Σημαντικό αλλά λησμονημένο και το έργο του Ζαχαρία Κατσαντώνη
Είναι πολλοί οι ήρωες του Ρεθύμνου που νεκρολογούν οι εφημερίδες των δύο τελευταίων αιώνων. Εντυπωσιάζει όμως η αναφορά του θανάτου ενός Ανωμεριανού ήρωα, του Εμμ. Παπαδοπεράκη, στην πρώτη σελίδα της εφημερίδας Αρκάδιον (Φεβρουάριος 1888) και μάλιστα στη θέση του πρώτου θέματος. Από τον επικήδειο όμως του μεγάλου λόγιου του τόπου μας Εμμανουήλ Γενεράλη καταλαβαίνουμε γιατί ήταν τόσο σημαντικός ο άγνωστος αυτός για μας ήρωας.
Καιρός να τον γνωρίσουν και οι νεότεροι
Ο Εμμανουήλ Παπαδοπεράκης, ήταν γιος του Νικολάου που βρήκε ηρωικό θάνατο στη μεγάλη μάχη της Μαλάξας το 1822. Ο Εμμανουήλ γεννήθηκε το 1810 στο Άνω Μέρος. Από μικρός έμαθε να ζει με τη μυρωδιά του μπαρουτιού και το όνειρο μιας λεύτερης πατρίδας.
Με την έκρηξη της επανάστασης του 1821, ο πατέρας του φρόντισε αμέσως να στείλει την οικογένειά του στην Πελοπόννησο προκειμένου να αφοσιωθεί απερίσπαστος στον αγώνα. Δεν έζησε να καμαρώσει τα βλαστάρια του που ακολουθώντας τα χνάρια του έγραψε καθένα τη δική του ιστορία. Ο Γιώργος, ο άλλος του γιος, έπεσε κι αυτός ηρωικά αλλά πολεμώντας στην Πελοπόννησο. Όταν ελευθερώθηκε η Ελλάδα, ο Εμμανουήλ ήταν πια έφηβος. Μπορούσε να μείνει στην Πελοπόννησο και να δημιουργήσει τη ζωή του. Η σκλαβωμένη Κρήτη όμως δεν τον άφηνε να ησυχάσει. Κατεβαίνει στο Άνω Μέρος και βιώνει με τους συγχωριανούς του όλο εκείνο το απελπισμένο κλίμα της προσπάθειας για λευτεριά.
Σμίγοντας με τους άλλους λεβέντες συγχωριανούς του άλλη κουβέντα δεν έβγαινε από το στόμα τους παρά η ευχή να πάρουν πάλι τα τουφέκια την τύχη του νησιού και με την ηχηρή κλαγγή τους να καλέσουν τη λευτεριά να ανατείλει ξανά.
Κι έρχεται το 1841 η επανάσταση Χαιρέτη να δώσει την μεγάλη ευκαιρία. Ο Εμμανουήλ φαίνεται πανέτοιμος και μάλιστα οδηγεί ως Καπετάνιος τους χωριανούς του που θέλουν να πολεμήσουν για τη Κρήτη.
Σύμφωνα με τη Μιράντα Σταυρινού «Η αγγλική πολιτική και το Κρητικό Ζήτημα 1831-1841,(εκδ. Δόμος Αθήνα 1986), αρχικά ο Τούρκος διοικητής θέλησε να διαπραγματευθεί με τους επαναστάτες στη συνέχεια, όμως έστειλε στρατιωτικές δυνάμεις στα επαναστατικά κέντρα και κατόρθωσε να καταστείλει την εξέγερση λίγους μήνες αργότερα. Στις συμπλοκές που έγιναν στο Πρόβαρμα, στο Βαφέ, στο Ξυδά, στις Βρύσες της Πεδιάδος, οι ελληνικές απώλειες ήταν σημαντικές. Αβοήθητοι οι επαναστάτες από το Ελληνικό κράτος και υπό την πίεση των ξένων Δυνάμεων αναγκάσθηκαν να εγκαταλείψουν τον αγώνα και οι κυριότεροι από τους αρχηγούς να καταφύγουν στην Ελλάδα μαζί με πολλά γυναικόπαιδα.
Όταν σίγησαν και πάλι νικημένα τα όπλα των Κρητικών οι Αλβανοί έγιναν η μάστιγα των ανυπεράσπιστων γυναικοπαίδων.
Η τρομοκρατία που ασκούσαν υποχρέωνε πολλούς υποτελείς να γονατίσουν για να σώσουν τους ανθρώπους τους. Για το ενδεχόμενο να βρουν την ησυχία τους ανέχονταν τα πάντα Και το «σφάξε με αγά μου ν’ αγιάσω» ήταν η φράση αποδοχής μιας μοίρας ανελέητης.
Εδώ τώρα φαίνεται ο ηρωισμό του Παπαδοπεράκη. Η λέξη «υποταγή» του ήταν άγνωστη. Σε κάθε εκδήλωση ανεξέλεγκτης βίας ήταν έτοιμος να υπερασπιστεί κάθε αδύνατο. Κι αυτό φάνηκε στο διάστημα που ένας Αρναούτης ο Κάλλιος είχε γίνει φόβος και τρόμος της περιοχής. Ο Παπαδοπεράκης όχι μόνο σήκωσε κεφάλι αλλά τόλμησε να τα βάλει μαζί του για να ελευθερώσει τον συγχωριανό του Ελευθέριο Παττακάκη που ο Κάλλιος κυνηγούσε να σκοτώσει.
Μια άλλη φορά φθάνει στο σπίτι του ένας ακόμα αιμοβόρος Αρναούτης ο Δαλιάνης με 22 άνδρες του. Ενώ ο Παπαδοπεράκης που δεν μπορούσε να ξεχάσει τους κανόνες φιλοξενίας, τρόπο ζωής των Ανωμεριανών του πρόσφερε ένα πλούσιο γεύμα ο Δαλιάνης απαίτησε να του σφάξει ο Παπαδοπεράκης το αρνί και τις όρνιθες που έτρεφε για τις απόκριες. Μπροστά στην απληστία του Αρναούτη ποιος είδε τον Παπαδοπεράκη και δεν έφυγε τρέχοντας.
Σηκώνεται με σταθερές κινήσεις από τη θέση του αρπάζει το όπλο του και διώχνει κακήν κακώς τους Αρναούτες από το σπίτι του. Μετά εξαφανίστηκε για έξι μήνες αλλά επέστρεψε δριμύτερος χωρίς ούτε μια στιγμή να δείξει φόβο».
Ίδρυσε σχολείο στο χωρίο του
Ο Παπαδοπεράκης όμως ενώ ονειρευόταν τη λευτεριά, παράλληλα ήθελε να ετοιμάσει το έδαφος και μετά την πολυπόθητο απόκτησή της. Γιατί ήταν σκοπός της ζωής του και ήξερε πως θα ‘ρθει κάποτε η πολυπόθητη ώρα της.
Θα έπρεπε όμως τότε να βρει νέους με γνώσεις για να ευδοκιμήσει το κράτος. Εκείνη την εποχή όμως σε ολόκληρη την επαρχία Αμαρίου ούτε δέκα δεν γνώριζαν να διαβάζουν και να γράφουν. Και τι έκανε ο μεγάλος αυτός πατριώτης;
Φέρνει στο χωριό του τον Νικόλαο Λοχριανό, που φορούσε περήφανα την ελληνική φουστανέλλα και ιδρύει με δικές του δαπάνες σχολείο, που έμαθε τα στοιχειώδη γράμματα σε αρκετά παιδιά και όσους νέους ήθελαν να μάθουν γραφή και ανάγνωση.
Στα 1865 η επανάσταση του Μαυρογένη τον φέρνει πάλι στο πεδίο της τιμής,πάλι ως οπλαρχηγός του χωριού του.
Ιδιαίτερα διακρίθηκε όμως στα 1866 παίρνοντας μέρος στις μάχες στον Άγιο Ιωάννη Μυλοποτάμου, στον Κρουσώνα, στον Άγιο Μύρωνα, στο Γερακάρι-Μέρωνα. (2 Φεβρουαρίου 1867) Ακόμα και στα 1878, μια ακόμα επανάσταση τον ξεσήκωσε γιατί η ελπίδα μέσα του δεν είχε χαθεί.
Παρότι η δράση του ήταν σημαντική σε όλες τις επαναστάσεις, η μεγάλη του πατριωτική φλόγα αναδεικνύεται την περίοδο 1841-1858. Ήταν τότε που είχε μεταβληθεί σε προστάτη των αδυνάτων και είχε γίνει θρύλος παντού για τη δράση του αυτή.
Ο Εμμανουήλ Παπαδοπεράκης ήθελε όποτε του δινόταν η ευκαιρία να περιδιαβαίνει στο Βρύσινα που γνώριζε γωνιά γωνιά γνωρίζοντας και το τελευταίο κλαδί των δέντρων του Κι ονειρευόταν σε μια τέτοια περιήγηση να τον βρει ο θάνατος ζωσμένο με τα όπλα του
Ο Παπαδοπεράκης όμως διακρίθηκε και σε άλλους αγώνες κοινωνικούς αυτή τη φορά. Διετέλεσε δημοτικός έφορος και ήταν ο πρώτος επιστάτης της Χριστιανικής Δημογεροντίας του τμήματος των ορφανικών.
Αν και ασυμβίβαστος αγωνιστής δεν τον εγκατέλειψε ποτέ η παροιμιώδης τάση των Ανωμεριανών να κλέβουν μέρες του χάρου με χορό και τραγούδι. Μερακλής στο έπακρον κι αυτός, γενναιόδωρος, άρχοντας με τα όλα του, ήταν αξιαγάπητος. Γι’ αυτό και ο θάνατός του 27 Φεβρουαρίου 1888 βύθισε στο πένθος την επαρχία.
Η κηδεία του τελέστηκε με κάθε επισημότητα. Με τα εξαπτέρυγα ακολουθούσε η επαναστατική σημαία. Ο μεγάλος δάσκαλος Εμανουήλ Γενεράκης με τον γνωστό του λόγιο τρόπο τον αποχαιρέτησε εκ μέρους όλων. Και ρίγη συγκίνησης κυρίευσαν τους πάντες όταν τον αποχαιρέτησαν συναγωνιστές του με τιμητικές βολές.
Κι όμως η Κρητική Πολιτεία έδειξε και σ’ αυτόν την ίδια ασέβεια που έδειξε σε τόσους ήρωες. Αρνήθηκε να χορηγήσει σύνταξη ή κάποιο βοήθημα στη χήρα του Μαρία, με το αιτιολογικό ότι δεν είχε ανήλικα παιδιά. Ελλάς το μεγαλείο σου!!!
Απόδοση τιμής στους ήρωες
Η περίπτωση του Παπαδοπεράκη, που δεν αναφέρεται πουθενά η πολυσχιδής πατριωτική του δράση μας θυμίζει και άλλες περιπτώσεις που τα κενά που άφησε η αχάριστη πολιτεία αναπλήρωσαν φιλότιμοι πατριώτες.
Στο Άνω Μέρος – τι σύμπτωση – κάναμε τη διαπίστωση αυτή όταν ερευνούσαμε τον βίο και τη δράση του Ιωάννη Αναγνώστη με προτροπή του εκλεκτού Αμαριώτη Ιάκωβου Παττακού, που πρωτοπορεί σε κάθε κίνηση που αφορά στην ανάπτυξη και προβολή του χωριού του.
Από την πρώτη περίοδο που ανέλαβε καθήκοντα προέδρου του πολιτιστικού συλλόγου, φρόντισε πρώτα να αναδείξει τη ζωή και το έργο ηρώων όπως ο Ανωμεριανός Ιωάννης Κατσαντώνης (Αναγνώστης). Μπορεί ο ήρωας αυτός να αναγράφεται σε κάποιες μελέτες αλλά κινδύνευε να χαθεί κι αυτός στη λήθη.
Βέβαια από το 1997 υπήρχε στην είσοδο του χωριού μια προτομή του.
Με τα χρόνια όμως την κάλυπταν οι πικροδάφνες από ολόγυρα κι ήταν χαμένη στη λησμονιά. Ακόμα και στις μέρες μας πολλοί ήταν εκείνοι που αναρωτιόταν ποιος είναι αυτός στην προτομή.
Η κατάσταση αυτή ενοχλούσε από καιρό τον κ. Ιάκωβο Παττακό. Γιατί ο τιμώμενος στην προτομή δεν ήταν ο καθένας. Ήταν ο περίφημος Ιωάννης Αναγνώστης Κατσαντώνης που η λαϊκή μούσα είχε αφήσει στον αιώνα με τους στίχους:
«Νάσανε ούλοι οι αρχηγοί
ωσάν τον Κατσαντώνη
ήθελε κάμουν την Τουρκιά
να μην πολυξαπλώνει…»
Κι όμως ο ήρωας έμενε ξεχασμένος στο ίδιο του το χωριό.
Αυτό έπρεπε κάποτε να διορθωθεί και ο κ. Παττακός με την αποφασιστικότητα που τον διακρίνει ανέλαβε πρωτοβουλία. Με τη σύμφωνη γνώμη του συμβουλίου του και χωρίς καμιά αντίρρηση από τον πρόεδρο του χωριού οργάνωσε τελετή αποκαλυπτηρίων που στήριξε με προθυμία ο δήμος Αμαρίου.
Ένας μεγάλος ήρωας
Για όσους δεν γνωρίζουν ο Ιωάννης – Αναγνώστης, γνωστός από την επανάσταση του 1866 γεννήθηκε στο Άνω Μέρος το 1817 και πέθανε στις 2 Μαΐου 1916.
Ήταν υψηλόσωμος, ευθυτενής, γενναίος πολεμιστής και σεβάσμιος μέχρι τα βαθιά του γηρατειά.
Όταν δεν πολεμούσε ασχολείτο με τη γεωργοκτηνοτροφία.
Από νωρίς πήρε τα όπλα. Πήρε μέρος και στην επανάσταση του 1841 και στην επανάσταση του 1858.
Η επανάσταση του 1866 τον βρίσκει πανταχού παρόντα έτσι ώστε να λέγεται ότι «όπου πρίνος και κλαδί Κατσαντώνης κατοικεί».
Ήταν φυσικό να τον επιλέξει ο Πάνος Κορωναίος και τον έχει πρωτοπαλίκαρό του.
Αναγνωρίστηκε ως αρχηγός μέρους της επαρχίας του και με αυτή την ιδιότητα συμμετείχε σε όλες τις πολεμικές επιχειρήσεις του νομού Ρεθύμνης.
Διακρίθηκε επίσης στις μάχες κατά του Ομέρ πασά που είχε εισβάλει στα Σφακιά δείχνοντας απαράμιλλο θάρρος.
Λέγεται ότι αυτός παρά την καταρρακτώδη βροχή έσπευσε προς βοήθεια των ελεύθερων πολιορκημένων του Αρκαδίου. Δεν πρόφτασε όμως και αυτό τον λύπησε βαθύτατα.
Εξαιρετικά ενδιαφέροντα στοιχεία για τον Αναγνώστη Ιωάννη Αναγνώστη μας δίνει ο αξέχαστος λόγιος και ιστορικός ερευνητής, ο Στέργιος Μανουράς δικηγόρος.
Η γιαγιά του, που ήταν εγγονή του Ιωάννη Αναγνώστη έλεγε στο μικρό τότε Στέργιο ότι ο ήρωας παππούς, κατέφευγε συχνά στην Καλόειδαινα επικηρυγμένος από τους Τούρκους. Ήταν πολύ πιστός και ενάρετος, σχεδόν άγιος. Κάποιες φορές μάλιστα είχε ακούσει αγγελική λειτουργία εκεί, ενώ η εκκλησία ήταν άδεια.
Μια μέρα μάλιστα ενώ προσευχόταν άκουσε μια φωνή να του λέει: «φύγε… φύγε…». Βγήκε έξω και τι να δει;
Ανέβαινε ένα τούρκικο ασκέρι για να τον πιάσει. Και χάρις στη φωνή αυτή κατάφερε να ξεφύγει.
Συμμετείχε αργότερα στις επαναστάσεις 1878 και 1889 σαν υπαρχηγός της επαρχίας του. Στην επανάσταση του 1896 -1897 ήταν πολύ γέρος για να λάβει μέρος στη μάχη. Εξελέγη όμως πληρεξούσιος της επαρχίας του και σε κάθε συνέλευση συμμετείχε ένοπλος δίνοντας πολύτιμες συμβουλές στρατηγικής.
Κάτι επίσης θαυμαστό είδαμε να αναφέρεται σε αρκετές έγκριτες πηγές:
Όταν το 1899 ο πρίγκιπας Γεώργιος επισκέφτηκε το Άνω Μέρος ζήτησε να δει τον ήρωα. Και με ιδιαίτερο σεβασμό τον πλησίασε και τον φίλησε στο μέτωπο.
Σύμφωνα με τον Ανωμεριανό Εμμανουήλ Σοφιαδάκη, από τους γενναίους συμπολεμιστές του Αναγνώστη, όπως κατέθεσε στον συγγραφέα Εμμ. Ζαχ. Κατσαντώνη ο σεβάσμιος πολεμιστής είχε πάρει μέρος σε 63 μάχες με απαράμιλλο ηρωισμό.
Ο Ιωάννης Κατσαντώνης, που με τα αδέλφια του Γεώργιο και Θεοχάρη όπως οφείλουμε να αναφέρουμε, πρόσφερε μεγάλες υπηρεσίες στους εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες υπήρξε και άριστος οικογενειάρχης.
Είχε παντρευτεί από το Μοναστηράκι και είχε αποκτήσει τον Κυριάκο, τον Εμμανουήλ, τον Κωνσταντίνο, την Αμαλία που παντρεύτηκε στο Άνω Μέρος, (Παπουτσάκη) τη Χαρίκλεια που παντρεύτηκε στον Άγιο Ιωάννη (Καλογεράκη), τη Μαρία που παντρεύτηκε στο Γερακάρι (Χανδράκη), την Ελένη παντρεμένη στο Άνω Μέρος (Ευθ. Φουρφουλάκη).
Πριν κλείσουμε το αφιέρωμα μας αυτό οφείλουμε να υπενθυμίσουμε κι ένα ζευγάρι από την ίδια περιοχή που άφησε έντονο αποτύπωμα προσφοράς αλλά κανένας δεν θυμάται πια. Η αναφορά μας στον Ζαχαρία Κατσαντώνη και στη σύζυγό του Ελένη.
Ο Ζαχαρίας γεννήθηκε στα 1860. Μαθημένος στη δουλειά από τα πιο τρυφερά του χρόνια ασχολείτο με την κτηνοτροφία. Φαινόταν όμως ότι θα έφτανε ψηλά. Εκτός από εργατικός ήταν δυναμικός και συνετός. Έβλεπε πολύ πιο πέρα από τον καιρό του. Και λάτρευε τον τόπο του. Ήταν όμως ξακουστός και για τη λεβεντιά του. Ψηλός, εύσωμος, με έντονα χαρακτηριστικά, ξεχώριζε παντού.
Κάποτε επέστρεψε στο Άνω Μέρος από τους Γουργούθους που είχε εγκατασταθεί και πρώτη του δουλειά ήταν να επισκευάσει το πατρικό του σπίτι. Ασχολήθηκε για λίγο με την αξιοποίηση μικρής περιουσίας σε ελαιόδεντρα και βοσκότοπους κι έπειτα υπηρέτησε στη Χωροφυλακή για λίγο διάστημα. Εκείνα τα χρόνια δεν λειτουργούσαν δημοτικά σχολεία. Ο Κατσαντώνης βρήκε την ευκαιρία, ενώ υπηρετούσε, να μάθει ανάγνωση, γραφή και αριθμητική. Οι γνώσεις αυτές ήταν πολύτιμες, αφού ελλείψει σχολείων ο κόσμος ήταν αναλφάβητος. Πάνοπλος πια και με γνώσεις ο Ζαχαρίας επέστρεψε στον τόπο του επιλέγοντας τις συντροφιές του κυρίως ανάμεσα σε ανθρώπους με γραμματική και επιστημονική μόρφωση από δίψα για περαιτέρω μάθηση. Οι πάντες τον εκτιμούσαν. Είχε γίνει πασίγνωστος και όλοι ήθελαν τη συντροφιά του.
Στα 1893 ήρθε στη ζωή του μια ξεχωριστή κοπέλα από αρχοντική οικογένεια. Ήταν η Ελένη θυγατέρα του Γεωργίου Σιγανού από τους άρχοντες της Κεντρικής Περιφέρειας της Επαρχίας Αμαρίου. Ήταν γεννημένη στο χωριό Λαμπιώτες το 1881.
Αποδείχτηκε άξια σύζυγος ενός ανδρός που είχε αρχίσει ήδη να αποκτά εφόδια εξουσίας.
Το 1906 εκλέχτηκε δήμαρχος και είχαν όλοι να πουν για τη δράση του, το αίσθημα δικαίου που τον χαρακτήριζε και τη μεγάλη του διορατικότητα.
Η αγάπη του για το Άνω Μέρος δεν θα μπορούσε να καλυφθεί. Σαν δήμαρχος έκανε το καλύτερο για τον τόπο του. Κατασκεύασε τη γέφυρα του Αύλακα, μερίμνησε για τη βατότητα, όπου η διάβαση του ποταμού τους χειμερινούς μήνες ήταν αδύνατη. Δημιούργησε το αλσύλλιο στο Ρουπακιά με δρυγιές για τις οικοδομικές και στεγαστικές ανάγκες των δημοτών του και γενικά άξιζε της μεγάλης τιμής που έχαιρε μέχρι τα βαθιά του γεράματα.
Με φήμη καλού δημάρχου ο Ζαχαρίας, φημισμένη για την αξιοσύνη της και η γυναίκα του Ελένη.
Από τις πρώτες μέρες που ήρθε νύφη στο Άνω Μέρος κατέκτησε τους πάντες με την αρχοντιά της, την ομορφιά της και τη νοικοκυροσύνη της.
Η ίδια όμως ήπιε αβάσταχτα πικρά ποτήρια σαν μάνα. Απέκτησε πολλά παιδιά αλλά μόνο τέσσερα επέζησαν. Ο Γεώργιος (1901), ο Αντώνιος (1902), ο Εμμανουήλ (1904) και η Ευτυχία (1907).
Και τον Μάρτη του 1927 η Ελένη έπεσε στο κρεβάτι με πνευμονία. Τα παιδιά της και κυρίως ο Αντώνης της νέος γιατρός τότε δεν έφυγαν λεπτό από το προσκεφάλι της. Παρά τις προσπάθειες με τα πενιχρά επιστημονικά μέσα της εποχής δεν τα κατάφερε. Πέθανε στις 26 Μαρτίου 1927 σε ηλικία 46 χρόνων. Έκλαψαν και οι πέτρες την σπάνια αυτή γυναίκα.
Το πικρότερο ποτήρι για τον Ζαχαρία Κατσαντώνη ήταν σίγουρα η ανατίναξη του χωριού του και η εκτέλεση συγχωριανών του.
Ήταν σε βαθιά γεράματα όταν πήρε κι αυτός τον δρόμο της προσφυγιάς. Από Σεπτέμβριο του 44 μέχρι και τον Απρίλιο του 1945 φιλοξενήθηκε στους Λαμπιώτες, το χωριό της γυναίκας του, στο σπίτι του κουνιάδου του Εμμανουήλ Γ. Σιγανού. Επέστρεψε με την οικογένεια του γιου του Γιώργη στο Άνω Μέρος και διέμενε στο μισογκρεμισμένο οίκημα που είχε αντέξει τους δυναμίτες των Γερμανών. Με τον καιρό επέστρεψε και η οικογένεια του Αντώνη του στο χωριό. Εκείνος όμως δεν κατάφερε να συνέλθει. Η κατάθλιψη τον κρατούσε σφικτά στα δεσμά της. Η υγεία του δεν βελτιώθηκε ποτέ.
Πέθανε στις 30 Μαΐου 1948 στο χωριό και κηδεύτηκε με πάνδημη συμμετοχή.
Αυτή είναι η ιστορία του δημάρχου Ζαχαρία Κατσαντώνη και της γυναίκας του Ελένης Σιγανού που άφησαν εποχή με το έργο και τη μεγάλη τους κοινωνική προσφορά. Αλλά ποιος τους θυμάται πια;;;
