Μια καθοριστική διάσταση στα άγχη, την πίεση, το στρες, τη ματαίωση και απογοήτευση που βιώνουν οι έφηβοι, πέρα από τα επιμέρους οικογενειακά θέματα και άλλους σημαντικούς παράγοντες, είναι το σχολείο, οι επιδόσεις σε αυτό και γενικότερα το εκπαιδευτικό σύστημα μέσα στο οποίο καλούνται οι μαθητές και οι μαθήτριες να ανταποκριθούν. Το ελληνικό σχολείο δεν βλέπει τα παιδιά ως έφηβους αλλά ως μαθητές με άλλα λόγια. Αντί να λειτουργεί ως χώρος ανάπτυξης των προσωπικοτήτων των παιδιών, αντί να προκρίνει τη δημιουργικότητα και να είναι ένα πεδίο όπου οι κοινωνικές δεξιότητες των εφήβων μπορούν να ανθίσουν και να δοκιμαστούν, μοιάζει ολοένα και περισσότερο με μηχανισμό παραγωγής μελλοντικών εργαζόμενων. Από πολύ μικρή ηλικία οι μαθητές και μαθήτριες καλούνται να μπουν σε μια εξαντλητική τροχιά εξετάσεων, επιλογής σπουδών και εξερεύνησης επαγγελματικών προοπτικών, πολλές φορές πριν καν ακόμα προλάβουν να ανακαλύψουν τον ίδιο τους τον εαυτό. Ιδίως με το που προχωρήσουν στο Λύκειο, οι έφηβοι στον βωμό της «αριστείας», της επίδοσης και της επιτυχίας στις πανελλήνιες η οποία και συνδέεται (λανθασμένα φυσικά) με τη μετέπειτα επαγγελματική αποκατάσταση, αναγκάζονται από το σύστημα να αφήσουν στην άκρη τα ενδιαφέροντά τους, τα ταλέντα τους, τις κοινωνικές τους σχέσεις, την ανάγκη τους για έκφραση. Ταυτόχρονα βέβαια τα παιδιά μεγαλώνουν σε ένα περιβάλλον διαρκούς οικονομικής και κοινωνικής ανασφάλειας, καθώς εκτός του ότι απορροφούν καθημερινά το άγχος των γονιών, αντιλαμβάνονται και μόνα τους την αγωνία της επιβίωσης από μικρή κιόλας ηλικία και γνωρίζουν πολύ καλά πως η οικονομική σταθερότητα ειδικά στη χώρα μας δεν είναι δεδομένη. Παράλληλα βομβαρδίζονται συνεχώς και από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης από πρότυπα γρήγορου πλουτισμού, μπαίνουν στη διαδικασία της σύγκρισης και γενικότερα υπάρχει η αίσθηση πως «πρέπει να τα καταφέρουν». Οι έφηβοι με άλλα λόγια καλούνται να διαχειριστούν σήμερα άγχη, στρες και προσδοκίες που ούτε ένας ενήλικας μπορεί καλά καλά να σηκώσει. Σε αυτό το πλαίσιο τραγικά περιστατικά που γνωστοποιούνται όπως η είδηση με τις 17χρονες στην Ηλιούπολη, συνιστούν την «κορυφή του παγόβουνου» όπως χαρακτηριστικά αναφέρει στα «Ρ.Ν.» ο Ηλίας Κουρκούτας, καθηγητής Κλινικής Ψυχολογίας – παιδικών και εφηβικών διαταραχών/ΕΕΑ, διευθυντής εργαστηρίου Ψυχολογίας και διευθυντής διατμηματικού Μεταπτυχιακού προγράμματος Ε.Α. ΠΤΔΕ ΠΚ και συντονιστής κλάδου Κλινικής Ψυχολογίας της ΕΛΨΕ (Ελληνική Ψυχολογική Εταιρία). Ένα παγόβουνο μάλιστα που αποκαλύπτει αυτή τη βαθιά κοινωνική και εκπαιδευτική κρίση την οποία λίγο πολύ όλοι αντιλαμβανόμαστε όμως σαν κοινωνία καλούμαστε να δούμε κατάματα δυστυχώς με αφορμή αυτές τις όχι μεμονωμένες τραγωδίες.
Τα υψηλότερα ποσοστά άγχους και η σύνδεση με το σχολείο
Όπως αναφέρει στα «Ρ.Ν.» ο καθηγητής οι διαστάσεις που λαμβάνουν τα περιστατικά ψυχικής κατάρρευσης των παιδιών συνοδεύονται από αμείλικτα νούμερα. Από το 2021 έως το 2025 διαπιστώνεται αύξηση 31,6% στο σύνολο των περιστατικών αυτοκτονικών ιδεών και τάσεων αυτοτραυματικής συμπεριφοράς παιδιών και εφήβων, με βάση επίσημα στοιχεία ερευνών, όπως τονίζει ο κ. Κουρκούτας, ενώ πολλές από αυτές τις μικρο-απόπειρες δεν καταγράφονται. Από τα στοιχεία επίσης που παραθέτει ο καθηγητής «δυστυχώς, αναμενόμενη είναι και η υπερεκπροσώπηση των κοριτσιών», αναφέρει χαρακτηριστικά, κορίτσια τα οποία συχνότερα στρέφουν την επιθετικότητα ενάντια στον εαυτό τους. «Επιθετικότητα που συνδέεται με αρνητικά συναισθήματα ματαίωσης, στενοχώριας, θλίψης, βαθιάς ενοχής ότι στενοχωρούν, απογοητεύουν ή δεν «στέκονται στο ύψος» των προσδοκιών των αγαπημένων τους προσώπων, αλλά και με θυμό και οργή απέναντι σε πρόσωπα και καταστάσεις της ζωής τους», επισημαίνει ο κ. Κουρκούτας, ενώ τα αγόρια παρουσιάζουν συχνότερα τάσεις εξωτερίκευσης των συναισθημάτων τους. «Τα εξωτερικεύουν μέσα από ανώριμες «βλακώδεις», διασπαστικές ή και, ανάλογα με την περίπτωση, επιθετικές συμπεριφορές απέναντι στον άλλον, bullying/βία και γενικότερα πρακτικές ταπείνωσης του άλλου, το οποίο διασφαλίζει ένα συναίσθημα δύναμης».
Σε αυτές τις συνθήκες, έρχεται όπως αναφέρει ο καθηγητής να προστεθεί ένα «άθλιο εκπαιδευτικό σύστημα», το οποίο έχει επίκεντρο τις πανελλήνιες. «Αυτό που μας δείχνει όλη η έρευνα είναι ότι οι έφηβοι σήμερα στην Ελλάδα έχουν από τα υψηλότερα ποσοστά άγχους και καταθλιπτικών σκέψεων και αυτό σχετίζεται απόλυτα με το σχολείο, με το σχολικό σύστημα», αναφέρει ο κ. Κουρκούτας, συμπληρώνοντας πως «Οι έφηβοι καλούνται ουσιαστικά από τα 15-16 τους χρόνια να αποφασίσουν την πορεία της ζωής τους, σε ένα σύστημα όπου μία με δύο μονάδες μπορούν να τα οδηγήσουν σε εντελώς διαφορετική κατεύθυνση, συχνά χωρίς πραγματική δυνατότητα αναπροσανατολισμού ή δεύτερης ευκαιρίας και κυρίως χωρίς να έχουν σαφή εικόνα αν είναι αυτό που θέλουν ή όχι, λόγω πρόωρης επιλογής. Το πιο κρίσιμο, όμως, είναι ότι κάποια παιδιά δεν αντέχουν αυτό το βάρος της ευθύνης απέναντι στην οικογένεια και στον εαυτό τους. Γιατί βιώνεται ως «μονόδρομος» και σε αυτή την ηλικία συνοδεύεται συχνά από την αίσθηση ότι δεν έχουν άλλη επιλογή, ενώ η αποτυχία ή ο αποκλεισμός από το Πανεπιστήμιο βιώνεται ως προσωπική καταστροφή», περιγράφει ο καθηγητής ο οποίος αντιπαραθέτει το τι γίνεται σε άλλες χώρες όπου δίνεται το ελεύθερο στα νεαρά παιδιά να εξερευνήσουν τις επιλογές τους. «Στις περισσότερες χώρες συνήθως εισάγεται ο μαθητής, η μαθήτρια με τους βαθμούς του απολυτηρίου ή με πιο ευέλικτα συστήματα πρόσβασης, αλλά το Πανεπιστήμιο είναι αυτό που λειτουργεί με αυστηρότητα και απαιτήσεις στη συνέχεια. Παράλληλα, υπάρχει πολύ μεγαλύτερη δυνατότητα αλλαγής κατεύθυνσης ή σχολής όταν διαπιστώσεις ότι κάτι δεν σου ταιριάζει, χωρίς να έχει ήδη σπαταλήσει η οικογένεια τεράστια ποσά χρημάτων και τεράστια ψυχική ενέργεια σε μια εξαντλητικά στρεσσογόνο και για κάποια παιδιά τραυματική διαδικασία προετοιμασίας», τονίζει ο κ. Κουρκούτας.
Ο «ευνουχισμός» της εφηβείας
Το εκπαιδευτικό σύστημα το οποίο περιγράφει ο καθηγητής έχει ως «γαρνιτούρα» όπως αναφέρει πολύ χαρακτηριστικά, το αφήγημα της αριστείας και έτσι καταλήγουμε συχνά να έχουμε χιλιάδες παιδιά που βρίσκονται εγκλωβισμένα στον φόβο της αποτυχίας και της μη επίτευξης όλων αυτών των προσδοκιών που το περιβάλλον και η κοινωνία έχει για αυτά. «Αριστεία» είναι ένας τεχνητός και στατικός όρος, βαθιά αντιπαιδαγωγικός, γιατί οι άνθρωποι -παιδιά, έφηβοι και ενήλικοι – εξελίσσονται με έναν δυναμικό και πολυδιάστατο τρόπο, σε διαφορετικές ηλικιακές φάσεις και κάθε φορά με διαφορετικό ρυθμό και τρόπο, εξαιτίας πολλών και σύνθετων παραμέτρων».
Ταυτόχρονα ο καθηγητής επισημαίνει ότι για να ευημερεί ένα άτομο στην ενήλικη ζωή του, δεν είναι απαραίτητο να είναι «άριστο» στη δουλειά του και χαρακτηριστικά τονίζει ότι: «Και αυτό που ονομάζουμε «επιτυχία» ή μια επιτυχημένη και πλούσια κοινωνική και επαγγελματική ζωή δεν είναι κάτι στατικό ή εύκολα μετρήσιμο με ποσοτικούς όρους. Και βέβαια δεν είναι ανάγκη να είσαι στο «top ten» μιας ειδικότητας για να είσαι κοινωνικά και οικονομικά παραγωγικός, αλλά κυρίως για να έχεις ολοκληρωθεί ως ψυχοκοινωνική οντότητα που μπορεί πρωτίστως να δημιουργεί ουσιαστικές και καλοήθεις σχέσεις με τον άλλον», περιγράφει ο καθηγητής. Και εκεί είναι που το εκπαιδευτικό σύστημα «ευνουχίζει» τα παιδιά προκειμένου αυτά να επιτύχουν ποσοτικούς στόχους: τα παιδιά στην πιο καθοριστική τους αναπτυξιακή ηλικίας, στα 15 με 16, καλούνται να παραγκωνίσουν χόμπι, σχέσεις, φιλίες, ταλέντα, ενδιαφέροντα, κοινωνικές δεξιότητες, δηλαδή τις πιο σημαντικές ποιότητες που στην πραγματικότητα είναι αυτές που θα τα βοηθήσουν να αντιμετωπίσουν τη ζωή, προκειμένου να «αριστεύσουν» και άρα να αποκατασταθούν μακροπρόθεσμα επαγγελματικά. Το σχολείο όχι μόνο δεν καλλιεργεί όλα τα παραπάνω αλλά καταλήγει να είναι ένα σύστημα το οποίο στο τέλος της μέρας υπηρετεί τις πανελλήνιες, αφήνοντας μάλιστα όλο τον χώρο στα φροντιστήρια και τη λεγόμενη «παραπαιδεία». «Κανείς πλέον δεν αναφέρεται ουσιαστικά στο σύστημα με τον όρο «παραπαιδεία» που συνιστά – το έχω ξαναπεί – μια τεράστια ψυχική και οικονομική αιμορραγία για την οικογένεια αλλά και για τον ίδιο τον έφηβο, ο οποίος συχνά εγκαταλείπει κάθε προσωπικό ενδιαφέρον, χόμπι, ταλέντο ή κλίση. Οι έφηβοι συχνά αναγκάζονται να «ευνουχίζουν» ένα κομμάτι του εαυτού τους προκειμένου να ανταποκριθούν στις απαιτήσεις αυτού του συστήματος. Αυτό δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν εξαιρετικά παιδιά ή ότι όλα είναι μαύρα και τραγικά. Όμως αυτά τα πραγματικά τραγικά περιστατικά για τις οικογένειες αλλά και για την ίδια την κοινωνία μας υπενθυμίζουν τις βαθιές ατέλειες της κοινωνικής πραγματικότητας και του ευρύτερου εκπαιδευτικού συστήματος», επισημαίνει μεταξύ άλλων ο καθηγητής.
Απογαλακτισμός
Το σημαντικότερο για τον κ. Κουρκούτα είναι ότι στις σημαντικές αυτές ηλικίες για την ψυχοκοινωνική ανάπτυξη των παιδιών, θα πρέπει να τους δίνεται ο χώρος και ο χρόνος να εκδηλώσουν όλα αυτά που αισθάνονται, πτυχές του εαυτού τους και της ταυτότητάς τους και όχι να τα θυσιάζουν για να επιτύχουν την εισαγωγή στο Πανεπιστήμιο. Καθοριστικό ρόλο όπως εξηγεί σε όλο αυτό έχει και η εμπλοκή των γονέων οι οποίοι σύμφωνα με την έρευνα όχι μόνο δεν είναι απόντες αλλά στην πραγματικότητα «υπερεμπλέκονται». «Θεωρώ ότι όλες αυτές οι θεωρίες που υποστηρίζουν πως οι γονείς δεν ενδιαφέρονται για τα παιδιά και κοιτάζουν μόνο τον εαυτό τους είναι σε μεγάλο βαθμό ανυπόστατες. Το αντίθετο δείχνουν οι περισσότερες έρευνες. Οι περισσότεροι γονείς – με τα θετικά και τα αρνητικά τους – εμφανίζονται σήμερα υπερεμπλεκόμενοι τόσο πρακτικά όσο και συναισθηματικά στη ζωή των παιδιών τους. Και ακριβώς γι’ αυτό, τα ζητήματα αυτονομίας των εφήβων αποτελούν ένα από τα πιο κρίσιμα ζητήματα της σύγχρονης οικογένειας. Η υπερπροστασία και η υπερεμπλοκή συνδέονται συχνά με δυσκολίες ψυχοκοινωνικής αυτονόμησης και, σύμφωνα με την έρευνα, σχετίζονται και με αυξημένη πιθανότητα εμπλοκής των παιδιών είτε ως θυμάτων είτε ως θυτών σε φαινόμενα bullying/εκφοβισμού, καθώς και με υψηλότερα ποσοστά άγχους και κατάθλιψης. Αυτό δείχνει η έρευνα μας στην Ελλάδα – και όχι οι διάφορες προσωπικές απόψεις ή ιδεολογικές γενικεύσεις», υπογραμμίζει ο καθηγητής.
Σχολικοί ψυχολόγοι και εκπαιδευτικοί – παιδαγωγοί
Όπως αναφέρει ο κ. Κουρκούτας «Η σχολική πραγματικότητα, όπως διαμορφώνεται μέσα από τις απαιτήσεις των Πανελληνίων, μπορεί σε ορισμένες περιπτώσεις να οδηγήσει ευάλωτους και ευαίσθητους εφήβους σε ακραίες ψυχικές καταστάσεις».
Κατά τον ίδιο το σχολικό πλαίσιο πρέπει να αλλάξει ώστε να δίνει μεγαλύτερη σημασία στην ψυχική υγεία, την ασφάλεια και τη στήριξη μαθητών και εκπαιδευτικών. Ο καθηγητής όπως μας αναφέρει μάλιστα είναι μέρος και μιας επιτροπής που αποτελείται από 40 πανεπιστημιακούς η οποία εργάζεται αυτή τη στιγμή πάνω στην αναμόρφωση του συστήματος. Όπως λέει το δικό του αντικείμενο εστιάζει στην αντιμετώπιση του bullying, στην ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών, στην ψυχοκοινωνική τους υγεία, στην παρουσία σχολικών ψυχολόγων στα σχολεία υπό ένα πιο σαφές πλαίσιο.
Ο ίδιος τονίζει καταλήγοντας, πως στο σχολείο ως βασικός χώρος κοινωνικοποίησης των παιδιών, όπου διαμορφώνουν την ταυτότητά τους, εκεί είναι που χρειάζονται να ενδυναμωθούν και να αποκτήσουν ψυχική ανθεκτικότητα. Όπως τονίζει, πολλοί έφηβοι βιώνουν άγχος, φόβο, θυμό ή ακόμα και καταθλιπτικές σκέψεις, αλλά συχνά δυσκολεύονται να μιλήσουν στους γονείς τους. Γι’ αυτό οι εκπαιδευτικοί και οι ειδικοί ψυχικής υγείας έχουν καθοριστικό ρόλο στο να ακούνε, να στηρίζουν και να βοηθούν τα παιδιά έγκαιρα. «Μπορεί τα παιδιά να έχουν αναστολές να μιλήσουν, ντρέπονται και πάνε και μιλάνε σέ έναν καθηγητή που είναι της εμπιστοσύνης τους. Αυτό σημαίνει ότι ο καθηγητής κάπως είναι ανοιχτός στο διαπροσωπικό κομμάτι όχι μόνο στα μαθήματα αλλά είναι και παιδαγωγικός. Πολλοί μαθητές και μαθήτριες που έχουν αισθήματα κατάθλιψης, σκέψεις αυτοκτονίας είτε πάνε σε κάποιο καθηγητή και τα εξομολογούνται είτε σε φίλους που πάνε και το λένε σε καθηγητές. Αν τώρα υπάρχει και ψυχολόγος που έχει την εμπειρία να προσεγγίσει το παιδί αυτό είναι πολύ καλό. Το να μιλήσει το έφηβος είναι πολύ σημαντικό. Γιατί πολλές φορές υπάρχουν σκέψεις που κρατάνε μέσα τους, διογκώνονται, περνάνε σε μια άλλη διάσταση. Ενώ αν μιλήσουν αποδραματοποιούνται, αποφορτίζονται και εξαρτάται αν υπάρχουν σοβαρά προβλήματα στην οικογένεια πρέπει να γίνει μια παρέμβαση έξω από το σχολείο, αλλά το σχολείο μπορεί να βοηθήσει σε ένα βαθμό. Πρέπει όμως να υπάρχει ένας ειδικός και εκπαιδευτικοί που να νιώθουν τα παιδιά και να εμπνεύσουν εμπιστοσύνη. Που σημαίνει ότι οι εκπαιδευτικοί έχουν πολύ σημαντικό ρόλο».
