Σε ένα σημαντικό βήμα για την πληρέστερη καταγραφή και χαρτογράφηση της φτώχειας και της κοινωνικής αποστέρησης στις γειτονιές του Ρεθύμνου και συνολικά της Κρήτης προχωρά η ερευνητική ομάδα του Περιφερειακού Παρατηρητηρίου Κοινωνικής Ένταξης της Περιφέρειας Κρήτης, επεκτείνοντας για πρώτη φορά τη χρήση του εργαλείου αναλυτικής χωρικής απεικόνισης και στη μητροπολιτική περιοχή του Ρεθύμνου. Πρόκειται για το έργο με τίτλο «Εμπλουτισμός Εργαλείου Αναλυτικής Απεικόνισης: Δημιουργία Πρόσθετων Μονάδων Αστικής Χωρικής Ανάλυσης», το οποίο αποτελεί συνέχεια της έρευνας που εκπονήθηκε την περίοδο 2017-2020, για τον εντοπισμό θυλάκων αποστέρησης και φτώχειας στην Περιφέρεια Κρήτης. Η αρχική έρευνα είχε επικεντρωθεί στη δημιουργία μιας εξειδικευμένης γεωγραφικής βάσης δεδομένων, μέσω της οποίας κατέστη δυνατός ο εντοπισμός περιοχών με αυξημένα χαρακτηριστικά κοινωνικής αποστέρησης, αξιοποιώντας ειδικές μεθόδους χωρικής ανάλυσης. Παράλληλα, αναπτύχθηκαν εργαλεία που επέτρεψαν την ιεράρχηση του βαθμού αποστέρησης τόσο συνολικά, μέσω του Σύνθετου Δείκτη Πολλαπλής Αποστέρησης, όσο και επιμέρους, εξετάζοντας παράγοντες όπως το εισόδημα, η απασχόληση, η εκπαίδευση, η στέγαση και η πρόσβαση στις υπηρεσίες φροντίδας.
Η νέα φάση του έργου δεν περιορίζεται στην απλή επικαιροποίηση των στοιχείων, αλλά έχει στόχο να αποτυπώσει με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια τις κοινωνικές ανισότητες που αναπτύσσονται στο εσωτερικό των πόλεων και των οικισμών, ώστε οι πολιτικές κοινωνικής προστασίας να σχεδιάζονται με βάση πραγματικά δεδομένα και όχι γενικές εκτιμήσεις. Τα εργαλεία αυτά επιτρέπουν την αξιολόγηση του κατά πόσο οι εφαρμοζόμενες πολιτικές ανταποκρίνονται στις ανάγκες διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και γεωγραφικών περιοχών, ενώ παράλληλα υποστηρίζουν τον σχεδιασμό περισσότερο στοχευμένων κοινωνικών και αναπτυξιακών παρεμβάσεων τόσο σε επίπεδο Περιφέρειας όσο και σε επίπεδο δήμων. Η επικαιροποίηση της έρευνας περιλαμβάνει πέντε βασικές παρεμβάσεις: Την ανανέωση της γεωγραφικής βάσης με διοικητικά δεδομένα, τη δημιουργία νέων μονάδων χωρικής ανάλυσης στο Ρέθυμνο, την ενσωμάτωση των στοιχείων της Απογραφής του 2021, τη νέα χαρτογράφηση των θυλάκων αποστέρησης και τέλος τη σύγκριση των νέων δεδομένων με εκείνα της προηγούμενης έρευνας, ώστε να αποτυπωθούν οι μεταβολές που έχουν συντελεστεί την τελευταία δεκαετία.
Η ένταξη του Ρεθύμνου και ο διαχωρισμός σε περισσότερες χωρικές ενότητες
Το σημαντικότερο στοιχείο του νέου εργαλείου είναι ότι η ανάλυση μεταφέρεται από το γενικό επίπεδο του δήμου στο επίπεδο της γειτονιάς. Μέχρι σήμερα, τα περισσότερα διαθέσιμα στοιχεία επέτρεπαν την αποτύπωση της κοινωνικής κατάστασης σε επίπεδο δήμων ή δημοτικών κοινοτήτων. Η νέα έκδοση του εργαλείου επιχειρεί να «σπάσει» τις μεγάλες αστικές περιοχές σε πολύ μικρότερες χωρικές ενότητες, επιτρέποντας την ανάδειξη διαφορών που μέχρι σήμερα παρέμεναν αόρατες. Για τον σκοπό αυτό εξελίχθηκε το Επίπεδο Μονάδων Αναλυτικής Απεικόνισης Κρήτης (ΜΑΑΚ), ένα εργαλείο που είχε δημιουργηθεί το 2020 για τις μητροπολιτικές περιοχές των Χανίων και του Ηρακλείου. Η πρώτη του εκδοχή βασίστηκε στα στοιχεία της απογραφής του 2011 και επέτρεπε τη χαρτογράφηση των δύο μεγάλων αστικών κέντρων της Κρήτης σε μικρότερες μονάδες χωρικής ανάλυσης, αντίστοιχες περίπου με τους απογραφικούς τομείς της ΕΛΣΤΑΤ. Η σημαντικότερη αλλαγή της νέας έκδοσης είναι ότι για πρώτη φορά εντάσσεται και η μητροπολιτική περιοχή του Ρεθύμνου, αναγνωρίζοντας ουσιαστικά την πόλη ως τον τρίτο μητροπολιτικό πόλο της Κρήτης. Παράλληλα, επικαιροποιούνται τα χωρικά όρια τόσο στο Ηράκλειο όσο και στα Χανιά, προκειμένου να ληφθούν υπόψη η επέκταση του αστικού ιστού και οι πληθυσμιακές μεταβολές που σημειώθηκαν την τελευταία δεκαετία. Συγκεκριμένα, η μητροπολιτική περιοχή του Ρεθύμνου χωρίζεται σε 46 μονάδες χωρικής ανάλυσης, καθεμία από τις οποίες αντιστοιχεί σε περίπου 1.200 κατοίκους. Αντίστοιχα, η μητροπολιτική περιοχή των Χανίων περιλαμβάνει πλέον 88 μονάδες, έναντι 78 το 2011, ενώ εκείνη του Ηρακλείου 138, έναντι 129 στην προηγούμενη έκδοση του εργαλείου. Συνολικά, το νέο σύστημα περιλαμβάνει πλέον 851 χωρικές ενότητες έναντι 786 που περιλάμβανε αρχικά, προσφέροντας σαφώς μεγαλύτερη ανάλυση σε σχέση με τη συμβατική αποτύπωση που γίνεται σε επίπεδο δήμων ή δημοτικών κοινοτήτων.
Ακριβής αποτύπωση των περιοχών με τους υψηλότερους δείκτες ανάλυσης
Η χρησιμότητα του νέου συστήματος δεν περιορίζεται στη δημιουργία χαρτών, αλλά αντιθέτως φιλοδοξεί να αποτελέσει εργαλείο σχεδιασμού κοινωνικής πολιτικής. Μέσα από τη λεπτομερή χωρική ανάλυση θα είναι δυνατός ο εντοπισμός των περιοχών όπου συγκεντρώνονται τα μεγαλύτερα προβλήματα κοινωνικής αποστέρησης, ώστε οι παρεμβάσεις να σχεδιάζονται εκεί όπου πραγματικά υπάρχουν ανάγκες. Η γεωγραφική βάση δεδομένων αξιοποιεί στοιχεία τόσο από την Απογραφή Πληθυσμού και Κατοικιών της ΕΛΣΤΑΤ όσο και από διοικητικές βάσεις δεδομένων δημόσιων φορέων. Μεταξύ άλλων χρησιμοποιούνται στοιχεία της ΗΔΙΚΑ για το Ελάχιστο Εγγυημένο Εισόδημα και το Επίδομα Στέγασης, στοιχεία της ΔΥΠΑ για τη βραχυχρόνια και μακροχρόνια ανεργία, καθώς και δεδομένα της ΑΑΔΕ σχετικά με τις φορολογικές δηλώσεις και τα δηλωθέντα εισοδήματα. Η διασταύρωση αυτών των πληροφοριών επιτρέπει την αποτύπωση διαφορετικών πτυχών της κοινωνικής αποστέρησης και όχι μόνο της εισοδηματικής φτώχειας. Παράλληλα, η νέα γεωγραφική βάση επιτρέπει τη σύνδεση δεδομένων από διαφορετικές δημόσιες υπηρεσίες και διοικητικά επίπεδα, δημιουργώντας ένα ενιαίο πλαίσιο ανάλυσης. Με τον τρόπο αυτό οι δήμοι και η Περιφέρεια θα μπορούν να γνωρίζουν με μεγαλύτερη ακρίβεια ποιες περιοχές εμφανίζουν υψηλότερους δείκτες κοινωνικής ευαλωτότητας και να σχεδιάζουν αντίστοιχες παρεμβάσεις, είτε αυτές αφορούν κοινωνικές δομές, είτε υπηρεσίες πρόνοιας, είτε αναπτυξιακές πολιτικές.
Στο δημοσιευμένο παραδοτέο στην ιστοσελίδα του Παρατηρητηρίου παρουσιάζονται ενδεικτικά οι νέες δυνατότητες του εργαλείου μέσα από χάρτες που αποτυπώνουν χαρακτηριστικά όπως ο εξαρτώμενος πληθυσμός ηλικίας άνω των 65 ετών, ο πληθυσμός παιδιών έως 14 ετών, καθώς και ορισμένους εισοδηματικούς δείκτες. Ωστόσο, η πλήρης αξιολόγηση της κοινωνικής αποστέρησης δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί. Σύμφωνα με τον σχεδιασμό της ερευνητικής ομάδας, στην επόμενη φάση θα επικαιροποιηθεί ο Σύνθετος Δείκτης Αποστέρησης και θα πραγματοποιηθεί συγκριτική ανάλυση με τα στοιχεία της προηγούμενης έρευνας, προκειμένου να αποτυπωθεί πώς μεταβλήθηκαν οι θύλακες φτώχειας και κοινωνικής ευαλωτότητας στην Κρήτη την τελευταία δεκαετία. Τα αποτελέσματα αυτά αναμένεται να δώσουν για πρώτη φορά μια ιδιαίτερα αναλυτική εικόνα και για τις γειτονιές του Ρεθύμνου, προσφέροντας ένα πολύτιμο εργαλείο τόσο για την επιστημονική έρευνα όσο και για τον σχεδιασμό των δημόσιων πολιτικών.
* Μέλη της επιστημονικής ομάδας εκπόνησης και διαχείρισης του έργου είναι ο επιστημονικός υπεύθυνος, Βασίλης Αράπογλου, ο Θωμάς Μαλούτας, η Δήμητρα Σιατίτσα, ο Σταύρος Νικηφόρος Σπυρέλλης και η Κατερίνα Τρουλλινού
