Ως ένας σύγχρονος «θεματοφύλακας» της ιστορίας του νομού μας θα μπορούσε να χαρακτηριστεί η υπηρεσία των Γενικών Αρχείων του Κράτους (ΓΑΚ) Ρεθύμνου, η οποία λειτουργεί από τον Σεπτέμβριο του 1992. Η υπηρεσία που υπάγεται στο υπουργείο Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού διαχειρίζεται εδώ και χρόνια σημαντικά δημόσια έγγραφα (και όχι μόνο) τα οποία εφόσον κάποιος επιθυμεί μπορεί να προσέλθει στον χώρο της στην οδό Κωνσταντίνου Σάθα 18 για να τα μελετήσει. Συμβολαιογραφικές πράξεις που μπορεί να κρατάνε από το 1900, αρχεία κοινοτήτων, ιδιωτικές συλλογές οι οποίες έχουν δωρηθεί από τον συλλέκτη τους, εκπαιδευτικά έγγραφα, έγγραφα από το Πρωτοδικείο Ρεθύμνου, έγγραφα δημόσιων υπηρεσιών, το αρχείο της Σχολής Ασωμάτων ή του Ορφανοτροφείου Ρεθύμνου, είναι μερικά μόνο από τα έγγραφα τα οποία έχουν διασωθεί, αρχειοθετηθεί και διατηρούνται στο κτίριο της υπηρεσίας (σε δύο αρχειοστάσια, ένα μικρό στον πάνω όροφο και ένα μεγάλο στο ισόγειο). «Εμείς αυτό που κάνουμε εδώ είναι να μαζεύουμε κάποια αρχεία και ουσιαστικά να διαφυλάσσουμε την ιστορία του τόπου. Κυρίως μαζεύουμε αρχεία από υποθηκοφυλάκια, προσωπικές συλλογές, αρχεία από δικηγορικά γραφεία, δικαστικά έγγραφα από το πρωτοδικείο, αρχεία από τις Διευθύνσεις Α/θμιας και Β/θμιας Εκπαίδευσης. Οτιδήποτε», τονίζει ο Αντώνης Βερνάρδος, υπάλληλος στο ΓΑΚ Ρεθύμνου, ο οποίος επισημαίνει χαρακτηριστικά ότι βάσει νομοθεσίας καμία δημόσια υπηρεσία στο Ρέθυμνο δεν μπορεί να πετάξει το αρχείο της αν δεν πάρει την άδεια από το ΓΑΚ Ρεθύμνου. «Υπάρχει νόμος ο οποίος λέει ότι οποιαδήποτε υπηρεσία θέλει να καταστρέψει κάποιο αρχείο πρέπει να πάρει πρώτα άδεια από εμάς. Αν το δικαστήριο θέλει για παράδειγμα να καταστρέψει κάποια έγγραφα πρέπει να έρθει σε επικοινωνία μαζί μας. Εμείς θα του πούμε αν τα έγγραφα τα θεωρούμε σημαντικά και να μας τα φέρει εδώ, ή αν μπορεί να τα καταστρέψει. Κυρίως προσπαθούμε να διατηρήσουμε αρχεία που έχουν κάποια ιστορική σημασία. Όπως είναι τα συμβόλαια, όπως είναι το ταμείο εφέδρων πολεμιστών που είχε χωράφια και τα έδωσε στους πρόσφυγες. Ακόμη, διατηρούμε αρχεία σχολείων που έχουν κλείσει σε κάποια χωριά που έχουν ερημώσει. Τέτοιου τύπου αρχεία κρατάμε».
Ψάχνοντας για τη γιαγιά του
Όπως αναφέρει ο ίδιος εκατοντάδες πολίτες επισκέπτονται ετησίως την υπηρεσία προκειμένου να εξυπηρετηθούν. Συχνά πρόκειται για μελετητές, ιστορικούς και ερευνητές που χρειάζονται κάποια τεκμήρια για να συμπληρώσουν την έρευνά τους στο πλαίσιο κάποια επιστημονικής εργασίας ή συγγραφής ενός βιβλίου. Παράλληλα όμως πρόκειται και για απλούς πολίτες που ψάχνουν τις ρίζες της οικογένειάς τους ή για νομικούς που χρειάζονται συμβολαιογραφικές πράξεις για να τεκμηριώσουν την υπεράσπιση του πελάτη τους και πάρα πολλές άλλες φυσικά περιπτώσεις. «Έρχονται πάρα πολλοί Ρεθεμνιώτες και κάνουν έρευνα εδώ. Προσπαθούν για παράδειγμα να βρουν το γενεαλογικό τους δέντρο. Εδώ έρχονται άτομα και ψάχνουν είτε την οικογένειά τους είτε δωρεές που είχαν γίνει. Επίσης, έρχονται πολλοί διδακτορικοί φοιτητές που μελετάνε για τις διατριβές τους», περιγράφει ο κ. Βερνάρδος, ο οποίος επισημαίνει ωστόσο ότι δεν επιτρέπεται ούτε ο δανεισμός των αρχείων, ούτε η φωτοτυπία τους. Εφόσον κάποιος χρειάζεται ακριβές αντίγραφο πρέπει να γίνει ειδική αίτηση η οποία και θα εγκριθεί από την κεντρική υπηρεσία στην Αθήνα.
Πολλά από τα αρχεία βέβαια, σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι προσβάσιμα σε όλους. Σε τέτοιες περιπτώσεις χρειάζεται να υπάρχει έννομο συμφέρον προκειμένου να δοθεί άδεια πρόσβασης. «Πολλοί δικηγόροι έρχονται και ζητάνε ακριβή αντίγραφα παλαιών συμβολαίων για να διασφαλίσουν με αυτόν τον τρόπο περιουσίες ανθρώπων που θα χάνονταν διαφορετικά. Έρχονται άτομα που σου λένε ότι αν αποδείξω ότι το ’80 ή το ’60 περνούσε δρόμος από το χωράφι μου τότε είναι οικοδομήσιμο. Και αναζητούν τέτοιου είδους πληροφορίες. Μπορεί να βρουν το συμβόλαιο του προπάππου τους που περιγράφει ότι υπήρχε δρόμος στο χωράφι και έτσι ουσιαστικά να διασφαλίζεται η οικοδομησιμότητά του και άρα η περιουσία του», αναφέρει κ. Βερνάρδος.
Μάλιστα κατά την επίσκεψή μας στον χώρο της υπηρεσίας πετύχαμε και έναν πολίτη εν δράσει ο οποίος έψαχνε εκείνη την ώρα σε αρχείο του χωριού Καβούσι, πληροφορίες για τη γιαγιά του. Πρόκειται για τον κ. Βενιανάκη, ο οποίος μας ανέφερε: «Ψάχνω την ιστορία της γιαγιάς μου που ήταν Τουρκάλα και έγινε χριστιανή. Ψάχνω σε αρχείο του χωριού της γιαγιάς μου που ήταν το Καβούσι Ρεθύμνου. Με ενδιαφέρει για οικογενειακούς λόγους».
Μήνες, μπορεί και χρόνια
Η δουλειά της υπηρεσίας φαινομενικά μπορεί να μοιάζει απλή, δεν είναι όμως. Προκειμένου να αρχειοθετηθεί και να δοθεί στη διάθεση των πολιτών χρειάζεται μεγάλη σχολαστικότητα, προσοχή και λεπτομερή δουλειά, ώστε κάθε αρχείο να είναι ολοκληρωμένο. Και φυσικά πρέπει να διασφαλίζεται η προστασία του από τη φθορά και τον πολυκαιρισμό. Στο ΓΑΚ Ρεθύμνου, όπως μας ανέφερε ο Γιάννης Κυριμάκης, υπάλληλος επίσης στην υπηρεσία, διατηρούνται αρχεία που κρατάνε ακόμη και από το 1888, που πρόκειται για Οθωμανικά έγγραφα και συμβόλαια γραμμένα στα αραβοτούρκικα. Τα αρχεία που ανήκουν στην υπηρεσία, όπως εξήγησαν και οι δύο υπάλληλοι, είναι χιλιάδες και είναι αδύνατο να εκτιμηθεί ακριβώς ο αριθμός τους. «Μόνο ο γνωστός συμβολαιογράφος Αντώνης Λουκάκης είχε γράψει 45-50.000 συμβόλαια. Τα έχουμε όλα εδώ. Μιλάμε για αρχεία που είναι υπερβολικά τεράστια σε όγκο και μέγεθος», αναφέρει χαρακτηριστικά ο κ. Βερνάρδος.
Ανάλογα με το μέγεθος και το πόσο παλιό είναι ένα αρχείο κρίνεται και το πόσο θα πάρει στους υπαλλήλους της υπηρεσίας να το αρχειοθετήσουν. Η δουλειά αυτή όπως τονίστηκε μπορεί να διαρκέσει από μήνα, μήνες μέχρι και χρόνια. «Όσο πιο παλιό τόσο πιο δύσκολο. Μπορεί να έχουμε αρχεία 100 χρονών που είναι τσαλακωμένα, φθαρμένα. Και όταν είναι και μεγάλο αρχείο χρειάζεται πάνω από χρόνο», επισημαίνει ο κ. Κυριμάκης.
Αυτό το διάστημα η υπηρεσία πάντως βρίσκεται και στο στάδιο ψηφιοποίησης του υφιστάμενου αρχείου της προκειμένου να γίνει προσβάσιμο σε όλο τον κόσμο, μέσω ειδικής πλατφόρμας, στην ιστοσελίδα των ΓΑΚ όλης της Ελλάδας.
Οι δυσκολίες
Ο όγκος του αρχείου όπως μας πληροφόρησαν οι δύο υπάλληλοι του ΓΑΚ Ρεθύμνου είναι τόσο μεγάλος πλέον που η υπηρεσία αναζητά νέο χώρο, με διπλάσια τετραγωνικά. Όπως αναφέρει ο κ. Βερνάρδος έχει γίνει η σχετική προκήρυξη όμως δεν έχει βρεθεί ακόμα κάτι. «Αυτή τη στιγμή συστεγαζόμαστε σε έναν χώρο 218 τ.μ. Είναι ο όροφος εδώ και κάτω το αρχειοστάσιό μας. Ο χώρος αυτός δεν μας φτάνει. Έχουμε βγάλει μια διακήρυξη και θέλουμε 400 τ.μ., τα διπλάσια. Ψάχνουμε χώρο να βρούμε να στεγαστούμε. Είμαστε και σε επαφή με το Πανεπιστήμιο μήπως μας δώσει κάποιο χώρο στου Γάλλου», αναφέρει ο ίδιος.
Παράλληλα, πέρα από το στεγαστικό η υπηρεσία αντιμετωπίζει πρόβλημα και με την υποστελέχωση καθώς ενώ το οργανόγραμμά της προβλέπει την απασχόληση επτά ειδικοτήτων, μόλις οι δύο έχουν καλυφθεί. Ο κ. Βερνάρδος επισημαίνει σχετικά: «Εγώ είμαι πληροφορικός. Ο κ. Κυριμάκης είναι δάσκαλος. Το οργανόγραμμά μας προβλέπει θέση για αρχειονόμο – που στην περίπτωση που έρθει κάποιος θα είναι ο προϊστάμενός μας, τώρα έχουμε την κ. Πρασσά στη Μαγνησία – υπάρχει θέση για φιλόλογο και για ιστορικό. Έπρεπε να είμαστε επτά άτομα και είμαστε δύο. Οπότε γενικά αυτή τη στιγμή η μεγαλύτερη δυσκολία μας είναι η έλλειψη χώρου γιατί δεν επαρκεί ο χώρος για τα αρχεία που έχουμε και πρέπει να διατηρήσουμε. Και μετά είναι και ο φόρτος που εξαιτίας της υποστελέχωσης υπάρχει πάρα πολλή πίεση».
Σε κάθε περίπτωση πάντως, ο ίδιος αναφέρει ότι η υπηρεσία είναι επισκέψιμη για εκπαιδευτικές εκδρομές, ενώ καλεί τους πολίτες να μην διστάσουν να προχωρήσουν στη δωρεά του αρχείου τους στην υπηρεσία εφόσον το κρίνουν ότι αυτό είναι εφικτό καθώς όπως επισημαίνει «Εμείς είμαστε αυτοί που διαφυλάσσουμε την ιστορία του τόπου. Ουσιαστικά αν χρειαστεί οτιδήποτε κάποιος θα έρθει σε εμάς. Εμείς είμαστε αυτοί που θα δώσουν το «πράσινο φως» στο να καταστραφεί ένα έγγραφο ή να διατηρηθεί και εμείς είμαστε αυτοί που θα διαφυλάξουμε το αρχείο, θα το ψηφιοποιήσουμε και θα μείνει διαθέσιμο για τον ερευνητή του μέλλοντος».
