Τα ευρήματα της μεγάλης έρευνας για τη φτώχεια και τη στεγαστική επισφάλεια σε αγροτικές περιοχές της Ελλάδας, μεταξύ των οποίων περιοχές των Δήμων Ρεθύμνου και Μυλοποτάμου από το Πάντειο Πανεπιστήμιο
Αντιμέτωποι με τον κοινωνικό αποκλεισμό, τη στέρηση εργασιακών ευκαιριών πλην του πρωτογενούς τομέα και του τουρισμού, την έλλειψη πρόσβασης σε αξιόλογες υπηρεσίες υγείας, καθώς και τη φτώχεια και τη στεγαστική επισφάλεια είναι οι κάτοικοι των ορεινών – αγροτικών περιοχών της Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου και συγκεκριμένα περιοχών και χωριών στους Δήμους Μυλοποτάμου και Ρεθύμνου. Εστιάζοντας στη φτώχεια και στην επισφάλεια στις αγροτικές περιοχές της Ελλάδας και συγκεκριμένα στις Περιφερειακές Ενότητες Καρδίτσας, Ροδόπης και Ρεθύμνου, η έρευνα «Φτώχεια και Στεγαστική Επισφάλεια στις Αγροτικές Περιοχές υπό το πρίσμα της Κοινωνικής Ανθεκτικότητας – POVE.R.RE» που υλοποιήθηκε από το Τμήμα Κοινωνικής Πολιτικής του Παντείου Πανεπιστημίου με τη χρηματοδότηση του Ελληνικού Ιδρύματος Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) για την περίοδο 2022-2025 έθεσε ως στόχο τη διερεύνηση των πολλαπλών διαστάσεων της φτώχειας στην ύπαιθρο και την κατανόηση των συνθηκών στέγασης, κοινωνικής ένταξης και ποιότητας ζωής των κατοίκων. Μέσα από το πρίσμα της κοινωνικής ανθεκτικότητας, η μελέτη επιχείρησε να αναλύσει τον τρόπο με τον οποίο τα άτομα και οι κοινότητες ανταποκρίνονται στις προκλήσεις της οικονομικής αστάθειας και της έλλειψης υποδομών καθώς και το πώς αξιοποιούν κοινωνικά δίκτυα και μηχανισμούς αλληλεγγύης για να αντιμετωπίσουν την επισφάλεια. Η έρευνα ανέδειξε μεταξύ άλλων ότι η φτώχεια στις αγροτικές περιοχές δεν περιορίζεται σε χαμηλά εισοδήματα, αλλά εκδηλώνεται με αθέατες μορφές, όπως η ενεργειακή ανασφάλεια, η υποβάθμιση των κατοικιών και η εξάρτηση από άτυπα δίκτυα υποστήριξης. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι μεγάλο ποσοστό του αγροτικού πληθυσμού βιώνει φτώχεια που δεν καταγράφεται στις στατιστικές, καθώς επιβιώνει μέσα από μορφές αυτοπαραγωγής, ανταλλαγών και οικογενειακής αλληλοβοήθειας, γεγονός που αποκρύπτει το πραγματικό μέγεθος του προβλήματος. Παράλληλα, η έρευνα ανέδειξε τη στεγαστική και ενεργειακή επισφάλεια ως κρίσιμες παραμέτρους της φτώχειας, με πολλές κατοικίες να είναι παλιές, ενεργειακά ανεπαρκείς και ακατάλληλες για σύγχρονες ανάγκες. Παρά τις δυσκολίες, το έργο κατέδειξε ότι στις αγροτικές κοινωνίες εξακολουθούν να υπάρχουν ισχυροί δεσμοί κοινωνικής συνοχής και μηχανισμοί αλληλεγγύης, που λειτουργούν ως ανεπίσημα δίχτυα προστασίας. Ωστόσο, αυτοί οι μηχανισμοί δεν αρκούν για να αντισταθμίσουν τη συρρίκνωση του κοινωνικού κράτους και την απουσία στοχευμένων πολιτικών για την ύπαιθρο. Το POVE.R.RE καταλήγει ότι η αντιμετώπιση της φτώχειας και της στεγαστικής επισφάλειας απαιτεί μια ολιστική, διατομεακή προσέγγιση που θα συνδυάζει κοινωνικές, στεγαστικές και ενεργειακές παρεμβάσεις, προσαρμοσμένες στις ιδιαιτερότητες των αγροτικών περιοχών. Παράλληλα, προτείνεται η ενίσχυση της κοινωνικής ανθεκτικότητας μέσω της στήριξης τοπικών δικτύων, της ενδυνάμωσης των γυναικών και της ενεργειακής αναβάθμισης κατοικιών στις πολιτικές καταπολέμησης της φτώχειας.
Διαχρονική τάση εγκατάλειψης των αγροτικών επαγγελμάτων και πολυαπασχόληση
Λόγω του συνδυαστικού χαρακτήρα πρωτογενούς τομέα και τουριστικής δραστηριότητας επιλέχθηκε η Π.Ε. Ρεθύμνου ως αντικείμενο της έρευνας, σύμφωνα με όσα ανέφερε στα «Ρ.Ν.» η Ιωάννα Γουσέτη, συμβασιούχος διδάσκουσα στο Τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και μεταδιδακτορική ερευνήτρια στην έρευνα υπεύθυνη για ευρήματα της Περιφερειακής Ενότητας Ρεθύμνου. Μέσα από συνεντεύξεις και ομάδες εστίασης με φορείς κοινωνικής πρόνοιας και πολιτικής, καθώς και ωφελούμενους επιδομάτων, η έρευνα στο Ρέθυμνο εντόπισε μεταξύ άλλων μη καταγεγραμμένες μορφές φτώχειας, δηλαδή άτομα που δεν μπορούν να απευθυνθούν σε υπηρεσίες και να λάβουν επιδόματα. Η έρευνα, σύμφωνα με την κ. Γουσέτη ανέδειξε μία σειρά από σημαντικά ευρήματα, ξεκινώντας από την απουσία εργασιακών ευκαιριών εκτός της πρωτογενούς παραγωγής και της τουριστικής βιομηχανίας. «Για τους ανθρώπους αυτούς το κυρίαρχο μοντέλο απασχόλησης είναι αυτό της πολυαπασχόλησης, της ταυτόχρονης δηλαδή απασχόλησης στην τουριστική βιομηχανία και την ενασχόληση με την αγροτική ή κτηνοτροφική παραγωγή. Όπως φάνηκε αυτή η πολυαπασχόληση δεν επαρκεί για την διασφάλιση ενός αξιοπρεπούς εισοδήματος», σημείωσε η κ. Γουσέτη. Επιπλέον, παρατηρήθηκε μία διαχρονική τάση εγκατάλειψης των αγροτικών επαγγελμάτων και στροφή προς τον τουρισμό, κυρίως στις παραθαλάσσιες περιοχές των δύο δήμων. «Η τάση αυτή σχετίζεται με διαχρονικά χαμηλές επενδύσεις στη γεωργία, τον τρόπο διαμόρφωσης των τιμών στην ελεύθερη αγορά και τα μικρά περιθώρια κέρδους των αγροτών, που συνδυάζεται με μία διάθεση εγκατάλειψης των σκληρών εργασιών και τη στροφή των νέων της περιοχής προς έναν πιο σύγχρονο τρόπο ζωής. Φάνηκε ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της πανδημικής κρίσης, όπου τα ποσοστά ανεργίας αυξήθηκαν σημαντικά ξεπερνώντας για πρώτη φορά εκείνα του συνόλου της χώρας», συμπλήρωσε η κ. Γουσέτη. Παράλληλα, η έρευνα έδειξε επίσης την εξάρτηση του τουρισμού και του πρωτογενούς τομέα από τους οικονομικούς μετανάστες, οι οποίοι, σύμφωνα με την κ. Γουσέτη εργάζονται υπό συνθήκες εργασιακής εκμετάλλευσης, την ώρα που οι απολαβές των αγροτοκτηνοτρόφων και των επιδοτήσεων που λαμβάνουν, βρίσκονται σε μία σταθερά φθίνουσα πορεία. «Αυτό τροφοδοτεί αυτό το μοντέλο της πολυαπασχόλησης και οδηγεί κάποιες φορές στην εγκατάλειψη της γης από τους μικρούς καλλιεργητές και τους νεότερους σε ηλικία», ανέφερε και στην συνέχεια συμπλήρωσε: «Όσον αφορά τα επιδόματα, φαίνεται ότι παρά την ενίσχυση που προσφέρουν στους δικαιούχους τους, όπως το ελάχιστο εγγυημένο εισόδημα, παρουσιάζουν και μία σειρά από ανεπάρκειες, οι οποίες πρωτίστως σχετίζονται με το ίδιο το ύψος των καταβαλλόμενων ποσών. Είναι αρκετά χαμηλά και δευτερευόντως τα προβλήματα έχουν να κάνουν με τα κριτήρια ένταξης σε αυτά τα επιδόματα».
Συνολική επιβάρυνση της σωματικής και της ψυχικής υγείας
Παράλληλα αναδείχθηκε το ζήτημα της χωρικής απομόνωσης, που σχετίζεται με την έλλειψη επαρκών συγκοινωνιών και την αύξηση του κόστους μετακίνησης, δημιουργώντας τόσο πρακτικούς, όσο και συμβολικούς περιορισμούς. «Η τοπική σύνδεση με το Ρέθυμνο αναφέρθηκε ως ελλιπής και περιοριζόταν σε ένα ή δύο δρομολόγια την ημέρα, ενώ κάποιοι μας ανέφεραν ότι δεν υπήρχαν καθόλου τοπικές συγκοινωνίες, κάτι το οποίο δεδομένου και των χαρακτηριστικών των πληθυσμών αυτών, δηλαδή ανθρώπων ηλικιωμένων που αντιμετωπίζουν προβλήματα υγείας δημιουργεί μία σειρά προβλημάτων όσον αφορά την πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, αλλά και άλλες βασικές υπηρεσίες», σημείωσε η κ. Γουσέτη και επίσης ανέφερε: «Η δυσκολία αυτή γεννά σημαντικά αισθήματα ανασφάλειας στους κατοίκους των χωριών της περιοχής, μία ανασφάλεια που εντείνεται ακόμα περισσότερο και εξαιτίας της υποστελέχωσης των τοπικών Κέντρων Υγείας, αλλά και της αντίστοιχης του Νοσοκομείου Ρεθύμνου. Η υποστελέχωση και η υποχρηματοδότηση του Νοσοκομείου του Ρεθύμνου έχει ως αποτέλεσμα μεγάλες λίστες αναμονής για τους κατοίκους, ενώ η έλλειψη εξειδικευμένου προσωπικού αναγκάζει κάποιους κατοίκους να μετακινούνται στο Ηράκλειο, όπου και εκεί παρατηρούνται καθυστερήσεις στην αντιμετώπιση. Όσοι έχουν την οικονομική δυνατότητα απευθύνονται σε ιδιώτες και ιδιωτικές κλινικές, ενώ για όσους δεν έχουν την οικονομική δυνατότητα να το κάνουν αυτό, παρατηρείται μία συνολική επιβάρυνση τόσο της σωματικής, όσο και της ψυχικής τους υγείας». Αυτό μάλιστα αποκτά ακόμα μεγαλύτερη βαρύτητα, δεδομένου της γήρανσης του πληθυσμού, αλλά και της αυξημένης συχνότητας εμφάνισης σχετικών προβλημάτων με την ψυχική υγεία. «Στην παροχή κοινωνικών υπηρεσιών φαίνεται να απουσιάζουν δημόσιες δομές ψυχικής υγείας, μολονότι όπως μας είπαν και οι εργαζόμενοι εκεί, τα αντίστοιχα περιστατικά στην περιοχή είναι αυξημένα. Αντίστοιχα φαίνεται να υπάρχουν ζητήματα στο θέμα των εξαρτήσεων από ψυχοδραστικές ουσίες. Παρότι αυτό ανέκυψε ως ένα κομβικό κοινωνικό ζήτημα, παρατηρείται έλλειψη αντίστοιχων δομών υποστήριξης», συμπλήρωσε η κ. Γουσέτη.
Προβλήματα πρόσβασης και ποιότητας κατοικίας
Ένα άλλο κομβικό ζήτημα που ανέκυψε είναι το ζήτημα της πρόσβασης στη στέγαση και γενικότερα η στεγαστική επισφάλεια. «Εκεί αναφέρθηκαν ζητήματα οικονομικής προσιτότητας στην κατοικία, ιδιαίτερα για όσους δεν είναι ίδιοκάτοικοι, επάρκειας και ασφάλειας κατοικίας και πρόσβασης σε υποδομές και υπηρεσίες. Ιδιαίτερα στις παραθαλάσσιες περιοχές των δύο Δήμων, το ζήτημα της τουριστικής ανάπτυξης με την αλόγιστη επέκταση των βραχυχρόνιων μισθώσεων συνοδεύεται από μία σειρά αρνητικών επιπτώσεων. Παρατηρείται μείωση του ήδη περιορισμένου στεγαστικού αποθέματος, αύξηση των τιμών των ενοικίων, αλλοίωση του τοπικού χαρακτήρα των περιοχών και σε κάποιες περιπτώσεις εκτοπισμός των κατοίκων, ιδιαίτερα των φτωχών ενοικιαστών από τις γειτονιές τους», ανέλυσε η κ. Γουσέτη. Μάλιστα, όπως τόνισε το πρόβλημα επεκτείνεται και στις όμορες αγροτικές περιοχές. «Παρότι τα ποσοστά ιδιοκατοίκησης για τους ντόπιους κατοίκους παραμένουν υψηλά, υπάρχουν ορισμένες κατηγορίες που δεν ιδιοκατοικούν, όπως είναι οι εργαζόμενοι στον τουρισμό, το υγειονομικό προσωπικό, αναπληρωτές εκπαιδευτικοί, φοιτητές, οικονομικοί μετανάστες και μονογονεϊκές οικογένειες. Φαίνεται ότι οι κάτοικοι και οι ιδιοκάτοικοι αντιμετωπίζουν προβλήματα και όσον αφορά την ποιότητα της κατοικίας. Αναφέρθηκαν ζητήματα όπως η παλαιότητα του στεγαστικού αποθέματος. Σε ζητήματα ασφάλειας πρόσβασης στη στέγη, πολλοί αναφέρθηκαν στην ύπαρξη στεγαστικών δανείων, ανησυχώντας για πλειστηριασμούς των κατοικιών τους», ανέφερε η κ. Γουσέτη επίσης. Όπως επεσήμανε, το ισχυρό πλέγμα οικογενειακής υποστήριξης που υπάρχει στις αγροτικές περιοχές αποτελεί τον βασικό φορέας κοινωνικής αναπαραγωγής και προστασίας, με αποτέλεσμα αυτοί που πλήττονται να είναι στην ουσία αυτοί που δεν το απολαμβάνουν. Η επιβίωση για αυτά τα άτομα, σύμφωνα με την κ. Γουσέτη εξαρτάται από μία μίξη στρατηγικών, όπως «η λήψη κοινωνικών επιδομάτων, τα συσσίτια και τα ΤΕΒΑ, που συνδυάζεται με ευκαιριακή απασχόληση, συχνά αδήλωτη, ενώ κάποιοι ανέφεραν ότι είναι χαμηλοσυνταξιούχοι». Επιπλέον, «ο κοινοτικός δεσμός αναδείχθηκε ως ένας ισχυρός δεσμός, μαζί με τα οικογενειακά και τα συγγενικά δίκτυα και αρκετοί ανέφεραν και την υποστήριξη από την εκκλησία, αν και αυτό δεν αναφέρθηκε τόσο έντονα όσο θα αναμέναμε».
Κοινοτική αλληλεγγύη και ισχυροί οικογενειακοί δεσμοί
Συμπερασματικά, η πολυαπασχόληση αναδείχθηκε ως ένας βασικός μηχανισμός ανθεκτικότητας και επιβίωσης σε ατομικό επίπεδο, ωστόσο «πολλοί ανέφεραν ότι οδηγήθηκαν στη μείωση των δαπανών, με αποτέλεσμα να μην καλύπτονται κάποιες ανάγκες τους ή ανέφεραν και το ζήτημα της αυτοκαλλιέργειας. Μία ακόμα στρατηγική επιβίωσης ήταν σε ατομικό – οικογενειακό επίπεδο, η λήψη προνοιακών επιδομάτων και η αδήλωτη εργασία, ως μία συμπληρωματική πηγή εισοδήματος, μία στρατηγική επιλογή επιβίωσης», ανέφερε η κ. Γουσέτη και επίσης συμπλήρωσε: «Σε σχέση με το ίδιο το βίωμα της φτώχειας, θα μπορούσαμε να πούμε ότι στην πλειονότητα των περιπτώσεων πρόκειται για μία μορφή ενταγμένης φτώχειας, που δεν συνεπάγεται τον κοινωνικό αποκλεισμό, ενώ συχνά οι συμμετέχοντες δεν αντιλαμβάνονταν τους εαυτούς τους ως φτωχούς. Οι ισχυροί κοινοτικοί και συγγενικοί δεσμοί φαίνεται να διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση αυτής της οπτικής και αποτελούν σημαντικούς παράγοντες ενδυνάμωσης και κοινοτικής ανθεκτικότητας», ενώ επίσης έκανε αναφορά και στις κινήσεις αλληλεγγύης που εντοπίστηκαν: «Η αλληλεγγύη αγγίζει πολλούς τομείς της κοινωνικής σφαίρας, από την παροχή ή ανταλλαγή τροφίμων, φαρμάκων, δυνατότητας μεταφοράς σε περίπτωση που κάποιος δεν έχει το δικό του μέσο, ακόμα και οικονομικής ή στεγαστικής υποστήριξης. Δηλαδή υπήρξαν άνθρωποι που μας είπαν ότι η κοινότητα μπορεί να συνδράμει με κάποιον τρόπο οικονομικά, ακόμα και στεγαστικά», κατέληξε η κ. Γουσέτη.
Ανάγκη για πολιτικές προσαρμοσμένες στα ιδιαίτερα τοπικά χαρακτηριστικά των περιοχών
Όπως προέκυψε από την έρευνα, παρατηρήθηκε αρκετά μεγάλη διαφοροποίηση και ισχυρές αντιθέσεις μεταξύ των παραθαλάσσιων και των ορεινών περιοχών του Ρεθύμνου. «Για παράδειγμα το ζήτημα της τουριστικής ανάπτυξης και των βραχυχρόνιων μισθώσεων που πλήττει τους κατοίκους στις παραθαλάσσιες περιοχές, δεν παρατηρήθηκε στις ορεινές περιοχές. Εκεί το κυρίαρχο θέμα που ανέκυψε είναι το ζήτημα της χωρικής απομόνωσης, της έλλειψης τοπικών συγκοινωνιών, εργασιακών ευκαιριών εκτός του πρωτογενούς τομέα και της πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας, τόσο σωματικής όσο και ψυχικής», σημείωσε η κ. Γουσέτη. Επιπρόσθετα, σχολιάζοντας τα ευρήματα της έρευνας, τόνισε ότι διαπιστώνεται η ανάγκη για εφαρμογή πολιτικών στις αγροτικές περιοχές που θα είναι εστιασμένες στις ιδιαίτερες τοπικές ανάγκες και τα χαρακτηριστικά τους. «Πολλές φορές λοιπόν ένας κεντρικός σχεδιασμός δεν είναι αρκετός. Για παράδειγμα όσον αφορά το κομμάτι της πρόσβασης στην υγεία, είδαμε ότι τα Κέντρα Υγείας μπορεί να υπάρχουν, αλλά είναι υποστελεχωμένα, μπορεί να υπάρχουν ιδιαίτερες ανάγκες όσον αφορά υπηρεσίες ψυχικής υγείας και διαχείρισης εξαρτήσεων από αλκοόλ ή άλλων ουσιών. Αυτό είναι μία τοπική ιδιαιτερότητα. Στα απομονωμένα χωριά, που μένουν αρκετοί ηλικιωμένοι κάτοικοι και λειτουργούν προγράμματα υποστήριξης, όπως είναι το «Βοήθεια στο Σπίτι», κάποιες φορές τα προγράμματα αυτά είναι υποστελεχωμένα και χρειάζονται περαιτέρω ενίσχυση, ενώ λειτουργούν με έναν τρόπο, ο οποίος είναι πραγματικά υποστηρικτικός», τόνισε, εξηγώντας επίσης ότι στο κομμάτι της ανθεκτικότητας και της κοινωνικής και οικογενειακής αλληλεγγύης για κάποιους πληθυσμούς μπορεί να μην είναι διαθέσιμη αυτή η υποστήριξη. Τέλος, η κ. Γουσέτη έκανε μία πολύ σημαντική παρατήρηση αποστιγματισμού των πραγματικών αγροτοκτηνοτρόφων του Ρεθύμνου, οι οποίοι έρχονται αντιμέτωποι με διαρκώς αυξανόμενες δυσκολίες: «Μου είπαν οι άνθρωποι οι οποίοι πράγματι ασχολούνται με τον πρωτογενή τομέα, ότι εκείνοι αντιμετωπίζουν σοβαρά ζητήματα. Οι επιδοτήσεις επειδή ακολουθούν μία φθίνουσα πορεία μέσα στις δεκαετίες, αυτοί που πραγματικά ασχολούνται με τον πρωτογενή τομέα, δυσκολεύονται και καταφεύγουν στην πολυαπασχόληση. Υπάρχουν άνθρωποι οι οποίοι είναι πραγματικά επαγγελματίες αγρότες και κτηνοτρόφοι και πράγματι αυτοί οι άνθρωποι αντιμετωπίζουν πραγματικές δυσκολίες, που όσο περνούν τα χρόνια και αυξάνονται», κατέληξε η κ. Γουσέτη.
