Σοβαρά ασθενεί η ευρωπαϊκή δημοκρατία
«Μόνο αν αποδείξουμε ότι η δημοκρατία εξυπηρετεί τους ανθρώπους και παράγει αποτελέσματα, μπορούμε να δημιουργήσουμε μια ισχυρότερη Ένωση. Η Ευρώπη μπορεί να ευδοκιμήσει μόνο εάν ευδοκιμήσει η δημοκρατία.» Αυτά υποστηρίζει η Πρόεδρος Ursula von der Leyen1. Αυτά αναφέρονται σε έγγραφο για την Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας, τον περασμένο Νοέμβριο 2025. Και η πρώτη φράση από την εισαγωγή του πολυσέλιδου αυτού εγγράφου αναφέρει: «Η δημοκρατία αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και είναι απαραίτητη για την οικοδόμηση της ειρήνης, της ασφάλειας, της οικονομικής ευημερίας, της ανταγωνιστικότητας και της κοινωνικής συνοχής». Αυτή τη δημοκρατία που οδηγεί ολόκληρες μάζες στη φτωχοποίηση, αποφεύγω να την αποδεκτώ!
Τώρα που κόπασε ο θόρυβος από την παραπομπή σε δίκη της φον ντερ Λάιεν, ψάχνω να βρω αν τελείωσε ή όχι η πολυπράγμων Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO)την έρευνά της για το θέμα αυτό, πληροφορούμε ότι, η επίσημη στάση της είναι πιο περιορισμένη απ’ όσο συχνά παρουσιάζεται δημόσια. Η EPPO έχει επιβεβαιώσει επίσημα από το 2022 ότι διεξάγει εν εξελίξει έρευνα για την απόκτηση των εμβολίων COVID-19 στην ΕΕ. Τον Μάιο 2024 διευκρίνισε ξανά ότι η έρευνα συνεχίζεται, ότι δεν μπορεί να δημοσιοποιήσει περισσότερες λεπτομέρειες και ότι εξετάζει τη νομιμότητα σχετικών καταγγελιών. Δεν έχει δημοσιεύσει επίσημα ότι η φον ντερ Λάιεν έχει κατηγορηθεί, πολλώ μάλλον καταδικαστεί, στο πλαίσιο αυτής της έρευνας.
Η υπόθεση των ηλεκτρονικών μηνυμάτων που αντάλλαξε η πρόεδρος της Κομισιόν με τον επικεφαλής της Pfizer έχει εξελιχθεί σε ένα από τα πιο εμβληματικά επεισόδια της ευρωπαϊκής συζήτησης για τη διαφάνεια, τη λογοδοσία και τα όρια της πολιτικής ευθύνης στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Το ερώτημα που τίθεται συχνά, και εύλογα, αφορά την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής που οδηγήθηκε ενώπιον του ευρωπαϊκού δικαστηρίου και η Επιτροπή έχασε την υπόθεση, γιατί δεν παραιτήθηκε, ή γιατί δεν αντικαταστάθηκε.
Η διευκρίνηση που οφείλουμε είναι ότι η πρόεδρος δεν καταδικάστηκε ποινικά. Στις 14 Μαΐου 2025, το Γενικό Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης ακύρωσε την απόφαση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής με την οποία είχε απορριφθεί αίτημα δημοσιογράφου για πρόσβαση στα επίμαχα SMS. Το Δικαστήριο έκρινε ότι δεν υπήρξαν πειστικές εξηγήσεις. Πρόκειται, δηλαδή, για δικαστική ήττα σε υπόθεση διαφάνειας και πρόσβασης σε έγγραφα, όχι για ποινική ενοχή της προέδρου της Κομισιόν.
Αυτό το σημείο αλλάζει όλο το θεσμικό πλαίσιο. Αν είχε υπάρξει ποινική δίωξη με καταδίκη, θα άνοιγε διαφορετική συζήτηση. Όμως εδώ δεν έχουμε δικαστική διαπίστωση ότι η φον ντερ Λάιεν τέλεσε ποινικό αδίκημα. Έχουμε δικαστική διαπίστωση ότι η Επιτροπή, ως θεσμικό όργανο, δεν χειρίστηκε νόμιμα και επαρκώς το αίτημα διαφάνειας.
Από εκεί και πέρα, το αν «έπρεπε» να παραιτηθεί είναι πρωτίστως πολιτικό και όχι αυτόματο νομικό ζήτημα. Βέβαια στη χώρα μας έχει κατακριθεί στο παρελθόν και έχει εμπεδωθεί ότι το νόμιμο δεν είναι αυτόματα και ηθικό! Εδώ μάλιστα είμαστε και μη νόμιμοι και δεν θεμελιώνεται το ηθικόν!
Οι Συνθήκες προβλέπουν ότι, αν μια τέτοια πρόταση υπερψηφιστεί με την απαιτούμενη ενισχυμένη πλειοψηφία, παραιτείται η Επιτροπή ως σώμα. Αυτό ακριβώς δοκιμάστηκε το καλοκαίρι του 2025, όταν κατατέθηκε πρόταση μομφής εναντίον της Επιτροπής φον ντερ Λάιεν. Όμως στις 10 Ιουλίου 2025 το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο την απέρριψε, με 175 ψήφους υπέρ, 360 κατά και 18 αποχές. Άρα η πρόεδρος έχασε στο επίπεδο του δικαστηρίου, αλλά όχι στο πεδίο της κοινοβουλευτικής νομιμοποίησης. Αυτή είναι η δημοκρατία που πρεσβεύουν οι ταγοί της Ευρώπης και φτιάχνουν και ασπίδες μάλιστα, όμως χιλιοτρυπημένες!
Υπάρχει βέβαια και ένα βαρύτερο, σπανιότερο θεσμικό εργαλείο. Το άρθρο 247 της Συνθήκης για τη λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης προβλέπει ότι το Δικαστήριο της ΕΕ μπορεί, έπειτα από αίτηση του Συμβουλίου ή της ίδιας της Επιτροπής, να παύσει μέλος της Επιτροπής αν δεν πληροί πλέον τις προϋποθέσεις άσκησης των καθηκόντων του ή αν έχει υποπέσει σε σοβαρό παράπτωμα. Όμως τέτοια διαδικασία δεν κινήθηκε εις βάρος της φον ντερ Λάιεν. Συνεπώς, από νομική άποψη, παρέμεινε στη θέση της επειδή κανένας αρμόδιος μηχανισμός δεν ενεργοποιήθηκε επιτυχώς για την απομάκρυνσή της. Από ηθικής άποψης όμως, τι πρεσβεύουν οι σπουδαίοι ταγοί μας;
Το ερώτημα γίνεται ακόμη πιο αιχμηρό όταν μπαίνει στη συζήτηση η Ευρωπαϊκή Εισαγγελία (EPPO). Εδώ, επίσης, χρειάζεται καθαρή διάκριση. Η EPPO έχει επιβεβαιώσει από το 2022 ότι διεξάγει έρευνα για την προμήθεια των εμβολίων Covid-19 στην ΕΕ και, τον Μάιο του 2024, διευκρίνισε δημόσια ότι η έρευνα παραμένει σε εξέλιξη2. Δεν έχει όμως ανακοινώσει δημόσια απαγγελία κατηγορίας εις βάρος της φον ντερ Λάιεν, πολλώ μάλλον καταδίκη.
Η φον ντερ Λάιεν είναι η επικεφαλής του οργάνου που απαιτεί από τα κράτη μέλη κράτος δικαίου, διαφάνεια, λογοδοσία και θεσμική καθαρότητα. Όταν η ίδια η Επιτροπή ηττάται στο Δικαστήριο για τη διαχείριση ενός τόσο ευαίσθητου φακέλου, το πρόβλημα δεν είναι μόνο νομικό. Είναι πρόβλημα πολιτικής αξιοπιστίας (και φυσικά είναι και ηθικό το υπόστρωμα!).
Συνέπεια είναι η έλλειψη δημοκρατίας και ηθικής στον πυρήνα της εκτελεστικής εξουσίας.
Αυτό μου επιτρέπει να υποστηρίξω ότι μια πρόεδρος που υπέστη τέτοια δικαστική ήττα όφειλε, αν μη τι άλλο, να αναλάβει βαρύτερη πολιτική ευθύνη ή να ζητήσει ανανέωση της εμπιστοσύνης της με πιο καθαρούς όρους.
Ως τελικό συμπέρασμα φαίνεται ότι στην Ένωση μπορεί να υπάρξει σοβαρό έλλειμμα διαφάνειας στην κορυφή της εξουσίας, χωρίς αυτό να οδηγεί αναγκαστικά σε πολιτική ανατροπή. Και αυτό, σε μια περίοδο που οι Βρυξέλλες ζητούν από τους πάντες μεγαλύτερη εμπιστοσύνη στους θεσμούς, είναι ίσως το πιο βαρύ πολιτικό φορτίο της υπόθεσης..
Χιλιοτρυπημένη η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας!
1 https://commission.europa.eu/document/download/2539eb53-9485-4199-bfdc-97166893ff45_en
2 https://www.eppo.europa.eu/en/media/news/ongoing-eppo-investigation-acquisition-covid-19-vaccines-eu?utm_source
*Ο Γιώργος Μαρκατάτος είναι διευθύνων σύμβουλος
