Επιφυλάξεις και διαφωνίες από την επιστημονική κοινότητα για την αφαλάτωση – Επισημάνσεις στα «Ρ.Ν.» από τον υδρογεωλόγο και ομότιμο καθηγητή του ΕΚΠΑ, Απόστολο Αλεξόπουλο
Η διαχείριση των υδατικών πόρων στην Κρήτη, σε μία χρονική περίοδο, κατά την οποία η συντριπτική πλειοψηφία των περιοχών του νησιού αντιμετωπίζουν προβλήματα ανεπάρκειας στις ποσότητες των διαθέσιμων υδατικών τους αποθεμάτων, είναι ένα σύνθετο πρόβλημα, που απαιτεί άμεσες, σύγχρονες και βιώσιμες λύσεις. Οι προκλήσεις της λειψυδρίας, η οποία εντείνεται σταδιακά την τελευταία τετραετία καθιστά πλέον επιτακτική την ανάγκη για ένα οργανωμένο διαχειριστικό σχέδιο, το οποίο να σέβεται και να προσαρμόζεται κατάλληλα στα κατά τόπους χαρακτηριστικά και τις ελλείψεις της κάθε περιοχής και παράλληλα να εφαρμόζει τις αποτελεσματικότερες δυνατές λύσεις. Η κακή διαχείριση του αρδευτικού νερού απορροφώντας το μεγαλύτερο ουσιαστικά ποσοστό των διαθέσιμων υδατικών πόρων, με μεγάλες διαρροές στα δίκτυα, ανεπαρκή καταγραφή των καταναλώσεων και αλόγιστη χρήση σε πολλά κομμάτια της Κρήτης οδηγεί αναπόφευκτα στην ανάγκη παρεμβάσεων για τον περιορισμό των απωλειών. Η αφαλάτωση είναι μία τέτοια παρέμβαση, όπως αναδύεται στον δημόσιο διάλογο και προτείνεται ολοένα και συχνότερα από αυτοδιοικητικούς φορείς και δήμους, ιδιαίτερα στην Ανατολική Κρήτη. Πρόκειται για μία διαδικασία ωστόσο, που παρότι προτείνεται για καταστάσεις έκτακτης ανάγκης, κυρίως σε μικρές, νησιωτικές περιοχές, δεν κρίνεται ως λύση προτεραιότητας από μεγάλο μέρος της ερευνητικής και ακαδημαϊκής κοινότητας. Σύμφωνα με όσα ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.», ο Απόστολος Αλεξόπουλος, ομότιμος καθηγητής στο τμήμα Γεωλογίας και Γεωπεριβάλλοντος του Ε.Κ.Π.Α. και διευθυντής του Εργαστηρίου Τεκτονικής και Γεωλογικών Χαρτογραφήσεων, που ειδικεύεται στο κομμάτι της διαχείρισης των υδάτων, η συγκράτηση των επιφανειακών υδάτων, μέσω μικρών και μεγάλων φραγμάτων και οι υδρογεωτρήσεις επικρατούν σε μεγάλο βαθμό έναντι της αφαλάτωσης, ως στοχευμένες ενέργειες ενίσχυσης του υδατικού αποθέματος. Η αφαλάτωση ναι μεν θεωρείται λύση με άμεσα αποτελέσματα, ωστόσο θα πρέπει να επιλέγεται μόνο όταν έχουν εξαντληθεί άλλες δυνατότητες, όπως η ορθολογική αξιοποίηση υπόγειων υδροφορέων και η υλοποίηση ήδη προτεινόμενων εναλλακτικών λύσεων. Σύμφωνα με τον κ. Αλεξόπουλο, η εκτεταμένη προσφυγή στην αφαλάτωση στην Κρήτη δεν συνιστά στρατηγική βιώσιμης διαχείρισης, ιδίως όταν υπάρχουν άλλες τεχνικά εφικτές και επιστημονικά τεκμηριωμένες επιλογές, που επικεντρώνονται κυρίως στην ανάγκη ενίσχυσης των δημόσιων δομών, εφαρμογής των υφιστάμενων διαχειριστικών σχεδίων και διαμόρφωσης μιας συνεκτικής πολιτικής που να αντιμετωπίζει τη λειψυδρία με όρους κοινωνικού οφέλους και μακροπρόθεσμης βιωσιμότητας.
Ουσιαστικά, ο κ. Αλεξόπουλος υποστηρίζει ότι το αναγκαίο θεσμικό πλαίσιο για την ενιαία και ορθολογική διαχείριση των υδάτων υφίσταται ήδη, καθώς έχει ενσωματωθεί στην ελληνική έννομη τάξη η Ευρωπαϊκή Οδηγία για τα Ύδατα και αρμόδιος φορέας για την εφαρμογή της είναι η Διεύθυνση Υδάτων της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Κρήτης. Ωστόσο, η υποστελέχωση και η συστηματική αποδυνάμωση της υπηρεσίας, που έχει πλέον μείνει με τρεις υπαλλήλους, καθώς και η απουσία απαραίτητων χρηματοδοτικών εργαλείων για την υλοποίηση του διαχειριστικού σχεδίου έχει οδηγήσει σε χρόνια αδυναμία εφαρμογής του. Στις 25 Ιουλίου του 2024, το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης υπέγραψε με την ολλανδική εταιρεία HVA την ανάθεση μελέτης, για την διαχείριση των υδάτων στην Κρήτη, μελέτη η οποία χρηματοδοτείται από την ΤΕΡΝΑ και είναι αντίστοιχων προδιαγραφών με τη μελέτη που είχε εκπονήσει η ίδια εταιρεία στην Θεσσαλία, μετά τις καταστροφές του Daniel. Το κεντρικό συμπέρασμα της μελέτης καταλήγει ουσιαστικά στην επέκταση του Οργανισμού Ανάπτυξης Κρήτης, για τη λειτουργία του ως ενιαία αρχής διαχείρισης των υδάτων σε επίπεδο νησιού, ενώ προτείνει επίσης εντοπισμό και μείωση διαρροών, τομεοποίηση δικτύων, εγκατάσταση έξυπνων μετρητών και αποκατάσταση παλαιών γερασμένων αγωγών, έργα μετριασμού πλημμυρικών κινδύνων και τον τεχνικό σχεδιασμό ενός Συστήματος Έγκαιρης Προειδοποίησης Πλημμυρών.
Σύμφωνα με τον κ. Αλεξόπουλο, αντί η προσοχή να στραφεί στην ενίσχυση της διεύθυνσης με προσωπικό και πόρους, μία διεύθυνση με την ευθύνη της εκπόνησης των διαχειριστικών προγραμμάτων για την Κρήτη, αντ’ αυτού το ενδιαφέρον στράφηκε στην υποστήριξη της Ολλανδικής εταιρείας. Όπως επεσήμανε στα «Ρ.Ν», αλλά και κατά τη διάρκεια παρέμβασής του σε ανοιχτή εκδήλωση-συζήτηση για τη λειψυδρία, την αφαλάτωση και τη βιώσιμη διαχείριση του νερού στο Ηράκλειο πριν από λίγες ημέρες, «Το νερό αποτελεί δημόσιο και κοινωνικό αγαθό και η διαχείρισή του οφείλει να υπηρετεί το κοινωνικό σύνολο, όχι ιδιωτικά συμφέροντα».
Κατασκευή μικρών φραγμάτων και διάνοιξη υδρογεωτρήσεων
Ο κ. Αλεξόπουλος και το εργαστήριό του είχε καταθέσει μία πρόταση πέρυσι, η οποία εφαρμόστηκε εν τέλει και απέδωσε στην περιοχή των Ανωγείων και αφορούσε μία υδρογεώτρηση, η οποία αντλεί 95.000 κυβικά νερό για την ικανοποίηση των υδρευτικών και κάποιων αρδευτικών αναγκών των Ανωγείων. Πρόκειται για μία πρόταση που είχε κατατεθεί με βάση μακροχρόνιες μελέτες και αποδεικνύει σύμφωνα με τον ίδιο, ότι λύσεις υπάρχουν, αλλά απαιτούν στοχευμένη εφαρμογή και κυρίως βούληση. «Δύο βασικές λύσεις που προτείνουμε για την ορθολογική διαχείριση είναι πρώτον η ανάσχεση της ροής των επιφανειακών υδάτων με την κατασκευή μικρών ή μεγάλων φραγμάτων, όπου θα γίνεται η συγκέντρωση νερού και στην συνέχεια θα χρησιμοποιείται και θα διατίθεται για άρδευση. Το δεύτερο, που μπορεί να καλύψει τοπικές και άλλες ανάγκες, είναι η αξιοποίηση των υπόγειων υδατικών πόρων, με την διάνοιξη υδρογεωτρήσεων», ανέφερε ο κ. Αλεξόπουλος, εξηγώντας επίσης ότι «Η υδρογεώτρηση είναι κάτι το οποίο σε πολύ σύντομο χρονικό διάστημα σου παρέχει αρκετές κατά περιοχή ποσότητες νερού. Αλλά γι’ αυτό πρέπει να υπάρχει ένας σχεδιασμός και ένας προγραμματισμός για το κάνεις αυτό».
Σε κάθε περίπτωση, ο κ. Αλεξόπουλος επεσήμανε ότι ανεξάρτητα από ποια μέτρα προτείνονται και πόσο αποδοτικά ενδέχεται να είναι, «πολιτική βούληση δεν υπάρχει, όπως και χρήματα για να υλοποιηθούν αυτά τα μέτρα, αφενός για την ουσιαστική διαχείριση της χρήσης του νερού και όχι για τη διαχείριση του διαθέσιμου νερού. Υπάρχουν περιοχές που δεν ικανοποιούνται οι ανάγκες του και πρέπει να βρεθούν πρόσθετοι πόροι. Δεν αρκεί να μιλάμε για αλλαγή του αναπτυξιακού, του παραγωγικού και καταναλωτικού μοντέλου, αλλά πρέπει να λέμε και πώς θα γίνεται αυτό. Δεν χρειάζεται μόνο η διαπίστωση και η διατύπωση προτάσεων, αλλά εφαρμοσμένη πολιτική για την αντιμετώπιση της λειψυδρίας». Η παρατεταμένη ανομβρία, λόγω κλιματικής κρίσης και η κακή χρήση και διαχείριση του νερού είναι οι βασικές αιτίες της λειψυδρίας στην Κρήτη, σύμφωνα με τον κ. Αλεξόπουλο, την ώρα που η άρδευση, παρότι διαπιστωμένα αλόγιστη, κινείται σε αχαρτογράφητα, μετρήσιμα νερά. «Το τι νερό πηγαίνει για την γεωργία δεν το ξέρουμε, γιατί παρότι μετριέται, δεν μετριέται σωστά. Μέχρι να πάει το νερό σε ένα χωράφι με ελιές, οι διαρροές είναι πολλές, υπάρχουν κλοπές νερού, οπότε δεν καταγράφονται οι καταναλώσεις. Είναι γεγονός ότι για να μειωθεί η ποσότητα του χρησιμοποιούμενου από την γεωργία νερού, έχουν ακουστεί σημαντικές προτάσεις για την εξοικονόμηση νερού, αλλά προς το παρόν δεν έχουμε κάτι που να εφαρμόζεται επί της ουσίας», σημείωσε, επισημαίνοντας επίσης ότι ζούμε και σε μία εποχή που ο πρωτογενής τομέας εγκαταλείπεται και πολλές εκτάσεις γης δεν αξιοποιούνται.
«Το παραγόμενο από την αφαλάτωση νερό δεν έχει εκείνα τα πολύτιμα στοιχεία που έχει μέσα το φυσικό νερό»
Ως λύση, που υπό άλλες συνθήκες, «δεν θα σκεπτόταν ποτέ κανείς να την προτείνει», είναι αυτή της αφαλάτωσης, σύμφωνα με τον κ. Αλεξόπουλο, μία ουσιαστικά λύση – αποτέλεσμα της δυσάρεστης κατάστασης με την διαθεσιμότητα του νερού. «Η αφαλάτωση είναι μεν μία λύση με άμεσο αποτέλεσμα, δηλαδή να σου δώσει αμέσως νερό για χρήση, αλλά η αφαλάτωση πρέπει να χρησιμοποιείται, όταν έχεις εξαντλήσει όλα τα άλλα περιθώρια και τις δυνατότητες που έχεις, να καλύψεις τις ανάγκες σου, χρησιμοποιώντας άλλες μεθοδολογίες», ανέφερε. Το Ηράκλειο εξετάζει την αντιμετώπιση των προβλημάτων λειψυδρίας του με την δημιουργία και την αξιοποίηση δύο μονάδων αφαλάτωσης, που θα παράγουν 2000 κυβικά νερού την ημέρα, αλλά πρόκειται για μία βραχύχρονη λύση, με παραγωγή χαμηλής ποιότητας νερού. «Το παραγόμενο από την αφαλάτωση νερό δεν έχει εκείνα τα πολύτιμα στοιχεία που έχει μέσα το φυσικό νερό, είναι ένα τεχνητό νερό, αποσταγμένο, που για να χρησιμοποιηθεί πρέπει να του προσθέσεις κάλιο, νάτριο, ασβέστιο, μαγνήσιο και πολλά άλλα συστατικά, αλλά υπάρχουν και άπειρα άλλα ιχνοστοιχεία, απαραίτητα για να δώσουν την γεύση για να αποδώσουν τις ιδιότητες ενός καλού, πόσιμου, φυσικού νερού», σημείωσε ο κ. Αλεξόπουλος και επίσης πρόσθεσε: «Πέρα από το αν είναι καλή ή όχι η αφαλάτωση, έχει νόημα μόνο σε περιοχές που δεν μπορείς να κάνεις κάτι άλλο διαφορετικό και τέτοιες είναι οι μικρές, νησιωτικές περιοχές, όχι η Κρήτη». Όπως τόνισε, στο κομμάτι της αφαλάτωσης, αν υποθέσουμε ότι εφαρμόζεται σε βάθος χρόνου και οι τοπικές κοινωνίες αρχίσουν να βασίζονται εξ ολοκλήρου ή συμπληρωματικά σε αυτήν, τίθενται και άλλα ζητήματα, όπως της διαχείρισης και της κοστολόγησης. «Πρέπει να λάβουμε και μία σειρά από άλλες παραμέτρους υπόψη, όπως είναι το ποιος διαχειρίζεται το αφαλατωμένο νερό. Είναι σε θέση μία Περιφέρεια ή μία επιμέρους αυτοδιοικητική υποδιαίρεση της Περιφέρειας να έχει η ίδια τη χρήση και την διαχείριση του παραγόμενου νερού; Γιατί το κόστος παραγωγής είναι μεγάλο και αυτός που το κάνει, πώς καθορίζει την τιμή;», πρόσθεσε ο κ. Αλεξόπουλος, ξεκαθαρίζοντας ωστόσο σε κάθε περίπτωση ότι το ζήτημα της αφαλάτωσης δεν είναι απαραίτητα κακή λύση, αλλά σύνθετη και μία λύση με την οποία η ερευνητική κοινότητα είναι αντίθετη. «Η επιστημονική και η ακαδημαϊκή κοινότητα είναι αντίθετη όταν γίνεται αφαλάτωση σε περιπτώσεις, όπου μπορείς να καλύψεις τις ανάγκες με άλλους τρόπους».
