοσύνης για την ανιδιοτελή του προσφορά και τις θυσίες του – τόσο για την Αυστραλία όσο και για την Ελλάδα.
Από την αγγλική επαρχία στη Βικτώρια
Ο Leslie Cook, γεννήθηκε το 1923 στο Herefordshire της Αγγλίας, και σε πολύ μικρή ηλικία μετανάστευσε στην Αυστραλία. Μεγάλωσε σε μια γαλακτοκομική φάρμα στο Gippsland της Βικτώριας, όπου οι πρώτες εμπειρίες της ζωής του διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα του.
Σε ηλικία μόλις 17 ετών, τον Μάιο του 1940, κατατάχθηκε στην 2η Αυστραλιανή Αυτοκρατορική Δύναμη (Australian Imperial Force, AIF), ως διαβιβαστής, υπεύθυνος για τις στρατιωτικές επικοινωνίες του τάγματος. Ο δρόμος του θα τον οδηγούσε μακριά από τη γαλήνη της φάρμας, στα σφοδρά μέτωπα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η μάχη της Κρήτης
Τον Μάρτιο του 1941, ο Les Cook, αποβιβάστηκε στην Ελλάδα, συμμετέχοντας στη συμμαχική εκστρατεία κατά των ναζιστικών δυνάμεων.
Στην Κρήτη, βρέθηκε ανάμεσα σε Έλληνες, Αυστραλούς και Νεοζηλανδούς στρατιώτες, αντιμετωπίζοντας μια εκστρατεία που έμεινε στην ιστορία για τον περιορισμένο εξοπλισμό των Συμμάχων και τους σφοδρούς αεροπορικούς βομβαρδισμούς της Λουφτβάφε.
«Η Κρήτη ήταν φωτιά και καπνός», είχε αφηγηθεί ο ίδιος σε συνεντεύξεις. «Οι μέρες ήταν ατελείωτες, ο φόβος πανταχού παρών, αλλά η αλληλεγγύη μας με τους Κρητικούς ήταν η δύναμή μας». Οι Κρητικοί τον δέχθηκαν ως σύμμαχο, και η γενναιότητα των ντόπιων ενέπνευσε τον Λες να πολεμήσει με απαράμιλλο θάρρος.
Υπηρεσία και ζωή στην Αυστραλία
Μετά τη λήξη των επιχειρήσεων στην Κρήτη, συνέχισε να μάχεται σε Βόρεια Αφρική, Συρία, Νέα Γουινέα και Ιαπωνία, πριν επιστρέψει στην Αυστραλία το 1947.
Αφιερώθηκε στη Δημόσια Υπηρεσία, όπου υπηρέτησε μέχρι τη συνταξιοδότησή του το 1981. Παράλληλα, παρέμεινε ενεργός στην ελληνοαυστραλιανή κοινότητα, γεφυρώνοντας γενιές και διατηρώντας ζωντανή την ιστορία και τη φιλία ανάμεσα στους δύο λαούς.
Ο αποχαιρετισμός του Αντώνη Τσουρδαλάκη
Με το γνωστό του γλαφυρό λόγο αποχαιρέτησε το νεκρό ο κ. Αντώνης Τσουρδαλάκης λέγοντας: «Με σεβασμό και συγκίνηση αποχαιρετούμε τον τελευταίο εν ζωή βετεράνο της Μάχης της Κρήτης, Les Cook, σε ηλικία 103 ετών. Έναν άνθρωπο που στάθηκε με γενναιότητα σε μια από τις πιο ηρωικές σελίδες της ελληνικής ιστορίας, πολεμώντας στο πλευρό του κρητικού λαού για την ελευθερία. Η Κρήτη δεν ξέχασε ποτέ τους συμμάχους της. Οι δεσμοί που γεννήθηκαν τότε, μέσα από θυσίες και αγώνες, παραμένουν ζωντανοί μέχρι σήμερα στις καρδιές των Κρητικών και των Ελλήνων σε όλο τον κόσμο. Η θυσία και η προσφορά του θα αποτελούν για πάντα φωτεινό παράδειγμα θάρρους, τιμής και φιλίας ανάμεσα στους λαούς. Τιμή μου που είχα την ευκαιρία να τον γνωρίσω και να μας εξιστορεί ιστορίες της Μάχης και όχι μόνο, ενώ το 2022 η Κρητική Ομοσπονδία Αυστραλίας και Νέας Ζηλανδίας τον τίμησε ως Επίτιμο Μέλος. Η μνήμη του θα είναι αιώνια.
Ο Les Cook αφήνει πίσω του τρεις κόρες και μια κληρονομιά που υπερβαίνει την προσωπική του ιστορία – είναι ένας ζωντανός δεσμός με το παρελθόν, μια υπενθύμιση της γενναιότητας και της αυτοθυσίας που χαρακτήριζε τους συμμάχους της Ελλάδας κατά τη διάρκεια του πολέμου».
Μένουν πια στην ιστορική μνήμη
Με την ευκαιρία που έκλεισε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια της σύγχρονης ιστορίας οφείλουμε μια ιστορική αναδρομή στους πρωτεργάτες που με αφορμή την επέτειο της Μάχης της Κρήτης μας έφεραν σε επαφή με τους βετεράνους. Και ο κορυφαίος όλων ήταν αναμφισβήτητα ο Μάρκος Πολιουδάκης.
Από τη μεταπολίτευση συμβάλλοντας τα μέγιστα στην αναβάθμισης της επετείου της Μάχης της Κρήτης μας έφερε κοντά με τις σημαντικότερες μορφές των βετεράνων πολεμιστών όπως ο Ίαν Κάμπελ.
Στο αρχοντικό του και με τη συνεχή εποπτεία της αξέχαστης συζύγου του Αγλαΐας να γνωρίσουν οι ξένοι όσο γινόταν καλύτερα τη Ρεθεμνιώτικη φιλοξενία, κάθε χρόνο έδινε την ευκαιρία σε δεκάδες βετεράνους να γνωρίσουν το Ρέθυμνο καλύτερα και σε περίοδο ειρήνης.
Και πάντα κοντά του δυο εξέχουσες μορφές της παροικίας της Μελβούρνης.
Σωκράτης και Αντώνης Τσουρδαλάκης, πατέρας και γιος, από τις Μέλαμπες, δύο θερμοί πατριώτες που δείχνουν με κάθε τρόπο το ενδιαφέρον τους στη γενέτειρα με ή και χωρίς θεσμική ιδιότητα. Ενδιαφέρον που είναι ειλικρινές και ουσιαστικό.
Ανέκαθεν βέβαια η ομογένεια της Μελβούρνης κατέχει μια δεσπόζουσα θέση στη συνείδηση κάθε κρητικού χάρις, στο αποτύπωμα σπουδαίων ανδρών, με πολυσήμαντη δράση που ευτυχώς διατηρείται θαλερή πάντα. Οι δυο σπουδαίοι άνδρες, όμως, που προανέφερα, αποτελούν το πρότυπο.
Σε μια συνέντευξή του ο κ. Σωκράτης Τσουρδαλάκης μας είχε τονίσει ότι «Η ομογένεια της Αυστραλίας διατηρεί ακόμα τη γλώσσα και τις πάτριες παραδόσεις και αυτό οφείλεται καταρχάς στην εκκλησία με τις 120 ενορίες, με ισάριθμα ελληνικά σχολεία σε όλη την Αυστραλία. Επτά κολέγια ελληνικής ιδιοκτησίας με πάνω από 5.000 μαθητές. Δεκάδες άλλα ιδιωτικά σχολεία με χιλιάδες μαθητές. Δεκάδες πολιτιστικοί σύλλογοι από όλη την Ελλάδα με πρωτοπόρους τους Κρήτες. Όλοι αυτοί οι οργανισμοί βοηθούν στην ελληνομάθεια της τρίτης και τέταρτης γενιάς. Σε όλα αυτά μπορώ να πω είναι αρωγός και το Αυστραλιανό κράτος με τρεις Έλληνες βουλευτές στην ομοσπονδιακή βουλή και 11 στα πολιτειακά κοινοβούλια.
Αισθάνομαι επίσης ευχαριστημένος που και εγώ προσωπικά ως δημοδιδάσκαλος επί τριανταπενταετία βοήθησα όσο μπορούσα να κρατηθεί η δεύτερη γενιά κοντά στην Ελλάδα και τις παραδόσεις της.
Ο θάνατος του τελευταίου βετεράνου μας φέρνει στο νου συζητήσεις που είχαμε με πολλούς από αυτούς όταν επισκέπτονταν την Κρήτη.
Αξέχαστη η επέτειος των 50 χρόνων από την ιστορική μάχη χάρις στον τότε νομάρχη Παναγιώτη Κλάδο. Η νυκτερινή παρέλαση των βετεράνων άφησε εποχή».
Μνήμες μιας αξέχαστης εποχής
Η περίπτωση με κάνει να θυμηθώ ένα «ολίσθημα» της δημοσιογραφικής μου νιότης όταν ξεχνούσαμε ότι στον πλανήτη αυτό κατοικούν και άλλοι εκτός από μας.
Μάης του ’75 θαρρώ πως ήταν, και ο Μάρκος Πολιουδάκης μου ζήτησε την επομένη να βρίσκομαι στη Σχολή τότε Χωροφυλακής, γιατί θα γινόταν μια εκδήλωση με αντιπροσωπεία από την Αυστραλία. Θα πρέπει να ήταν και ο Ίαν Κάμπελ. Σκέφτηκε ενθαρρύνοντας τα πρώτα δημοσιογραφικά μου βήματα να ζητήσει από τον Μανόλη Καλαϊτζάκη (αρχισυντάκτη μου τότε) την κάλυψη της εκδήλωσης από μένα. Η οποία εγώ και λόγω ηλικίας δεν ήμουν καν σε θέση να αξιολογήσω τη μεγάλη αυτή ευκαιρία για μένα. Έτσι η καλή σου «έστησα» και μάλιστα ανερυθρίαστα τον Ίαν Κάμπελ, από τις εμβληματικές μορφές της Μάχης της Κρήτης. Πήγα στη συνάντηση όταν με …βόλεψε. Κι άκουσα τον …εξάψαλμο από τον Μάρκο.
Μα να στήσω κοτζάμ στρατηγό, τόσο σημαντικό για το Ρέθυμνο;
Ζήτησα συγγνώμη και ακόμα θυμάμαι το μειλίχιο χαμόγελο του στρατηγού που έδειξε συγκινητική κατανόηση στο ατόπημά μου.
Αχ νιότη απερίσκεπτη…
Δυο μέρες μετά ο Μάρκος Πολιουδάκης μου ζήτησε να συναντηθούμε όπερ και εγένετο. Εκεί με πατρική υπομονή μου εξήγησε γιατί η Μάχη της Κρήτης έχει μεγάλη σημασία για όλο τον ελεύθερο κόσμο.
Κι εγώ που παρά τις όποιες μου αστοχίες άφηνα πάντα το δημοσιογραφικό μου ένστικτο να λειτουργήσει, ζήτησα να μου πει που οφείλετο το μεγάλο του ενδιαφέρον για τη Μάχη για να με συγκλονίσει η κατάθεση ψυχής που ακολούθησε.
Ματωμένες μνήμες
Ήταν 11χρονο παιδί ο Μάρκος όταν έπεφταν οι αλεξιπτωτιστές. Οι γονείς του τον έστειλαν στη γιαγιά Ευαγγελία στο Αστέρι, όπου επρόκειτο να αποκτήσει τραυματικές εμπειρίες.
Πρώτη Ιουνίου ξεκίνησαν τα αντίποινα για την ηρωική δράση του Κρητικού λαού. Ανάμεσα στους πρώτους ομήρους και ο πατέρας του Μάρκου. Το μικρό αγόρι ακολουθούσε από μακριά το απόσπασμα για να μάθει ποια θα ήταν η τύχη του δικού του ανθρώπου.
Οι ριπές που ακούστηκαν σε λίγο του έδωσαν την απάντηση.
Πλησιάζοντας είδε ένα σωρό από άψυχα κορμιά. Ανάμεσά τους και πατέρας του. Ένας βόγκος πιο πέρα τον έκανε να πλησιάσει και να απεγκλωβίσει ένα βαριά τραυματισμένο συγχωριανό του.
Δυο μέρες μετά η γιαγιά Ευαγγελία έβαλε να φτιάχνει το κόλλυβο του παιδιού της. Κάποια στιγμή εισέβαλαν στην αυλή Γερμανοί στρατιώτες που έκαναν πλιάτσικο. Ένας από αυτούς κλώτσησε το πιάτο χύνοντας το στάρι καταγής. Έγινε θηρίο η γιαγιά όταν το είδε.
– Άτιμε φώναξε ούτε το κόλλυβο του παιδιού μου δεν σέβεσαι.
Άρπαξε ένα ξύλο και όρμησε πάνω του. Τη θέρισαν τα πυρά από το πολυβόλο ενός άλλου στρατιώτη. Έτρεξε ο άντρας της να τη βοηθήσει. Τον γάζωσαν κι αυτόν. Μέχρι και τον σκύλο του σπιτιού σκότωσαν για να μην υπάρχει ψυχή στο σπίτι της οδύνης.
Μετά τα γεγονότα κι όταν κατάφερε να ξεπεράσει την απόλυτη άρνηση για κάθε δράση που προκαλούσε το πένθος του ο Μάρκος έγινε σύνδεσμος των αντάρτικων ομάδων.
Ήρθε η απελευθέρωση. Ο Μάρκος δεν είχε παρά μόνο όρεξη για προκοπή.
Ένας νέος με όραμα
Τέλειωσε το σχολείο και μετά βήμα-βήμα άρχισε να ξεδιπλώνει τις επιχειρηματικές του ικανότητες. Εκεί έδειξε πόσο εύστροφο νου διέθετε και το κυριότερο για ένα νέο άνθρωπο. Είχε όραμα.
Δεν έλειψε από κανένα προσκλητήριο για την οικονομική ανάκαμψη του Ρεθύμνου και την αναπτυξιακή του πορεία.
Θα δεις την υπογραφή του σε κάθε μεγαλόπνοο σχέδιο ανάπτυξης.
Αν και άνθρωπος του μέτρου δεν του έλειπε η αρχοντιά. Κι ή αξιοπρέπεια ήταν το έμβλημά του.
Ήταν όμως και φανατικός δημοκράτης, με αποτέλεσμα να πληρώσει αρκετές φορές την αφοσίωσή του στα ιδεώδη του.
Άνθρωπος των έργων δεν αποκάλυψε ποτέ που ξόδευε τον ελάχιστο ελεύθερο χρόνο του. Ούτε έδινε εξηγήσεις για τα δέματα και τις επιστολές που τον έκαναν να ξενυχτά για να αξιολογήσει τη σημαντικότητά τους. Ήταν υλικό από γερμανικά και συμμαχικά αρχεία που δεν έφθαναν σ’ αυτόν χωρίς κόστος, ήταν φωτογραφίες και στρατιωτικοί χάρτες.
Έτσι σελίδα τη σελίδα συγκέντρωσε μέχρι κεραίας κάθε λεπτομέρεια για τη Μάχη της Κρήτης στο Ρέθυμνο. Πριν κατά τη διάρκεια και μετά τη Μάχη Πίνακες νεκρών, απαρίθμηση των τραγικών γεγονότων, ανθρώπινες ιστορίες, όλα αυτά και περισσότερα γέμισαν τις σελίδες των βιβλίων του από τα οποία δεν λείπει και η άποψη. Στοιχείο που τα κάνει πιο ενδιαφέροντα.
Δεν υπάρχει τομέας που να μην έχει καλύψει. Έτσι ώστε κάθε νέα προσπάθεια να φαίνεται άνευ σημασίας και απλή αντιγραφή, αφού δεν έχει να δώσει τίποτα καινούργιο.
Και με τις αντικρούσεις του ο Μάρκος Πολιουδάκης δίνει τεκμηριωμένες απαντήσεις στους εγκάθετους αμφισβητίες μιας ιστορικής εποχής που θριάμβευσε το μεγαλείο του ελληνικού λαού.
Μετά τη μάχη της Κρήτης ο Μάρκος Πολιουδάκης ασχολήθηκε με την Αντίσταση. Ένα ακόμα «Ευαγγέλιο» μιας ηρωικής περιόδου που κανένας δεν έχει να αμφισβητήσει το παραμικρό. Και πάνω από όλα δίκαιος και αντικειμενικός. Έγραφε χωρίς παρωπίδες.
Λάτρης της τελειότητας
Η μεγάλη αρετή του Μάρκου ήταν η αναγνώριση των αδυναμιών του. Και αυτές τις θεράπευε με τη συνδρομή των ειδικών. Άλλοτε ήταν ο Χρήστος Μακρής κι άλλοτε ο Θοδωρής Πελαντάκης. Οι εκδόσεις του πάντως με δικές του δαπάνες πάντα ήταν άψογες. Πολύτιμος συνεργάτης του στις μεταφράσεις ο Αριστείδης Λιαναντωνάκης ο κουμπάρος του ενώ τις δακτυλογραφήσεις είχε αναλάβει η κ. Αγλαΐα η ακούραστη σύντροφός του.
Μόνο όποιοι έζησαν την τελειομανία του Μάρκου, μπορούν να εκτιμήσουν την υπομονή της κ. Αγλαΐας που έτυχε να γράψει το ίδιο κείμενο και δέκα φορές!!!
Αυτά τα βιβλία δεν βγήκαν ποτέ στο εμπόριο. Η αξιοπρέπειά του Μάρκου δεν το επέτρεψε. Μεγάλος αριθμός βιβλίων είναι στις αποθήκες αυτή τη στιγμή, όπου φυλάσσεται το πολύτιμο αρχειακό του υλικό. Εκθέματα να καλύψουν ένα πολυώροφο κτίριο. Κι ευτυχώς που έχουν τη φροντίδα του γιου του Γιώργου, αλλιώς θα χάναμε ένα πολύτιμο αρχείο.
Στόχος το μουσείο
Όταν ο Μάρκος ολοκλήρωσε τη συγγραφή, την αναβάθμιση των εκδηλώσεων της Μάχης της Κρήτης κι έδεσε με θεσμικές εκδηλώσεις τις φιλικές σχέσεις Αυστραλών και Νεοζηλανδών βετεράνων με το Ρέθυμνο έβαλε στόχο ένα μουσείο.
Συνέχιζε να μαζεύει υλικό και να κρούει θύρες για τη δημιουργία του. Θα θέλαμε χρόνο να απαριθμήσουμε επειδή τα ζήσαμε από κοντά σε ποια σημεία του υπεδείχθη να γίνει το μουσείο χωρίς να προχωρήσει το παραμικρό.
Ο Μάρκος δεν σταμάτησε να προσπαθεί μέχρι που τον λύγισε η ασθένεια.
Στο μεταξύ οι πίκρες και η αχαριστία που συναντούσε δεν τον άφησαν αλώβητο. Τον είχε πληγώσει μια κίνηση δημιουργίας μουσείου με το ίδιο αντικείμενο από κάποιες ομάδες που ξεκίνησαν με βαρύγδουπες ανακοινώσεις χωρίς να καταλήξουν πουθενά. Δεν άντεχε την παρακμή των εκδηλώσεων για τη Μάχη της Κρήτης για τις οποίες τόσο αγωνίστηκε.
Όταν η αρρώστια τον έριξε στο κρεβάτι εκείνος δεν είχε τίποτα άλλο στο νου του παρά το μουσείο.
«Κοπελιά μου το μουσείο…» μου είπε στο τελευταίο τηλεφώνημά μας.
Και η τελευταία του λέξη πριν ξεψυχήσει ήταν «μουσείο».
Από τότε δεν έχω σταματήσει να αναφέρομαι, δοθείσης ευκαιρίας, στην τελευταία επιθυμία του Μάρκου που έχει «στοιχειώσει» μέσα μου.
Ξέρω ότι με την ύπαρξή μου θα σβήσει η επανάληψη μιας τελευταίας επιθυμίας ενός ανθρώπου τόσο πολύτιμου για τον τόπο. Θα συνεχίσω όμως και που ξέρεις; Η ελπίδα πεθαίνει πάντα τελευταία.
Μπορεί να τα έχουμε πει όλα αυτά κι άλλες φορές. Θα πρέπει πάντως να λέγονται. Για να νοιώσουμε κάποια στιγμή το βάρος της ευθύνης που ακόμα συζητάμε για ένα Μουσείο της Μάχης της Κρήτης όταν με αυτό τον καημό έφυγε ο εμπνευστής και δημιουργός του.
