• Ρέθυμνο 2025, Γραφοτεχνική Κρήτης, 17×24, Σ/δες 348
Η αξία της Ιστορίας (διεθνούς, εθνικής, τοπικής-μικροϊστορίας) θεμελιώνεται επάνω στην επανενεργοποίηση του παρελθόντος στο παρόν και την αξιοποίησή του για το παρόν και για το μέλλον.
Αυτή την ιδέα υπηρετεί και η έκδοση του βιβλίου του Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου, «Ρεθυμνιακά. Μικρά κείμενα για το Ρέθυμνο και τους ανθρώπους του».
Πρόκειται για την επανέκδοση σαράντα κειμένων που δημοσίευσε σε τοπικές εφημερίδες (κυρίως) τις τρεις τελευταίες δεκαετίες -τα τρία τέταρτά τους μετά το 1910.
Ο συγγραφέας με αυθορμητισμό και σεμνότητα μας αποκαλύπτει ότι στην απόφαση και υλοποίηση της συγκεντρωτικής αυτής έκδοσης «τον ώθησαν η ανθρώπινη ματαιοδοξία και η επιθυμία του να αφήσει πίσω του ένα έστω ανεπαίσθητο ίχνος». Ίσως όμως να παρέλειψε απλώς τη λέξη «άλλο» πριν από τη λέξη «ένα».
Και σ’ αυτή τη σκέψη οδηγούμαι από το γεγονός ότι έχει εκδώσει δύο σημαντικές για τη νεότερη ιστορία του Ρεθύμνου συλλογές εγγράφων (Έγγραφα Ιεροδικείου Ρεθύμνης, 1995 και Ημερήσιες Διατάξεις της Ρωσικής Διοίκησης Ρεθύμνου, 2007), έχει δημοσιεύσει πλήθος άρθρων στο περιοδικό της ΙΛΕΡ Κρητολογικά Γράμματα και έχει επιμεληθεί το Ευρετήριο των δεκαεννέα τόμων του ως 20ου τόμου.
Αλλά και από το γεγονός ότι το όνομα και η μορφή του ανθρώπου αυτού συνδέθηκαν άρρηκτα με την παλαιά Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνου, καθώς ανάμεσα στους τοίχους της τους ασφυχτικά επενδυμένους από βιβλία και βιβλιοδετημένες εφημερίδες έζησε τρεισήμισι δεκαετίες και ως διευθυντής της συνέβαλε στη μεγάλη ανάπτυξή και αναγνώρισή της. (Εγώ τον έβλεπα σαν μια… μόνιμη μέλισσα μέσα σ’ ένα ανθόκηπο. Μια μέλισσα όμως που χαιρόταν να βοηθά με κάθε τρόπο τις επισκέπτριες μέλισσες να απομυζήσουν τους χυμούς για το δικό τους μέλι).
* * *
Ο συγγραφέας δεν οργανώνει τα κείμενά του σε θεματικούς κύκλους με βάση κάποιο κριτήριο, όπως θεματολογικό, χρονολογικό (χρόνο αναφοράς ή δημοσίευσης κειμένων), μορφολογικό ή αξιολογικό, αλλά τα παραθέτει «εική και ως έτυχε», όπως γράφει στον πρόλογό του.
Το γεγονός αυτό προσδίδει μια σχετική αυτονομία στα κείμενα. Και λέω «σχετική» διότι όλα σχετίζονται -συγχρονικά ή διαχρονικά- με «το Ρέθυμνο και τους ανθρώπους του», όπως άλλωστε δηλώνεται στον τίτλο και τον υπότιτλο του βιβλίου, αλλά και πολλά έχουν μεταξύ τους κάποιες ειδικότερες εσωτερικές συνδέσεις. Παράλληλα προσδίδει και μια ελευθερία επιλογής κειμένου στον αναγνώστη, ανάλογα με το χρόνο και τη διάθεσή του.
Παρόλα αυτά θα μπορούσε να επιχειρήσει ο αναγνώστης μερικές ομαδοποιήσεις, όπως:
Α. Αρκάδι: α. Το Αρκαδικό δράμα μέσα από τις εφημερίδες της εποχής του β. Ένα μνημόσυνο για το Αρκάδι στη Χαλκίδα γ. «Η Αποθέωσις του Αρκαδίου». Ένα ανέκδοτο στιχούργημα για το Αρκαδικό δράμα. ε. Ένας άγνωστος πίνακας του Αντωνίου Βεβελάκη ζ) (εν μέρει) Άλλος ένας γενναίος Παχλάς.
Β. Ρώσοι και Ρέθυμνο: α. Μια πρωτοτυπία και μια πρωτιά του Ρεθύμνου στην ονοματοθεσία των όδων και την αριθμοδότηση των οικιών β. Η εξαθλίωση του χριστιανικού πληθυσμού και η Ρωσική ανθρωπιστική βοήθεια (1896-1898) γ. Υγειονομικές επιθεωρήσεις στο Ρέθυμνο της Αυτονομίας δ. Αλληλογραφία Γ. I. Χατζηγρηγόρη – Θ. ντε Χιόστακ.
Γ. Βενιζέλος και Ρέθυμνο: α. Ένα άγνωστο περιστατικό με τον Ελευθέριο Βενιζέλο (1889)β. Η πενθήμερη επίσκεψη του Βενιζέλου στο Ρέθυμνο (1907) γ. Ο Ρεθεμνιώτικος Τύπος δίπλα και ενάντια στον Βενιζέλο γ. Ανεπιθύμητη δοξολογία (1921).
Δ. Τόποι και κτίσματα: α. Η Αίθουσα των Τριών Ιεραρχών (στον περιβάλλοντα χώρο του Μητροπολιτικού Ναού (βλ. και ΣΤ,β), όπως και η Δημογεροντία και η Εφορία (βλ: Ζ,α) και το Παρθεναγωγείο (βλ: Ε,γ) β. Το Μαρέτι (καθολική εκκλησία Αγίου Φραγκισκου) γ. Η άγνωστη ιστορία ενός κτιρίου (Υγειονομείου; Τελωνείου; Λιμεναρχείου; Λιμενικού ταμείου;). δ. Μεσαμπελίτισσα. Η ιστορία του ρεθεμνιώτικου νεκροταφείου ε. Μασταμπάς. Τοπωνύμιο, οικιστική και πληθυσμιακή εξέλιξη στ. Η Προκυμαία ζ. Η Βορβοροφάγος (μηχανή εκβάθυνσης λιμανιού) η. Το… ατίθασο Καμαράκι θ. Η Παλιά Καμάρα του Πλατανέ ι. Το θαύμα του Αη-Γιώργη των Περιβολίων κ. Η κατοχική κερκίδα της Σοχώρας.
Ε. Πολιτιστικά: α. Το θέατρο στο Ρέθυμνο 1884-1895) β. Το «Ιδαίον Άντρον» και άλλοι προπολεμικοί κινηματογράφοι γ. Η γιορτή του Παρθεναγωγείου και ο Οθωμανός διοικητής (1894) δ. Καλλιστεία στο Ρέθυμνο (1929) ε. Ένας άγνωστος πίνακας του Αντωνίου Βεβελάκη στ. Θεατρικός Σύλλογος Ρεθύμνης «Αι Μούσαι» (1884-1886) ζ. Ο Σκοπευτικός Σύλλογος Ρεθύμνης «Το Αρκάδι» η. Ένας ποδοσφαιρικός τελικός στο Ρέθυμνο του 1929 (για το πρωτάθλημα Ρεθύμνου).
ΣΤ. Διάφορες ιστορίες: α. Μια περιοδεία κι εάν ναυάγιο στο Ρέθυμνο του 1889 β. Μια ιστορική σύναξη στον ναό των Εισοδίων γ. Το θαύμα του Αη-Γιώργη των Περιβολίων δ. Η μυστηριώδης «παρουσία» του ζωγράφου εόδω-ρου Βρυζάκη στο Ρέθυμνο. ε. Το Κυνήγι ενός «πραγματικού» θησαυρού στ. Άλλος ένας γενναίος Παχλάς.
Ζ. Διάφορα α) Μανουήλ Βερνάρδος ο Κρης. Το όνομα και η καταγωγή β. Η Δημογεροντία και η Τμηματική Εφορία Ρεθύμνης γ. Ο σεισμός στην Κάτω Ιταλία το 1908 και η μικρή συγκινητική βοήθεια του Ρεθύμνου.
* * *
Ο συγγραφέας αναδεικνύει τα θέματά του με μια διεισδυτική και καθαρή ματιά και, κρατώντας με τα σημαινόμενά του αμείωτη την αναγνωστική διάθεση, πετυχαίνει και κάνει το παρελθόν όχι απλώς να αναβιώνει, αλλά να ψυχαγωγεί, να συγκινεί, να αφυπνίζει, να προβληματίζει, να προκαλεί το φιλοσοφικό στοχασμό και να διδάσκει, χωρίς όμως να εκτρέπεται σε κουραστικό διδακτισμό. Ιδιαίτερα σε κείμενα αφηγηματικά εντοπίζονται οι αφηγηματικές τεχνικές που τροφοδοτούν διαρκώς το ενδιαφέρον του αναγνώστη.
Παραθέτω κάποια δείγματα γραφής:
«Στα τέλη του Νοέμβρη του 1889 έδεσε στο μικρό λιμάνι του Ρεθύμνου ένα Αγγλικό τρικάταρτο ιστιοφόρο με το όνομα “Αλεξάνδρα”. Αφού επί σειρά ημερών προχωρούσε η διαδικασία φόρτωσής του (πιθανόν ήταν λάδι ή σαπούνι), κάποια στιγμή αναγκάσθηκε να βγει από το λιμάνι, επειδή λόγω της προσάμμωσης και λόγω του συνεχώς αυξανόμενου φορτίου, δεν μπορούσε πλέον να παραμένει στα αβαθή. Έτσι βγήκε από το λιμάνι και συνέχιζε τη φόρτωση, όταν το βρήκε η κακοκαιρία. Επί σειρά ημερών, το άτυχο πλοίο έδινε μάχη με τα κύματα, ενώ σε βοήθειά του έσπευσε το Αγγλικό θωρηκτό “Fearless” (Ατρόμητος), που ναυλοχούσε στη Σούδα. Κατέληξε όμως τσακισμένο στην προκυμαία του Ρεθύμνου, αφού ο πλοίαρχός του, με πρωτοφανή εγωισμό και ανήκουστο πείσμα, αρνήθηκε τη βοήθεια των συμπατριωτών του». (Μια περιοδεία κι ένα ναυάγιο στο Ρέθυμνο του 1889, σ. 262)
«Τον Νοέμβριο του 1898 γίνεται για πρώτη φορά λόγος για μηχάνημα εκβάθυνσης, το οποίο ονομάζεται «βορβοροφάγος» και το οποίο χρησιμοποιεί ως καύσιμη ύλη το ορυκτό κάρβουνο. (….). Ο όρος «βορβοροφάγος» απαντάται συνολικά 11 φορές στις 177 Ημερήσιες Διατάξεις που εκδόθκαν από 23.10.1898 μέχρι 12.7.1899 και αναφέρεται είτε στη επισκευή του μηχανήματος είτε στην αμοιβή του ιδιοκτήτη διαχειριστή του, Αλή Βαφή Σελιανάκη (…). Στις αρχές του 1900 η “βορβοροφάγος” βυθίστηκε μέσα στο λιμάνι και το καλοκαίρι του ίδιου έτους προκηρύχτηκε διαγωνισμός για την ανέλκυση και επισκευή της. Δεν γνωρίζουμε το αποτέλεσμα του διαγωνισμού ούτε αν η «βορβοροφάγος» επισκευάστηκε και συνέχισε το έργο του καθαρισμού του λιμανιού. Εκείνο που με βεβαιότητα γνωρίζουμε είναι πως το πρόβλημα προσάμμωσης συνεχίζεται μέχρι τις μέρες μας» (Η Βορβοροφάγος, σ.277-278)
«Είναι γνωστό ότι το Ρέθυμνο ταλαιπωρείται από πλημμυρικά φαινόμενα κάθε φορά που συμβαίνουν ισχυρές νεροποντές. Μόνο τα τελευταία τριάντα χρόνια του 20ού αιώνα έχομε ζήσει τέσσερις φορές αυτό το τρομερό φαινόμενο με τις ανυπολόγιστες καταστροφές του. Όλοι θυμόμαστε – οι παλαιότεροι τουλάχιστον – την οδό Αρκαδίου πλημμυρισμένη στις λάσπες να εμφανίζει εικόνα βομβαρδισμένου τοπίου.(…) Σε όλες τις περιπτώσεις, ένας ήταν ο κύριος ένοχος των καταστροφών: ο χείμαρρος “Καμαράκι”. Όμως μη θεωρήσει ο αναγνώστης ότι τέτοιες πλημμύρες είχαμε μόνο στα πρόσφατα χρόνια. Φαίνεται πως το πρόβλημα ταλαιπωρούσε τους Ρεθεμνιώτες από πολύ παλιά και κυρίως από τότε που έγινε η κάλυψη του χειμάρρου και η μετατροπή του σε δρόμο…». (Το… ατίθασο Καμαράκι, σ. 303)
* * *
Γενικά το βιβλίο προσφέρει μια βάση δεδομένων, όπου παρόν και παρελθόν μπορούν να διαλέγονται αποκτώντας βάθος το πρώτο ενώ το δεύτερο ύψος και συναυξάνοντας έτσι τις διαστάσεις της αντίστασης κατά της λήθης που υπονομεύει την ταυτότητα τόπων και ανθρώπων και μάλιστα σε μια εποχή που επιχειρείται μια… μαζοποιητική αποταυτοποίηση.
Θα ήταν σοβαρή παράλειψη εάν δεν υπογραμμιζόταν η υποδειγματική από κάθε άποψη εικονογράφηση του βιβλίου. Ειδικής αναφοράς χρήζει το θέμα του εξωφύλλου (Επιμέλεια: Ελένη Αλεβυζάκη) που με το λιμάνι, την αποβάθρα του και υπό το βλέμμα του Φάρου μας υποδέχεται για το αναγνωστικό μας ταξίδι. Δεν θα παραλείψω να υπογραμμίσω ότι το «καλαίσθητο εκδοτικό αποτέλεσμα» δικαιώνει απόλυτα τα θερμά ευχαριστήρια του συγγραφέα προς την επιμελήτρια του βιβλίου Αγγελική Βλαχοπούλου.
Τα περισσότερα από «Τα δύσκολα και τ’ ανεκτίμητα Εύγε», φυσικά, ανήκουν στον ευγενικό, εύφορο και εύστοχο πνευματικό άνθρωπο Γιάννη Ζ. Παπιομύτογλου που μας πρόσφερε στο βιβλίο του τόσες και τέτοιες «νησίδες» της τοπικής μας ιστορίας αλλά και το μέσο να ταξιδέψουμε προς αυτές, με τη δική του ο καθένας ρότα.
Αγαπητέ Γιάννη, έχεις πολλά ακόμη «ίχνη ν’ αφήσεις πίσω», και μάλιστα πολύ έντονα (άσχετα αν εσύ θα τα βλέπεις ή θα τα παρουσιάζεις ως.. άτονα).
