Βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν το εισόδημα, το μορφωτικό επίπεδο, η οικογένεια και η θέση του ατόμου στην αγορά εργασίας
Ευρήματα μελέτης του Περιφερειακού Παρατηρητηρίου Κοινωνικής Ένταξης της Περιφέρειας Κρήτης – Σχολιάζει στα «Ρ.Ν.», ο Καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου, Χρίστος Παπαθεοδώρου
Μικρότερες εισοδηματικές ανισότητες από τον εθνικό μέσο όρο, αλλά και σημαντικές πιέσεις στα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα καταγράφονται στην Κρήτη, καθώς η απόκλιση ανάμεσα στα υψηλά και τα χαμηλά εισοδήματα παραμένει μεγάλη και ο τρόπος με τον οποίο κατανέμονται οι οικονομικοί πόροι στην κοινωνία προβληματικός. Το Ρέθυμνο εμφανίζει μεν χαμηλότερη εισοδηματική ανισότητα σε σχέση με άλλους νομούς της Κρήτης, όπως το Ηράκλειο και το Λασίθι, καταγράφει όμως και το χαμηλότερο μέσο και διάμεσο εισόδημα στο νησί και συνεπώς το υψηλότερο ποσοστό φτώχειας. Τα παραπάνω προκύπτουν μεταξύ άλλων ως συμπεράσματα μέσα από την εκτενή έρευνα που πραγματοποίησε το Περιφερειακό Παρατηρητήριο Κοινωνικής Ένταξης της Περιφέρειας Κρήτης, με τίτλο «Εισοδηματική ανισότητα και διαγενεακή κινητικότητα στην Κρήτη». Η έρευνα αποτυπώνει με ακρίβεια τη θέση της Κρήτης στο ευρύτερο δίκτυο της εισοδηματικής ανισότητας στην Ελλάδα, εντοπίζει τους μηχανισμούς που ενισχύουν ή μειώνουν τις ανισότητες και αναδεικνύει τον τρόπο με τον οποίο η αναδιανεμητική πολιτική επηρεάζει τις κοινωνικές ομάδες. Η εισοδηματική ανισότητα δεν μετρά μόνο το πόσο πλούσια ή φτωχή είναι μια περιοχή, αλλά και το πόσο μεγάλες είναι οι διαφορές ανάμεσα στα υψηλά και τα χαμηλά εισοδήματα, με αποτέλεσμα μια περιοχή να μπορεί να εμφανίζει σχετικά μικρή ανισότητα επειδή οι περισσότεροι κάτοικοι βρίσκονται κοντά στο ίδιο εισοδηματικό επίπεδο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι το επίπεδο διαβίωσης είναι υψηλό. Αυτό συμβαίνει στο Ρέθυμνο, καθώς σύμφωνα με τη μελέτη, οι διαφορές ανάμεσα στους πιο εύπορους και τους οικονομικά ασθενέστερους είναι μικρότερες σε σχέση με άλλες περιοχές της Κρήτης, ωστόσο τα συνολικά εισοδήματα παραμένουν χαμηλά.
Συνταξιοκεντρικός χαρακτήρας και ο ρόλος της εκπαίδευσης και αγοράς εργασίας
Η μελέτη επισημαίνει επίσης τον καθοριστικό ρόλο των κοινωνικών μεταβιβάσεων, δηλαδή των συντάξεων και των επιδομάτων, στην διαμόρφωση εισοδηματικών ανισοτήτων. Οι παροχές αυτές ενισχύουν σημαντικά τα χαμηλότερα εισοδηματικά στρώματα και περιορίζουν τις ανισότητες. Όπως προκύπτει από τα ευρήματα, χωρίς αυτές, η απόσταση μεταξύ των νοικοκυριών θα ήταν σαφώς μεγαλύτερη. Στην Κρήτη οι συντάξεις μειώνουν κατά 13% την κοινωνική ανισότητα, ενώ στην Ελλάδα η αντίστοιχη μείωση είναι ακόμη μεγαλύτερη στο 15%. Οι λοιπές κοινωνικές παροχές επιφέρουν πρόσθετη μείωση τόσο στην Κρήτη όσο και στην Ελλάδα. Συνολικά, οι κοινωνικές μεταβιβάσεις περιορίζουν την ανισότητα κατά 18-20%, την ώρα που περίπου το 70-80% αυτού του αποτελέσματος προέρχεται από τις συντάξεις, γεγονός που αναδεικνύει τον έντονα συνταξιοκεντρικό χαρακτήρα του ελληνικού συστήματος κοινωνικής προστασίας, ο οποίος αντανακλάται και στην Κρήτη. Οι συντάξεις ευθύνονται για περίπου το 84-87% της συνολικής μείωσης της ανισότητας που επιτυγχάνει το σύστημα κοινωνικής προστασίας στις περιφερειακές ενότητες της Κρήτης, ενώ οι λοιπές χρηματικές κοινωνικές μεταβιβάσεις μόλις για το 13-16%. Ο λόγος που ο ρόλος των συντάξεων είναι τόσο σημαντικός είναι επειδή προσθέτουν ένα σταθερό εισόδημα σε νοικοκυριά που διαφορετικά θα βρίσκονταν πολύ χαμηλότερα στην εισοδηματική κλίμακα. Στις κοινωνικές μεταβιβάσεις περιλαμβάνονται επίσης επιδόματα ανεργίας, στεγαστικές ενισχύσεις, οικογενειακά επιδόματα, αναπηρικές παροχές και άλλες μορφές οικονομικής στήριξης. Αν και η επίδρασή τους είναι μικρότερη από εκείνη των συντάξεων, συμβάλλουν και αυτές στη μείωση των ανισοτήτων και στην προστασία των πιο ευάλωτων νοικοκυριών. Η έρευνα καταγράφει επίσης ότι η εκπαίδευση και η θέση στην αγορά εργασίας αποτελούν βασικούς παράγοντες που επηρεάζουν το εισόδημα, με αποτέλεσμα οι ευκαιρίες που έχει κάποιος να μορφωθεί και να βρει ποιοτική, σταθερή εργασία να εξακολουθούν να καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό την οικονομική του πορεία. Τα παιδιά γονέων χαμηλής εκπαίδευσης παραμένουν συχνότερα σε χαμηλά εκπαιδευτικά επίπεδα (34,5% στην Κρήτη έναντι 27,4% στην Ελλάδα) και φτάνουν δυσκολότερα στην τριτοβάθμια εκπαίδευση (14,8% στην Κρήτη έναντι 21,8% στην Ελλάδα), ενώ για τους απογόνους γονέων υψηλής εκπαίδευσης η αναπαραγωγή του υψηλού επιπέδου (69,6%) είναι εντονότερη σε σχέση με τον εθνικό μέσο όρο (66,5%). Το συμπέρασμα που προκύπτει από τη μελέτη είναι ότι η εκπαίδευση, το επάγγελμα και συνολικά η κοινωνική θέση των γονιών εξακολουθούν να επηρεάζουν σημαντικά τις ευκαιρίες των παιδιών. Αυτό δεν αφορά μόνο τα χρήματα, αλλά και την πρόσβαση στη γνώση, τα κοινωνικά δίκτυα, τις επαγγελματικές γνωριμίες και τη δυνατότητα συνέχισης των σπουδών. Η εικόνα αυτή δείχνει ότι, παρά τις βελτιώσεις που καταγράφονται στην Κρήτη ως προς την κατανομή του εισοδήματος, οι κοινωνικές ανισότητες εξακολουθούν να αναπαράγονται σε σημαντικό βαθμό. Επιπλέον, σύμφωνα με την μελέτη, στην Κρήτη, τα μονομελή νοικοκυριά εμφανίζουν υψηλότερη ανισότητα σε σύγκριση με την Ελλάδα, ενώ νοικοκυριά με παιδιά ή ηλικιωμένα άτομα τείνουν να εμφανίζουν μικρότερες αποκλίσεις.
«Έχουμε πόλωση στα πολύ ψηλά εισοδήματα και στα πολύ χαμηλά, που είναι πάρα πολύ άσχημο να συμβαίνει σε μία κοινωνία»
Η ανάγκη ενίσχυσης των κοινωνικών μεταβιβάσεων, των παροχών τόσο σε χρήματα όσο και σε είδος και των κοινωνικών δομών προκύπτει ουσιαστικά ως κεντρικό συμπέρασμα μέσα από την μελέτη του Παρατηρητηρίου, σύμφωνα με όσα σχολίασε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.», ο Χρίστος Παπαθεοδώρου, Επιστημονικός υπεύθυνος της έρευνας και καθηγητής στο Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου. Όπως εξήγησε στα «Ρ.Ν.», «Η ενίσχυση των κοινωνικών μεταβιβάσεων και κυρίως αυτών σε είδος, δεν θα έχουν μόνο θετική επίδραση στην αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων αλλά, μέσω του υψηλού δημοσιονομικό πολλαπλασιαστή πού εμφανίζουν οι σχετικές δαπάνες, αναμένεται να έχουν σημαντική επίδραση στην οικονομική μεγέθυνση. Είναι κάτι που αγνοείται από τον πολύ κόσμο και φυσικά δεν συζητείται στο δημόσιο διάλογο. Οι δημόσιες δαπάνες για κοινωνικές μεταβιβάσεις είναι σημαντικό εργαλείο μακροοικονομικής πολιτικής με σημαντικές επιπτώσεις στη διαμόρφωση της οικονομικής μεγέθυνσης (σε τοπικό και εθνικό επίπεδο) και στην άμβλυνση των επιπτώσεων της ύφεσης. Μην ξεχνάμε ότι στην οικονομική κρίση της δεκαετίας 1930 οι δημόσιες δαπάνες και οι δαπάνες για κοινωνική προστασία χρησιμοποιήθηκαν επιτυχημένα σε χώρες για την άμβλυνση των επιπτώσεων της κρίσης και την προώθηση της οικονομικής μεγέθυνσης. Άρα αντί να ψάχνουμε δημοσιονομικό χώρο για την άσκηση κοινωνικής πολιτικής θα πρέπει να αναλογιστούμε σε ποιο βαθμό η αύξηση των δαπανών για κοινωνική προστασία μέσω κυρίως παροχών σε είδος μπορεί να οδηγήσει σε αύξηση της οικονομικής μεγέθυνσης.». Σύμφωνα με τον κ. Παπαθεοδώρου, στην Ελλάδα ακολουθείται ακριβώς η αντίθετη τακτική, με την χώρα να αγνοεί ότι οι κοινωνικές μεταβιβάσεις, πέρα των συντάξεων, παίζουν ένα σημαντικό ρόλο στην άμβλυνση της ανισότητας, γιατί λειτουργούν αναδιανεμητικά ενισχύοντας τα χαμηλά εισοδήματα. «Η σημασία των επιδομάτων αυτών είναι υποβαθμισμένη στην Ελλάδα. Έτσι έχουν μικρή αναδιανεμητική δύναμη αντιπροσωπεύοντας μικρό ποσοστό του ΑΕΠ, σε σχέση με άλλες χώρες. Στην Ελλάδα η αναδιανεμητική πολιτική των κοινωνικών μεταβιβάσεων σε χρήμα εξαντλείται στις συντάξεις με τα υπόλοιπα επιδόματα να έχουν έναν πολύ ασθενή ρόλο. Ακόμα μεγαλύτερη επίδραση έχουν οι μη χρηματικές μεταβιβάσεις. Δηλαδή, όλες οι παροχές σε είδος, όπως οι παροχές στην υγεία, παιδικής φροντίδας, ηλικιωμένων κ.λπ., που δυστυχώς στην Ελλάδα, έχουν εξασθενήσει. Και το ακόμα χειρότερο είναι η πολιτική, μετά την κρίση, έχουμε οδηγήσει σε ακόμα περεταίρω εξασθένηση των μεταβιβάσεων σε είδος και ενίσχυση των χρηματικών μεταβιβάσεων», ανέφερε επίσης ο κ. Παπαθεοδώρου.
Παράλληλα, επεσήμανε ότι οι κοινωνικές μεταβιβάσεις μετά την κρίση έχουν μειωθεί σε σχέση με το ποσοστό του ΑΕΠ. «Αυτό που συμβαίνει τα τελευταίο διάστημα όχι μόνο στην Κρήτη αλλά και σε όλο τον κόσμο δεν είναι μία ομοιόμορφη ανισότητα, αλλά μία μεγάλη πόλωση. Αυτό που παρατηρείται τις τελευταίες δεκαετίες (κυρίως από 1990 και μετά), τόσο στην Ελλάδα όσο και σε ολόκληρο τον κόσμο, είναι η αύξηση της εισοδηματικής πόλωσης που πολλές φορές δεν αποτυπώνεται στους συνηθισμένος δείκτες μέτρησης της ανισότητας. Δηλαδή αυξάνει σημαντικά το εισοδηματικό μερίδιο του πλουσιότερου τμήματος του πληθυσμού που συνοδεύεται από συσσώρευση φτώχειας στο άλλο άκρο. Ενδεικτικά σε χώρες όπως οι Σκανδιναβικές, η Γαλλία, η Γερμανία κ.λπ., η φροντίδα ενός ηλικιωμένου ατόμου που πάσχει από ανία είναι συλλογικά ευθύνη της κοινωνίας και η πολιτεία μεριμνά γι’ αυτό μέσω κατάλληλων υπηρεσιών και δομών φροντίδας και υποστήριξης. Δεν ευθύνη της οικογένειες η φροντίδα ενός τέτοιο ατόμου, ούτε κανείς κατηγορεί την οικογένεια για την έλλειψη φροντίδας. Θεωρείτε ευθύνη της πολιτείας αναπτύξει τους κατάλληλους μηχανισμούς φροντίδας. Στην Ελλάδα δεν υπάρχει ουσιαστικά καμία καθολική φροντίδα για ένα ηλικιωμένο άτομο με άνοια και η ευθύνη αλλά και το βάρος της φροντίδας πέφτει αποκλειστικά στην οικογένεια. Αυτό σημαίνει ότι σημαντική πόροι του νοικοκυριού (χρηματικοί και ανθρώπινοι) θα δεσμευτούν σε αυτό με σημαντικές επιπτώσεις στο επίπεδο διαβίωσης και στην ευημερία του νοικοκυριού. Συχνά το βάρος της φροντίδας πέφτει στις γυναίκες του νοικοκυριού».
Σύμφωνα τον κ. Παπαθεοδώρου, το χρέος της Ελλάδα και συνεπώς το περιθώριο δημοσιονομικών ελιγμών δεν έχει να κάνει με το ύψος του, αλλά με την σχέση αυτού προς το ΑΕΠ. «Υπάρχει μία έννοια που χρησιμοποιούμε στα οικονομικά και λέγεται δημοσιονομικός πολλαπλασιαστής, δηλαδή λέμε σε ποιο βαθμό μία δαπάνη που κάνω αυξάνει τον ΑΕΠ της χώρας ή όχι. Αυτό που μας ενδιαφέρει είναι να μειώσουμε τον λόγο αυτό. Μπορούμε να το κάνουμε είτε μειώνοντας τον αριθμητή, είτε αυξάνοντας τον παρονομαστή, είτε μπορούμε να αυξήσουμε και τα δύο με διαφορετικούς ρυθμούς. Οι δαπάνες για κοινωνική προστασία έχουν υψηλό δημοσιονομικό πολλαπλασιαστή, ακόμα υψηλότερο έχουν οι δαπάνες σε είδος, που σημαίνει ότι όταν εγώ δαπανώ ένα ευρώ για δαπάνες για κοινωνική προστασία, αυτό συνεισφέρει στο ΑΕΠ 1,5 ευρώ, άρα ο λόγος του χρέους προς το ΑΕΠ μειώνεται», κατέληξε.
