14 °C Rethymno, GR
27/11/2022

Γνωριμία με τους απογόνους των Αγίων Τεσσάρων Μαρτύρων

Η γενιά του Αγίου Αγγελή σε: Άγιο Ιωάννη - Κουρούτες – Νίθαυρη - Πλατάνια Αμαρίου

Επιμέλεια: NΙΚΟΛΕΩΝ Ι. ΤΣΟΥΠΑΚΗΣ*

Φέτος με αφορμή τον εορτασμό των Αγίων Τεσσάρων Μαρτύρων Ρεθύμνης θέλησα να κάνω ένα αφιέρωμα διαφορετικό από τα άλλα, επικεντρώνοντας το ενδιαφέρον όχι τόσο στην προσφορά τους στον τόπο και στην εθελοθυσία τους για του «Χριστού την πίστη την αγία», και το τραγικό τους τέλος, εξαιτίας του μένους και της μισαλλοδοξίας του Τούρκου δυνάστη, όσο στην ευλογημένη σπορά που άφησαν στον ένδοξο νομό μας, μέσω των απογόνων τους.

Ζητήσαμε από τον γνωστό Άι Γιαννιώτη, ιστοριοδίφη και συγγραφέα κ. Σταύρο Φωτάκη, απόγονο των Τεσσάρων Μαρτύρων να μας πληροφορήσει, αφενός για την πρώτη εκκλησία του νομού των Αγίων που χτίσθηκε στο χωριό Άγιος Ιωάννης Χλιαρός Αμαρίου και αφετέρου για τους εναπομείναντες απογόνους των Τεσσάρων Μαρτύρων. Οι απόγονοι αυτοί εντοπίζονται κυρίως στα χωριά Άγιος Ιωάννης, Κουρούτες. Νίθαυρις και Πλατάνια της επαρχίας Αμαρίου. Ιδού λοιπόν τι μας ανέφερε ο ίδιος:

«Σύμφωνα με διασταυρωμένες μαρτυρίες, στις αρχές του 18ου αιώνα, έζησε στον Άι Γιάννη ο Νικόλαος Παπαδογιάννης, με καταγωγή από τις Μέλαμπες Αγίου Βασιλείου, γενέθλιο τόπο των Αγίων, ο οποίος είχε στενή συγγενική σχέση με ένα τουλάχιστον από τους Άγιους Τέσσερις Νεομάρτυρες και συγκεκριμένα τον Αγγελή.

Σταύρος Φωτάκης, συγγραφέας – ιστοριοδίφης, τετρασέγγονος του Αγγελή, γιος του Εμμανουήλ και της Μαρίας Φωτάκη από τον Άγιο Ιωάννη

Εξετάζοντας τη συγγενική σχέση των Παπαδογιάννηδων με τους Αγίους προκύπτει ότι, η γυναίκα του Νικολάου Παπαδογιάννη ήταν θυγατέρα του Νεομάρτυρα Αγγελή, η μόνη από τα παιδιά του που γλύτωσε, από τα χέρια των Τούρκων, με την οποία απέκτησαν εννέα παιδιά, τον Γεώργιο (Γιωργάκη ή Ντουρμπούνη, γεν 1833), τον Εμμανουήλ (Ψαρομανώλη), τον Σταύρο, την Ευσεβία (Εψεβία), την Καλλιόπη, τη Μαρία που παντρεύτηκε στις Κουρούτες, την Ελένη, την Αννέτα που έγινε μοναχή, και τον Μιχαήλ (Μιχελή, 1843-1930).

«Εμάς παιδί μου οι Αγίοι ήτονε καλά στενοί συγγενεί(ς) μας» μου είχε πει πολλές φορές η μητέρα μου, η Μαρία και μου ανέφερε πάντα το όνομα του Αγγελή, από τον οποίο όπως μου έλεγε προήρχοντο, εκτός από τους Παπαδογιάννηδες στον Άι Γιάννη, οι Πλατύρραχοι στις Κουρούτες και οι Δημητρακάκηδες στα Πλατάνια, πληροφορία την οποία μου επιβεβαίωσε πριν πολλά χρόνια και ο συγγενής από τα Πλατάνια Αμαρίου Στρατής Δημητρακάκης.

Γλέντι στον γάμο του Γρηγορίου Πλατύρραχου στις Κουρούτες με την Αποδουλιανή σύζυγό του Αναστασία Ψαρουδάκη

Σε βιογραφικό σημείωμα του τέως υπουργού, «παππού της Αντίστασης» Εμμανουήλ Παπαδογιάννη, που γεννήθηκε το έτος 1889 στον Άϊ Γιάννη αναφέρεται ότι, ήτονε δισέγγονος του Νεομάρτυρος ΓΕΩΡΓΙΟΥ, πιθανόν από λανθασμένη πληροφόρηση του συντάκτη του βιογραφικού, ως προς το όνομα του Αγίου, επιβεβαιώνει όμως την συγγενική σχέση των Αγίων με τους Παπαδογιάννηδες.Τρία από τα παιδιά του Νικολάου Παπαδογιάννη και της θυγατέρας του Αγίου (εγγονοί), είχανε την πρωτοβουλία και συνέβαλαν αποφασιστικά και δραστήρια για την ανέγερση του πρώτου ιερού ναού, προς τιμήν του αγιοποιημένου εξ αρχής στη συνείδηση του λαού συγγενή τους Αγίου, στον Άϊ Γιάννη.

Με προσωπικές θυσίες τα αδέρφια Παπαδογιάννη, ο Μιχαήλ (Μιχελής), ο Γεώργιος (Γιωργάκης) και η Αννέτα, πρωτοστάτησαν σε εράνους και άλλες ενέργειες, αλλά και με τη συμπαράσταση και προσωπική εργασία όλων των τότε κατοίκων του χωριού χτίστηκε ο ιερός ναός.

Το οικόπεδο, σύμφωνα με τις αφηγήσεις, ήτανε αμπέλι και το εδώρησε η θεοσεβούμενη Αννέτα Παπαδογιάννη, στη θέση του οποίου ανηγέρθη και αργότερα (1893) όπως προκύπτει ανακαινίσθη, ο υπάρχων ιερός ναός. Η Αννέτα παρέμεινε άγαμος και πήγε στην Ιερά Μονή Παναγίας Καλυβιανής, άγνωστο, όπου πέθανε και ενταφιάστηκε στην είσοδο εξωτερικά του παλαιού ιερού ναού. Ο υπάρχων σήμερα ιερός ναός χτίστηκε στο κέντρο του χωριού, από την αρχή αφιερωμένος αποκλειστικά και μόνο στη μνήμη των Αγίων Τεσσάρων Νεομαρτύρων Ρεθύμνου και είναι μέχρι σήμερα ο πολιούχος ναός του Άι Γιάννη.

Στην πρόσοψη του ναού, πάνω ακριβώς από την κύρια είσοδο, είναι χαραγμένη σε πελεκητή πέτρα η επιγραφή: Ο ναός ούτος του χωριού Αγίου Ιωάννου ανακαινήσθη Απριλίου 12 έτος 1893. Η λέξη «Ανακαινήσθη» σημαίνει ότι προϋπήρχε ναός, άγνωστο από πότε. Εκτιμάται, όμως, ότι πρέπει να είχε ανεγερθεί λίγα χρόνια αμέσως μετά τον χρόνο αποκεφαλισμού των Αγίων (1824). Το γεγονός ότι, αυτός είναι ο αρχαιότερος, ο πρώτος ιερός ναός που ανηγέρθη στη μνήμη των Αγίων, είναι γνωστό και μάλιστα τονίζεται σε κάθε περίσταση από τους εκάστοτε Ποιμενάρχες της Ιερής Μητρόπολής μας Λάμπης, Συβρίτου και Σφακίων.

Στο ιερό προσκυνητάρι των εικόνων του ναού του Άι Γιάννη η αρχαιότερη εικόνα των Αγίων που υπάρχει αναγράφει στο κάτω μέρος τα εξής: Δαπάνη: Μιχαήλ Παπαδογιαννάκη 1904 – Γ.Π. Ηγούμενος Ι.Μ. Ασωμάτων.

Τα παραπάνω σημαίνουν ότι, την εικόνα προσέφερε ο Μιχαήλ «Μιχελής» Παπαδογιάννης και όχι Παπαδογιαννάκης όπως αναγράφεται στην εικόνα το έτος 1904, την οποία αγιογράφησε «έγραψε» ο Γαβριήλ Πάγκαλος «Γ.Π.», Ηγούμενος τότε της Ι.Μ. Ασωμάτων.

Πάνω από το τέμπλο του ναού υπάρχει επίσης μεγάλος ξύλινος σταυρός, προσφορά του Γεωργίου (Γιωργάκη) Παπαδογιάννη.

Αυτές είναι οι πληροφορίες αλλά και τα υπάρχοντα στοιχεία του ιερού ναού που δίδουν σαφείς εξηγήσεις και οδηγούν στη βεβαιότητα για τον αρχαιότερο (πρώτο) ιερό ναό των Αγίων Τεσσάρων Νεομαρτύρων Ρεθύμνου στον Άϊ Γιάννη (Χλιαρό) Αμαρίου».

 

Οι Παπαδογιάννηδες του Άι Γιάννη Αμαρίου

Κατά τη διάρκεια της Κατοχής σημαντικό ρόλο έπαιξαν τα τρία αδέρφια Εμμανουήλ, Καλλιόπη και Ευαγγελία Παπαδογιάννη δισέγγονα του Αγίου Αγγελή, από τους Αγίους Τέσσερις Μάρτυρες.

Ο Εμμανουήλ Μιχ. Παπαδογιάννης μάλιστα ο επωνομαζόμενος και «παππούς της αντίστασης», έπαιξε σημαντικό ρόλο τόσο στην Κρήτη όσο και από τη Μέση Ανατολή. Γεννήθηκε στον Άγιο Ιωάννη Αμαρίου το 1889. Το 1941 κατετάγη εθελοντής σε ηλικία 52 ετών και πολέμησε με τον βαθμό του εφ. λοχαγού στη Μάχη της Κρήτης (περιοχής Σκινέ Κυδωνίας) και εν συνεχεία στα βουνά της Κρήτης μέχρι αποστρατείας το 1945.

Ο «παππούς» της κρητικής Αντίστασης. Δικηγόρος, βουλευτής, νομάρχης, Εμμανουήλ Παπαδογιάννης, δισέγγονος του Αγίου Αγγελή από τον Άγιο Ιωάννη Αμαρίου

Έθεσε αμέσως τον εαυτό του στη διάθεση του αγώνα, καθοδηγών και καθοδηγούμενος, από τις μυστικές αποστολές του Συμμαχικού Στρατηγείου και της Ελληνικής εξόριστης Κυβέρνησης. Παλιός πολιτικός, μπήκε αμέσως στην πατριωτική παρανομία και στην οργανωμένη Φιλική Εταιρία. Υπήρξε ίσως ο πρώτος πολιτικός σ’ ολόκληρη την Ελλάδα που βγήκε στο κλαδί (βουνό), ενάντια στον εχθρό, αμέσως από τον πόλεμο του 1941. Όλη η περιοχή της Αμπαδιάς (έτσι αποκαλούνταν το νότιο Αμάρι) και όχι μόνο, στάθηκε δίπλα του και προστάτευσε τον ίδιο, τους Εγγλέζους συνεργάτες του και τους συνοδοιπόρους αντάρτες του.

Τον Νοέμβριο του 1941 συμμετείχε σε μεγάλη σύσκεψη αντιστασιακών ομάδων στη Μεσαρά. Τους πρώτους μήνες του 1942 εξελέγη και συμμετείχε στην πρώτη Νομαρχιακή Επιτροπή του Εθνικού Απελευθερωτικού Μετώπου (ΕΑΜ) στο Ρέθυμνο. Τον Απρίλιο του 1943 προάγεται στο βαθμό του εφ. Λοχαγού ως μέλος ανταρτικού σώματος. Στις αρχές του 1944, ήρθε στην Κρήτη από το Κάιρο όπου βρισκότανε, ως εκπρόσωπος της Ελληνικής Κυβέρνησης του Καΐρου και μετέφερε φορτίο οπλισμού για τον εξοπλισμό των πυρήνων των νέων ανταρτικών ομάδων. Παρά το μεγάλο της ηλικίας του «Παππού της Αντίστασης», απεδείχθη μεγάλος πατριώτης, γιατί άφησε την ησυχία του μα και την οικογένειά του, που βρισκότανε στο Κάιρο και ήρθε για να μπει στη φωτιά της Κρήτης και να πολεμήσει, αποδεικνύοντας πως, πάνω από την ζωή υπάρχει το καθήκον προς την πατρίδα.

 

Θυσιάστηκαν γαμπρός και αδελφές για την πατρίδα και τον αδελφό τους

«Οι αδερφές του Μανώλη Παπαδογιάννη, η Καλλιόπη Παραδεισανού η Ευαγγελια Δανδουλάκη και ο σύζυγος της Καλλιόπης Στέφανος Παραδεισανός, τον απέκρυψαν από τους Γερμανούς και το πλήρωσαν με τη ζωή τους».

Η Ευαγγελία Δανδουλάκη το γένος Παπαδογιάννη, δισεγγονή του Αγίου Αγγελή που όταν την άρπαξαν οι Γερμανοί άφησε με πόνο ψυχής, τα δυο μικρά παιδιά της, Ζαχαρία και Γεώργιο στον άνδρα της Μιχάλη Δανδουλάκη, στη Νίθαυρη για να τα μεγαλώσει
Ο Στέφανος και η Καλλιόπη Παραδεισανού δισεγγονή του Αγγελή, το γένος Μιχαήλ Παπαδογιάννη, που θυσιάστηκαν στον αγώνα εναντίον των Γερμανών, από τον Άι Γιάννη Χλιαρό Αμαρίου
Ο Εμμανουήλ και η Μαρία Φωτάκη το γένος Στέφανου Παραδεισανού, τρισσέγγονη του Νεομάρτυρος Αγγελή, η οποία μόλις οι Γερμανοί πήραν τους γονείς της για να τους εκτελέσουν, αγανακτισμένη μπήκε κι αυτή στην Αντίσταση, ενώ δεν ξανάφαγε ψάρι όταν έμαθε ότι οι γονείς της πνίγηκαν

Οι Γερμανοί ήταν γνώστες όλης της δραστηριότητας του Μανώλη Παπαδογιάννη γι’ αυτό επιδίωκαν με κάθε τρόπο τη σύλληψη και την εξόντωσή του. Παρά τις κατ’ επανάληψη έρευνες και αιφνιδιαστικές κυκλώσεις του Άι Γιάννη, δεν κατάφερναν να τον εντοπίσουν και να τον συλλάβουν. Σκέφτηκαν λοιπόν και σχεδίασαν τη σύλληψη των δύο αδερφάδων του, της Καλλιόπης συζύγου του Στέφανου Παραδεισανού, που γεννήθηκε το 1883 και της Ευαγγελίας γεννημένη το 1892, που είχε παντρευτεί τον Νιθαυριανό, Μιχάλη Δανδουλάκη, προκειμένου με αυτό τον τρόπο να τον αναγκάσουν να παραδοθεί.

Σύμφωνα μάλιστα με ηχογραφημένη αφήγηση της Μαρίας Παραδεισανού Φωτάκη, τρισέγγονη του Νεομάρτυρος Αγγελή, κόρη των ηρώων Στέφανου και Καλλιόπης Παραδεισανού και μητέρα του γνωστού ιστοριοδίφη Σταύρου Φωτάκη, λίγο πριν ξημερώσει η 14η Ιουλίου 1943, οι Γερμανοί κύκλωσαν τον Άι Γιάννη, προκειμένου μετά από ανακρίσεις και έρευνες να μάθουνε, που είναι οι Άγγλοι με τους ασυρμάτους και τους αντάρτες και κυρίως πού βρίσκεται ο Παπαδογιάννης.

Εκείνο το πρωί τους συνόδευε και ο προδότης που δεν άργησε να τους υποδείξει την Καλλιώ και τη Βαγγελιώ, τις αδελφές του Παπαδογιάννη. Η Μαρία βουβή από την οδύνη είδε να συλλαμβάνουν τη μητέρα της Καλλιόπη.

Ο σύζυγός της Καλλιώς και ο Στέφανος Παραδεισανός, πλησίασε, αλλά οι Γερμανοί του είπανε πως δεν τον χρειάζονται και μπορεί να φύγει. Εκείνος όμως αρνήθηκε και δήλωσε: «Εκειά που θα πάει η γυναίκα μου θα πάω κι εγώ». Έτσι λοιπόν, οι τρεις συλληφθέντες οδηγήθηκαν στο Ρέθυμνο όπου παρέμειναν φρουρούμενοι και υπό αυστηρή επιτήρηση στη Φορτέτζα επί δύο μήνες. Στη συνέχεια, μεταφέρθηκαν στις φυλακές της Αγυιάς Χανίων, όπου παρέμειναν υπό αυστηρή επιτήρηση επί ένα τρίμηνο περίπου, προκειμένου να μεταφερθούν με πλοίο μαζί με άλλους αγωνιστές Κρήτες στα κολαστήρια και τους φούρνους της Γερμανίας, έχοντας καταδικασθεί δις εις θάνατον.

 

Τους οδηγούσαν στους φούρνους της Γερμανίας

Τον Νοέμβριο του έτους 1943 οι Γερμανοί φόρτωσαν πυρομαχικά στο Α/Π «Petrella» από το λιμάνι της Σούδας πυρομαχικά και για καμουφλάζ επιβίβασαν περίπου 2.000 Ιταλούς αιχμαλώτους, στρατιώτες και πολλούς Κρητικούς ομήρους αντάρτες. Δυστυχώς ένα Αγγλικό υποβρύχιο βύθισε το πλοίο με όλο το φορτίο. Στο πλοίο «Petrella» υπήρχαν και Γερμανοί στρατιώτες. Τους Έλληνες τους βάλανε για να μην τους χτυπήσουνε. Ένας από τους διασωθέντες Γερμανούς, ο WilliMeier, διηγήθηκε ότι στο καράβι ήτανε περίπου 6.000 Ιταλοί, 300 Γερμανοί και 200 Έλληνες όμηροι, μεταξύ των οποίων και οι προαναφερόμενοι τρεις συλληφθέντες από τον Άι Γιάννη. Δυστυχώς, το ίδιο έγινε και βυθίστηκε και το Α/Π «Sinfra», στο οποίο εκτός από βόμβες επέβαιναν 2.000 Ιταλοί στρατιώτες αιχμάλωτοι και αρκετοί Κρητικοί αντάρτες.

Από τη βύθιση των δύο πλοίων η Βόρεια παραλία από Χανιά μέχρι Ρέθυμνο γέμισε πτώματα, γι’ αυτό πριν λίγα χρόνια στον Εθνικό δρόμο στο ύψος της Γεωργιούπολης τοποθετήθηκε μια Ελληνο-ιταλική επιγραφή που γράφει: «Στη μνήμη των πεσόντων Ιταλών και Ελλήνων, που ενωμένοι από τη θλιβερή μοίρα χάθηκαν κατά τη βύθιση των Α/Π «Sinfra» και «Petrella» το 1943».

Από τότε η Μαρία η θυγατέρα των νεκρών γονέων μπήκε ενεργά στην αντίσταση κατά των Γερμανών, ενώ δεν έφαγε ποτέ ψάρι επειδή θεωρούσε ότι τρώγοντας ψάρια ήταν σαν να έτρωγε τις σάρκες των γονέων της. Όσο για τον Ζαχαρία και τον Γεώργιο τα παιδιά της Ευαγγελίας, της έτερης αδελφής του Μανώλη Παπαδογιάννη που πνίγηκε, τα ανέθρεψε με πίκρες και βάσανα στη Νίθαυρη, ο πατέρας τους Μιχάλης Δανδουλάκης.

 

Οι Πλατύρραχοι στις Κουρούτες – Οι Αλεβυζάκηδες της Νιθαυρεως

Η Μαρία η έκτη κόρη του Νικολάου Παπαδογιάννη και εγγονή του Αγίου Αγγελή από τον Άι Γιάννη παντρεύτηκε κι έζησε στο χωριό Κουρούτες από τον γόνο της οποίας κατάγονται οι Πλατύρραχοι.

Ο Νικόλαος Πλατύρραχος, απόγονος του Αγγελή, με τη σύζυγό του Ελένη, γονείς της Αναστασίας Πλατυρράχου, που είναι υπεύθυνη αλλά και στυλοβάτης του εξαιρετικού Λαογραφικού μουσείου Ρεθύμνης
Ο Γιαννίκος Πλατύρραχος στο κέντρο με την παρέα του. Ήταν επιχειρηματίας στο Ρέθυμνο και είχε στην οδό Αρκαδίου Λαδεμπορικό
Κουρουτιανοί και Νιθαυριανοί απόγονοι των Μαρτύρων ούλοι μαζί αναμαζωμένοι, Πλατύρραχοι, Αλεβύζηδες και λοιποί

Ο απόγονός της Αντώνιος Πλατύρραχος από την πλευρά του παντρεύτηκε τη Χρυσή Φωτάκη εκ Μελάμπων, αδελφή του ξακουστού οπλαρχηγού επι Τουρκοκρατίας Στυλιανού Φωτάκη ( καταγόμενου από τις Μέλαμπες αλλά γεννημένου στις Κουρούτες), που διατέλεσε Νομάρχης Χανίων, Ρεθύμνης (1910), Ηρακλείου και Λασιθίου. Ο Αντώνης Πλατύρραχος συνεχίζει τον γόνο του Αγγελή, κάνοντας τον Χαρίδημο, τον Νικόλαο, τον Γρηγόρη, τον Ιωάννη, τη Χρυσή, την Ελένη και άλλες δύο θυγατέρες.

Από τους παραπάνω η Ελένη Πλατυρράχου, η αρχόντισσα Ελένη όπως την αποκαλούσαν χαρακτηριστικά, που έμενε στο Ρέθυμνο, παντρεύτηκε τον γνωστό χρυσοχόο και ωρολογοποιό της Ρεθύμνης Αλκιβιάδη Ματθαιουδάκη, γιο του τρανού Οπλαρχηγού Μυλοποτάμου και βουλευτή Ρεθύμνης Λεωνίδα Ματθαιουδάκη από τις Αλιάκες Μυλοποτάμου που το 1878 υπέγραψε τη Σύμβαση της Χαλέπας.

Πιθανολογείται ότι στα Πλατάνια μετεφέρθη η γενιά του Νεομάρτυρος Αγγελή από τους Κουρουτιανούς.

Η Χρυσή Πλατυρράχου του Αντωνίου, απόγονος επίσης του Αγίου Αγγελή, από τις Κουρούτες υπαντρεύεται στη Νίθαυρη τον μεγαλοκτηματία Γιάννη Αλεβυζάκη, γνωστό ως Αλεβυζογιάννη και κάνει δύο αγόρια και τέσσερις κόρες, την Μαριγώ, την Δέσπω, τον Τιμολέοντα, τον Γιάννη, την Γεωργία, και την Αργυρένια.

 

Εν Κατακλείδι

Αξίζει να σημειωθεί ότι όλα τα παρακλάδια της γενιάς του Αγίου Αγγελή οι Παπαδογάννηδες από Άγιο Ιωάννη, οι Πλατύρραχοι από Κουρούτες, οι Αλεβυζάκηδες από Νίθαυρη και οι Δημητρακάκηδες από τα Πλατάνια Αμαρίου έχουν επίγνωση της καταγωγής τους από τους Νεομάρτυρες, ομολογούν και την μεταξύ τους μεταξύ τους συγγένεια και συνεχίζουν αρμονικά τις σχέσεις τους.

 

Πηγές:

Βιβλίο: «To χωριό μου Άγιος Ιωάννης Χλιαρός Αμαρίου Ρεθύμνου, Σταύρου Εμμ. Φωτάκη» Ρέθυμνο 2006

Μαρτυρίες:

Aναστασία Nικ. Πλατυρράχου

Γεωργία Αλεβυζάκη Ματθαιουδάκη

Ελένη Πλατυρράχου Ματθαιουδάκη

Χρυσή Ματθαιουδάκη Τσουπάκη

Ματθαίος Ματθαιουδάκης του Λεωνίδα και της Γεωργίας Αλεβυζάκη

Τιμολέων Ιω. Αλεβυζάκης

Γεώργιος Γρηγ. Σταματάκης

* Ο Nικολέων Ι. Τσουπάκης, είναι φιλόλογος, δάσκαλος, δημοσιογράφος