Μια επίκαιρη ανάγνωση της φιλοσοφίας του απέναντι στον φόβο, την επιθυμία και το άγχος της εποχής μας
Ο Φεβρουάριος είναι ο γενέθλιος μήνας του μεγάλου Έλληνα φιλοσόφου της Ελληνιστικής εποχής, του Επίκουρου. Τον μήνα αυτό, κάθε χρόνο, τιμάται η μνήμη του και γίνεται εκτενής αναφορά στον φιλοσοφικό του στοχασμό στο καθιερωμένο διήμερο Συμπόσιο που πραγματοποιείται στον αρχαίο Δήμο Γαργηττού, τον σημερινό Δήμο Γέρακα στην Αττική (φέτος, το 16ο Συμπόσιο, στις 14 και 15 Φεβρουαρίου 2026).
Συχνά, όσοι γοητεύονται από την ομορφιά του λόγου και τη λεπτότητα του στοχασμού των αρχαίων Ελλήνων φιλοσόφων δεν υποψιάζονται ότι αυτό που γνώρισαν είναι μόνο μία όψη της Ελληνικής Αρχαιότητας. Ένα μεγάλο μέρος της αρχαίας πνευματικής κληρονομιάς χάθηκε, ενώ ό,τι έφθασε ως εμάς πέρασε μέσα από φίλτρα επιλογής, ερμηνείας και αξιολόγησης μεταγενέστερων εποχών. Στη διαδικασία αυτή έπαιξαν ρόλο οι ιδεολογικές και θρησκευτικές μετατοπίσεις των ελληνιστικών και ρωμαϊκών χρόνων, καθώς και η μεταγενέστερη κυριαρχία ρευμάτων ιδεαλιστικής φιλοσοφίας, που επηρέασαν αποφασιστικά ποια έργα διασώθηκαν και ποια παραμερίστηκαν. Παρ’ όλα αυτά, οι επικούρειες σχολές και κοινότητες γνώρισαν μεγάλη διάδοση και άντεξαν επί περισσότερους από έξι αιώνες.
Ο Πλάτωνας και ο Επίκουρος, όπως επισημαίνει ο καθηγητής Χ. Θεοδωρίδης, μπορούν να ιδωθούν ως δύο πόλοι της συναισθηματικής και διανοητικής ζωής του ανθρώπου. Στο έργο τους πήραν σαφή μορφή δύο διαφορετικές τάσεις της φιλοσοφίας: η ιδεαλιστική και η υλιστική. Η αντίθεση αυτή δεν σημαίνει ότι η μία πλευρά είναι «σωστή» και η άλλη «λανθασμένη», αλλά ότι εκφράζουν δύο διαφορετικούς τρόπους κατανόησης του κόσμου και της ανθρώπινης ύπαρξης.
Στη μακρά διαδρομή της ιστορίας, οι άνθρωποι συχνά ένιωσαν πιο οικεία τη θρησκευτική και μυθική όψη της αρχαιότητας. Έτσι βρέθηκαν κοντύτερα στον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη: ο πρώτος αξιοποίησε δημιουργικά τον μύθο και τη θρησκευτική γλώσσα για να αναπτύξει την ιδεαλιστική του φιλοσοφία, ενώ ο δεύτερος της έδωσε συστηματική, διδακτική μορφή. Η πρόσληψη του πλατωνισμού από τον χριστιανισμό κατά τους πρώτους μ.Χ. αιώνες, ιδίως μέσω του νεοπλατωνισμού, ενίσχυσε ακόμη περισσότερο αυτή την πορεία.
Αντίθετα, ο Επίκουρος ανέπτυξε ένα συνεκτικό και βαθιά ανθρώπινο φιλοσοφικό σύστημα, που κέρδισε ευρεία απήχηση επειδή έδωσε σαφείς και πειστικές απαντήσεις σε διαχρονικά υπαρξιακά ερωτήματα. Για τον Επίκουρο, η φιλοσοφία δεν είναι θεωρητική άσκηση, αλλά πρακτική τέχνη ζωής. Σκοπός της είναι η ευδαιμονία του ανθρώπου. Η αληθινή φιλοσοφία δεν είναι τίποτε άλλο από «την τέχνη του ευ ζην».
Ο πυρήνας της επικούρειας σκέψης είναι απλός: ο άνθρωπος μπορεί να οικοδομήσει την ευτυχία του, αν απαλλαγεί από όσα τον ταράζουν. Πρώτες και βασικές πηγές ταραχής είναι οι φόβοι: ο φόβος των θεών και των ουράνιων φαινομένων, ο φόβος του θανάτου, οι προλήψεις, οι δεισιδαιμονίες και, γενικότερα, η άγνοια. Άλλη πηγή δυστυχίας είναι οι άμετρες επιθυμίες και φιλοδοξίες που ξεπερνούν το φυσικό μέτρο. Ο Επίκουρος δίδαξε ότι πραγματικός πλούτος δεν είναι να χρησιμοποιεί κανείς πολλά, αλλά να χρειάζεται λίγα.
Η περίφημη «ηδονή» του Επίκουρου δεν έχει καμία σχέση με την υπερβολή και την αχαλίνωτη απόλαυση. Είναι η κατάσταση της απουσίας σωματικού πόνου και ψυχικής ταραχής. Όταν απομακρυνθούν οι φόβοι και οι μάταιες επιθυμίες, η ψυχή γαληνεύει και ο άνθρωπος φθάνει στην αταραξία. Σε αυτή την κατάσταση, η καλή διάθεση και η δημιουργικότητα αναβλύζουν φυσικά, επιτρέποντας στον άνθρωπο να αξιοποιήσει τις δυνατότητές του και να ζήσει αρμονικά με τους άλλους.
Κατά τον Επίκουρο, ο άνθρωπος γεννιέται ελεύθερος από μεταφυσικά δεσμά. Η ευτυχία δεν του χαρίζεται «απ’ έξω», αλλά βρίσκεται μέσα του, αρκεί να απομακρύνει όσα τον εμποδίζουν να ζήσει απλά, λογικά και χωρίς φόβο. Το βασικό εμπόδιο στην ευδαιμονία είναι, τελικά, εκείνο που σήμερα θα ονομάζαμε διάχυτο ανθρώπινο άγχος: μια κατάσταση που τρέφεται από ανασφάλεια, υπερβολικές απαιτήσεις και διαρκή σύγκριση.
Το σύντομο αυτό σημείωμα, με αφορμή τα γενέθλια του Επίκουρου, δεν αποσκοπεί μόνο στον φόρο τιμής προς τον φιλόσοφο. Θέλει να υπενθυμίσει ότι υπάρχει και ένας άλλος τρόπος να σκεφτόμαστε τη ζωή και την ευτυχία. Και ότι, αν στοιχεία της επικούρειας σκέψης είχαν διαμορφώσει βαθύτερα τη δυτική παράδοση, ίσως η στάση μας απέναντι στον φόβο, την επιθυμία και το άγχος να ήταν σήμερα λιγότερο βαριά και περισσότερο ανθρώπινη.
