Μέρος 1
Δυο πρόσφατα κείμενα σχετικά με το θέμα, τραβούν την προσοχή των αναγνωστών. Το ένα κείμενο αλιεύσαμε από την Επιτροπής των Περιφερειών το οποίο αναφέρεται στην ανάγκη ισχυρότερης δημοκρατικής προστασίας1. Το άλλο είναι μια μελέτη του Φεβρουαρίου 2026 που έγινε με πρωτοβουλία του Συμβουλίου της ΕΕ, με τίτλο: Αναζωογόνηση των δημοκρατιών μέσω της επανασύνδεσης με την πραγματικότητα, το νόημα και τον πλουραλισμό2. Πολλά έχουν δει το φως της δημοσιότητας για την κοινοτική αυτή πρωτοβουλία, με κριτική ή επικριτική διάθεση που κινείται σε τρεις άξονες: κίνδυνος υπερ-ρύθμισης/λογοκρισίας, ανεπαρκής προστασία της κοινωνίας των πολιτών και υπερβολική έμφαση στις εξωτερικές απειλές έναντι της εσωτερικής δημοκρατικής οπισθοδρόμησης. Προσωπικά θεωρώ ως αναπόφευκτο να τονίσω και την ενδυνάμωση της φτωχοποίησης των Ευρωπαίων πολιτών και από τη στιγμή που η Κομισιόν προχώρησε στη δημοσίευση της «Ευρωπαϊκής Ασπίδας Δημοκρατίας».
Η ευρωπαϊκή ασπίδα για τη δημοκρατία και η στρατηγική της ΕΕ για την κοινωνία των πολιτών παρουσιάζουν μέτρα για την προστασία των βασικών πυλώνων των δημοκρατικών μας συστημάτων: ελεύθεροι άνθρωποι, ελεύθερες και δίκαιες εκλογές, ελεύθερα και ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης, δυναμική κοινωνία των πολιτών και ισχυροί δημοκρατικοί θεσμοί3.
Στο ενημερωτικό δελτίο της Επιτροπής των Περιφερειών για τη διαβούλευση σχετικά με την Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας προβάλλεται κυρίως μία πολιτική ιδέα: ότι η ανθεκτικότητα της δημοκρατίας δεν μπορεί να οικοδομηθεί μόνο από τα κράτη και τα ευρωπαϊκά θεσμικά όργανα, αλλά χρειάζεται ενεργή συμμετοχή της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκησης και ιδίως των νέων αιρετών. Ουσιαστικά οδεύει η συζήτηση για τη δημοκρατική ανθεκτικότητα πλέον σε τοπικό επίπεδο, εκεί όπου η παραπληροφόρηση, η υποχώρηση της εμπιστοσύνης και η πόλωση γίνονται πρώτα αισθητές στην καθημερινή πολιτική ζωή. Από το διαθέσιμο υλικό ο τόνος δίδεται σε τρία βασικά σημεία: πρώτον, στην ανάγκη προαγωγής της δημοκρατίας και σεβασμού των θεμελιωδών ελευθεριών· δεύτερον, στη σημασία ελεύθερων και ανεξάρτητων μέσων ενημέρωσης· και τρίτον, στον ρόλο των τοπικών ηγετών ως πρώτης γραμμής απέναντι στην παραπληροφόρηση, τη ρητορική μίσους και την απονομιμοποίηση των θεσμών.
Η λογική του κειμένου δεν είναι ακαδημαϊκή αλλά παρεμβατική: Ζητεί «ισχυρότερες δημοκρατικές προστασίες» και ουσιαστικά εισηγείται να ληφθεί σοβαρά υπόψη η τοπική εμπειρία στη διαμόρφωση της Ασπίδας. Η δημοκρατία δεν προστατεύεται μόνο με ευρωπαϊκή ρύθμιση, αλλά και με τοπική δημοκρατική παιδεία, πολιτική συμμετοχή των νέων και ένα επικοινωνιακό περιβάλλον που να παραμένει πλουραλιστικό και αξιόπιστο.
Αναδιφώντας δε, και τη μελέτη «Αναζωογόνηση των δημοκρατιών μέσω της επανασύνδεσης με την πραγματικότητα, το νόημα και τον πλουραλισμό», βλέπουμε τη συγγραφέας να υποστηρίζει ότι οι δημοκρατίες έχουν υποστεί μια «τριπλή απώλεια» νοήματος, πλουραλισμού και πραγματικότητας. Δεν αρκεί, λοιπόν, να μιλά κανείς για καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, για περισσότερη διαφάνεια ή για τεχνικές μεταρρυθμίσεις· αυτά μπορεί να είναι χρήσιμα, αλλά δεν θεραπεύουν την πηγή της κρίσης4.
Ιδιαίτερα σημαντική είναι η κριτική της μελέτης προς τη λογική ότι η επικοινωνιακή στρατηγική μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική πράξη. Η συγγραφέας προειδοποιεί ότι «καμία στρατηγική επικοινωνίας» δεν αναπληρώνει την απώλεια νοήματος, πλουραλισμού και πραγματικότητας, και θεωρεί ότι η δημοκρατική αναζωογόνηση απαιτεί αλλαγή νοοτροπίας. Η μελέτη είναι μια έμμεση αλλά σαφής κριτική σε προσεγγίσεις που βλέπουν τη δημοκρατική κρίση μόνο ως πρόβλημα παραπληροφόρησης ή εξωτερικής επιρροής.
Σημειώνεται ότι η Ευρωπαϊκή Ασπίδα Δημοκρατίας παρουσιάστηκε από την Επιτροπή και τον Ύπατο Εκπρόσωπο τον Νοέμβριο του 2025 ως μια συνολική στρατηγική για την προστασία της δημοκρατίας5. Αρκετές κριτικές που έχουν δημοσιευθεί δεν αμφισβητούν ότι η ευρωπαϊκή δημοκρατία δέχεται πιέσεις, αλλά ότι το κείμενο της Κομισιόν αν μπορεί να περιγράψει σωστά το πρόβλημα και αν επιλέγει τα κατάλληλα μέσα.
Η πρώτη μεγάλη κριτική είναι ότι η Επιτροπή υπερτονίζει τις εξωτερικές απειλές και ειδικά τη ρωσική ή γενικότερα ξένη χειραγώγηση της πληροφορίας, αφήνοντας σε δεύτερο πλάνο τις εσωτερικές πηγές δημοκρατικής διάβρωσης. Για το λόγο αυτό και η δεξαμενή σκέψης του Ζακ Ντελόρ κάνει λόγο για αναντιστοιχία ανάμεσα στη φιλόδοξη ρητορική και στο μάλλον περιορισμένο περιεχόμενο της Ασπίδας, υποστηρίζοντας ότι η πρωτοβουλία μοιάζει περισσότερο με συνέχιση παλαιότερων εργαλείων παρά με πραγματική καινοτομία. Το ίδιο κείμενο τονίζει ότι η Επιτροπή εξακολουθεί να τοποθετεί τη «κακόβουλη ξένη παρέμβαση» στο κέντρο, παρότι αυτό πιθανόν υπερτιμά την πραγματική της επίδραση στη δημοκρατική φθορά εντός ΕΕ6.
Ακόμη πιο αιχμηρή είναι η κριτική από το Ίδρυμα Heinrich Böll7, όπου υποστηρίζεται ότι η Ασπίδα αντιμετωπίζει τις απειλές κυρίως εξωτερικές, ενώ παραβλέπει ή υποβαθμίζει φαινόμενα όπως η δημοκρατική οπισθοδρόμηση στο εσωτερικό, η άνοδος της άκρας δεξιάς, οι επιθέσεις κατά της κοινωνίας των πολιτών, η διαφθορά, η ή ακόμη και η καταγραφή από τα μέσα ενημέρωσης, ή η συρρίκνωση και η φθορά του χώρου εμπιστοσύνης.
Άρα, απλά δεν αγγίζει η πρόταση της Κομισιόν τις εσωτερικές πηγές της δημοκρατικής κρίσης: και την πολιτική απαξίωση.
Το πρόβλημα που τέθηκε είναι αναμφίβολα ένα σημαντικό βήμα για να κατανοήσουμε αρκετές δυσλειτουργίες του πολιτεύματος στην Ευρώπη. Είναι καιρός να σκύψουμε ακόμη περισσότερο στον προβληματισμό και μάλιστα στο σημείο της προχωρημένης φτωχοποίησης των μαζών, αν, έστω και ελάχιστη, είναι η επιθυμία να προστατέψουμε πραγματικά τους πολίτες της Ευρώπης. Στο δεύτερο μέρος του παρόντος θα θέσουμε και το πραγματικό θέμα της διολίσθησης των αρχών που έχουν οδηγήσει και εξακολουθούν να προελαύνουν προς τη φτωχοποίηση των πολιτών της ΕΕ.
1 https://cor.europa.eu/en/news/young-local-leaders-call-stronger-democratic-protections-cor-consultation-european-democracy-shield
4 Η μελέτη της Nicole Dewandre: https://consilium-eureka.primo.exlibrisgroup.com/discovery/fulldisplay?docid=alma992037780504371&context=L&vid=32CEU_INST:32CEU_VU1
5 https://commission.europa.eu/document/download/2539eb53-9485-4199-bfdc-97166893ff45_en
6 https://www.delorscentre.eu/en/publications/detail/publication/the-european-democracy-shield-papering-over-the-cracks
7 https://eu.boell.org/en/2026/01/21/shield-without-sword
* Ο Γιώργος Μαρκατάτος είναι διευθύνων σύμβουλος
