ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ
Στο προηγούμενο δημοσίευμά μας (Ρεθεμνιώτικα Νέα 6/6/2026), αναφερθήκαμε αναλυτικά στον τρόπο με τον οποίο τα γενιτσαρικά δίκτυα έλεγχαν την παραγωγή αλλά και το εμπόριο των δύο πρωταγωνιστικών προϊόντων του νησιού, του ελαιολάδου και του σαπουνιού. Η κατάσταση όμως μεταβλήθηκε στις αρχές του 19 ου αι. Το τέλος της επανάστασης στην Κρήτη, το 1830, βρήκε το νησί ρημαγμένο από τη δεκαετή σχεδόν διαμάχη. Ο οθωμανικός στρατός είχε καταφέρει να καταβάλει τους επαναστάτες, με τεράστιο όμως κόστος και για τον ντόπιο μουσουλμανικό πληθυσμό, καθώς χιλιάδες μουσουλμάνοι είχαν εγκαταλείψει την ύπαιθρο και είχαν μετοικήσει στις πόλεις – τάση που θα ενισχυόταν περαιτέρω κατά τις επόμενες δεκαετίες.
Η νέα αιγυπτιακή διοίκηση αφενός έθεσε περιορισμούς στη μετοικεσία μουσουλμάνων σε χωριά όπου δεν κατείχαν περιουσία και αφετέρου, χορηγώντας γενική αμνηστία, επέβαλε να επιστραφούν στους χριστιανούς οι περιουσίες τους που είχαν δημευθεί. Επιπλέον, η διοίκηση γνώριζε ότι κλειδί για την ενίσχυση του ελέγχου της στο στρατό ήταν η απαγόρευση των μη στρατιωτικών λειτουργιών, οπότε επιδόθηκε στον συστηματικό περιορισμό τους. Δημιουργήθηκαν μη στρατιωτικοί θεσμοί που αναλάμβαναν να χορηγούν πιστώσεις σε άτομα που παλιότερα ήταν οι βασικοί δανειολήπτες των γενιτσαρικών βακουφιών. Η αιγυπτιακή διοίκηση επέτρεψε στα τελωνεία του νησιού να χορηγούν δάνεια, και ιδίως σε μουσουλμάνους. Ο στρατός της Κρήτης, όσο ανίσχυρος αποδείχτηκε στο πεδίο της μάχης, άλλο ισχυροποίησε τη θέση του στο νησί, χάρη στις υπόλοιπες λειτουργίες του και στην επιρροή που ασκούσε στην τοπική διοίκηση, την οικονομία και την πολιτική. Έτσι, βρέθηκε στο στόχαστρο της κεντρικής εξουσίας ήδη από το 1812. Η μεταρρύθμιση του 1826 επέφερε αλλαγές στις μη στρατιωτικές δραστηριότητες του στρατού, που ήταν βαθειά ριζωμένες στην οικονομική, διοικητική και πολιτική ζωή του νησιού.
Η διάλυση του γενιτσαρικού σώματος, σε συνδυασμό με άλλους παράγοντες, όπως η μεταβίβαση της διοίκησης του νησιού στον Μωχάμεντ Άλη, η πίεση των Μεγάλων Δυνάμεων υπέρ των χριστιανών, και οι μεταρρυθμίσεις του Τανζιμάτ, συνέβαλαν στον συνολικό επαναπροσδιορισμό των όρων διαβίωσης
των θρησκευτικών κοινοτήτων. (Γιάννη Σπυρόπουλου, Κοινωνική, διοικητική, οικονομική και πολιτική διάσταση του οθωμανικού στρατού: οι γενίτσαροι της Κρήτης, 1750-1826).
Η ΕΛΙΑ, ΘΕΜΕΛΙΟΣ ΛΙΘΟΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ
Η καλλιέργεια των ελαιόδεντρων στην Κρήτη κατά την ύστερη οθωμανική περίοδο έχει χαρακτηριστεί ως «ο θεμέλιος λίθος της αγροτικής οικονομίας» (Μ. Περάκης, Κρήτη, το νησί των προσαρμογών: Οικονομία και κοινωνία τον 19ο αιώνα). Όπως και πριν από την επανάσταση του 1821, έτσι και στη συνέχεια του 19 ου αι. και μέχρι τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, τα ελαιόδεντρα αποτελούσαν σταθερά την κύρια πηγή πλούτου των Κρητών. Το 1834 ο Γάλλος πρόξενος χαρακτήριζε την καλλιέργεια της ελιάς πιό επικερδή από αυτή των δημητριακών. Το 1878 ο Γάλλος πρόξενος Cor υποστήριζε ότι η καλλιέργεια αυτού και μόνο του δέντρου θα επαρκούσε για τη διαβίωση των Κρητών. Κατά την περίοδο που ακολούθησε τη Συνθήκη της Χαλέπας, η ελαιοδεκάτη αποτελούσε τη
μεγαλύτερη πρόσοδο του νησιού.
Το 1901 ο Βρεττανός πρόξενος εκτιμούσε ότι από το ελαιόλαδο εξαρτώνταν η οικονομία του νησιού, αφού αυτό ήταν το κύριο προϊόν εξαγωγής και η κύρια πηγή εισροής συναλλάγματος για την προμήθεια εισαγόμενων αγαθών. Ανάλογα με το μέγεθος της σοδειάς του ελαιολάδου κινούνταν και η οικονομική ζωή στο νησί. Μια υψηλή σοδειά τόνωνε όχι μόνο τις εξαγωγές αλλά και τις εισαγωγές, αφού απέφερε ρευστό στους κατοίκους που τη διέθεταν για την προμήθεια εισογόμενων προϊόντων. Αντίθετα, μια χαμηλή σοδειά περιόριζε σημαντικά την αγοραστική δυνατότητα των κατοίκων.
Από την ελαιοκαλλιέργεια βέβαια δεν επωφελούνταν μόνο οι κάτοικοι αλλά και η διοίκηση, μέσω των εσόδων από τους φόρους και τους δασμούς. Η δημοσιονομική ισορροπία του νησιού στηριζόταν στα έσοδα από την ελαιοδεκάτη.
Από την υπογραφή της Συνθήκης της Χαλέπας (1878) και μετά, τα έσοδα από τη δεκάτη του ελαιολάδου παρέμεναν στο νησί, λύνοντας ουσιαστικά τα οικονομικά του προβλήματα. Χαρακτηριστικά, το 1889 τα έσοδα από τη δεκάτη της ελιάς στην Κρήτη ανέρχονταν σε 74,26122 γρόσια. Κατά τις περιόδους χαμηλής ελαιοπαραγωγής (όπως πριν από την επανάσταση του 1866-1868, κατά τα δύο τελευταία χρόνια της Χαλέπας, πριν την επαναστατική έξαρση του καλοκαιριού του 1889, πριν από τις αναταραχές του 1896-1898 ή στα πρώτα χρόνια της Αυτονομίας), η Κρήτη γνώριζε ετήσιες ή μεγαλύτερης διάρκειας οικονομικές κρίσεις.
Η αξία της παραγωγής του ελαιολάδου από το 1830 μέχρι το 1940 ήταν ιδιαίτερα υψηλή. Με την εξαίρεση του 1914, την περίοδο 1838 – 1938 η μέση ετήσια αξία της ελαιοπαραγωγής και η μέση ετήσια αξία των ελαιοδεκατών κυμαινόταν μεταξύ 35.13% και 60.80% της συνολικής αξίας ή του συνόλου των δεκάτων της γεωργικής παραγωγής. Από τη δεκαετία του 1830 μέχρι τη δεκαετία του 1870, παρατηρείται μια χαρακτηριστική σταθερότητα στην ποσοστιαία συμμετοχή των προϊόντων της ελιάς στις εξαγωγές, καλύπτοντας ποσοστό 82% – 89% της αξίας αξίας τους. Την περίοδο της Κρητικής Πολιτείας, ελαιόλαδο και σαπούνι ανέρχονταν περίπου στο ήμισυ της συνολικής αξίας των εξαγωγών. Χαρακτηριστικό της ελαιοδεκάτης ήταν η μεγάλη διακύμανσή της από χρονιά σε χρονιά, φαινόμενο που επέφερε και μεγάλη διακύμανση στην ποσοστιαία αξία του ελαιολάδου επί της ολικής αξίας
της γεωργικής παραγωγής. Είναι ενδεικτικό ότι κατά την περίοδο 1879-1888, η ελαιοδεκάτη κυμαινόταν από 3% μέχρι 64% της δεκάτης των γεωργικών προϊόντων, παρουσιάζοντας έναν ευδιάκριτο διετή κύκλο, αντίστοιχο αυτού της παραγωγικότητας των ελαιοδέντρων. Οι καλές χρονιές ακολουθούνταν από μέτριες, με αποτέλεσμα τα ζυγά έτη της περιόδου 1879-1888 οι εισπράξεις από την ελαιοδεκάτη να είναι αυξημένες και τα μονά πολύ μειωμένες.
Στις αρχές του 20 ου αιώνα, το ελαιόλαδο άφηνε κέρδος της τάξης του 8,7% επί της εκτιμώμενης αξίας των ελαιοδέντρων, συμπεριλαμβανομένων των εξόδων συγκομιδής, ελαιουργίας, μεταφορικών, δημοτικού φόρου κλπ. Το σαπούνι προσκόμιζε κέρδος 7,3% -10% επί της εκτιμώμενης αξίας των πωλήσεών του, συνυπολογιζομένων των εξόδων σαπωνουργίας, μεταφοράς στο τελωνείο, δεκάτης και τελωνειακού δασμού. Από τις δραστηριότητες που συγκαταλέγονταν στις συμφέρουσες, μόνο το κρασί θεωρούνταν ότι απέφερε λιγότερα κέρδη: 6% επί της εκτιμώμενης αξίας των αμπελώνων.
Το συγκριτικό πλεονέκτημα του ελαιοδέντρου έγκειται στο ότι ευδοκιμεί στην Κρήτη ακόμα και στα πιο ανώμαλα και λιγότερο αποδοτικά εδάφη των ημιορεινών και ορεινών περιοχών. Είναι ανθεκτικό ακόμη και αν εγκαταλειφθεί πλήρως. Η καλλιέργεια του ενδείκνυται για τις μικρές εκμεταλλεύσεις
καθώς στο μάζεμα της ελιάς μπορούν να συμμετέχουν όλα τα μέλη της οικογένειας. Και τα δύο άμεσα προϊόντα του, λάδι και βρώσιμες ελιές, αποτελούσαν παράλληλα βασικό στοιχείο της καθημερινής τροφής των Κρητών.
Για την περίοδο 1830-1900, η ετήσια κατά κεφαλή κατανάλωση ελαιολάδου στην Κρήτη εκτιμάται στα 14 – 34 κιλά -κατά τον Raulin, μεγαλύτερη από κάθε άλλη ελληνική περιοχή. Η εξωτερική ζήτηση αρκετά συχνά εξασφάλιζε την άνοδο της τιμής του ελαιολάδου. Επίσης το ελαιόλαδο διοχετεύονταν στις σαπωνοποιίες του νησιού για την παρασκευή σαπουνιού για την τοπική αγορά αλλά και για εξαγωγή (Μ.Περάκης).
ΤΑ ΜΕΓΕΘΗ ΤΗΣ ΕΛΑΙΟΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑΣ ΣΤΑ ΤΕΛΗ ΤΟΥ 19 ου ΑΙΩΝΑ
Οι πληροφορίες αναφορικά με τα μεγέθη της καλλιέργειας στα τέλη του 19ου και τις αρχές του 20ού, φανερώνουν ραγδαία αύξηση, συγκριτικά με τα αντίστοιχα του 17ου αιώνα. Ο αριθμός των ελαιοδέντρων έφθανε τα 6-7 εκατομμύρια, τα περισσότερα εκ των οποίων πλέον βρίσκονταν στην
ανατολική Κρήτη -βασική μεταβολή που επήλθε στο αγροτικό τοπίο στη μακρά διάρκεια του χρόνου. Σημειώνεται ωστόσο πως, αν και σε απόλυτους αριθμούς, στην ανατολική Κρήτη καταγράφονταν περισσότερα δέντρα κατά τον 19ο και τον 20ό αιώνα, η παραγωγικότητα των δέντρων του δυτικού
τμήματος παρέμενε μεγαλύτερη (Περάκης). Όπως αναφέρει η Arzu Baykara Taskaya (Girit adasιnda zeytin ve ticareti), τo 1876 ο αριθμός των ελαιοδέντρων στην Κρήτη ανερχόταν στα 5.837.205. Από αυτά, 492.813 είχαν καταγραφεί στην επαρχία Ρεθύμνης, 292.885 στην επαρχία Αγ. Βασιλείου, 250.081 στην επαρχία Μυλοποτάμου και 180.886 στην επαρχία Αμαρίου.
Στη δεκαετία του 1890, εξαιτίας της μεταβολής του φορολογικού συστήματος, πραγματοποιήηθηκαν επίσημες απαριθμήσεις των ελαιοδέντρων, από τα στοιχεία των οποίων συνάγεται ότι οι Κρήτες επιδίδονταν συστηματικά στην ελαιοκαλλιέργεια -αποτέλεσμα των εμφυτεύσεων νέων δέντρων που πραγματοποιήθηκαν την περίοδο της Συνθήκης της Χαλέπας. Μείωση του αριθμού καταγραφέντων ελαιοδέντρων το 1902 οφείλεται στην καταστροφή τους κατά τις αναταραχές του 1896-1898. Όσον αφορά στη σχέση ανάμεσα στο λάδι και το σαπούνι, παρατηρείται ότι μέχρι τα μέσα περίπου
του 19ου αι. κυριαρχούσε το σαπούνι. Στα τέλη όμως της δεκαετίας του 1850 παρατηρείται μια τάση περιορισμού της βαρύτητας του σαπουνιού, σε σημείο τα δυο προϊόντα να έχουν ίση αξία στο εξωτερικό εμπόριο της Κρήτης. Από τα τέλη της δεκαετίας του 1870 είναι φανερή η τάση επικράτησης του ελαιολάδου, ως αποτέλεσμα της παρακμής της σαπωνοποιίας στα πρώτα χρόνια της περιόδου της Χαλέπας. Στην περίοδο της Αυτονομίας η τάση ενισχύθηκε. Με άλλα λόγια, η οικονομία της ελιάς και των παραγόμενων προϊόντων της «αποβιομηχανοποιείται» από τα τέλη της δεκαετίας του 1870.
Η ΚΑΛΛΙΕΡΓΕΙΑ ΤΗΣ ΕΛΙΑΣ ΚΑΙ Η ΠΑΡΑΓΩΓΗ ΕΛΑΙΟΛΑΔΟΥ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΑΙΓΥΠΤΙΟΚΡΑΤΙΑ
Η Επανάσταση του 1821 επέφερε περιορισμό της ελαιοκαλλιέργειας και πολύ χαμηλά επίπεδα παραγωγής ελαιολάδου, λόγω της καταστροφής πολλών ελαιοδέντρων. Ο Γάλλος πρόξενος Charpentier αναφέρει το 1840 ότι, στη διάρκεια της επανάστασης, οι χριστιανοί είχαν κόψει 150.000 ελαιόδεντρα, εκδικούμενοι τους μουσουλμάνους κατοίκους της υπαίθρου. Στις καταστροφές της επανάστασης συγκαταλέγονται πολλά ελαιοτριβεία που είχαν τεθεί εκτός λειτουργίας. Επίσης, λόγω της πληθυσμιακής συρρίκνωσης, σημειώθηκε έλλειψη εργατικών χεριών, με αποτέλεσμα μεγάλο μέρος της σοδειάς να χάνεται. Η αιγυπτιακή διοίκηση προήγαγε την καλλιέργεια της ελιάς , ελέγχοντας ταυτόχρονα την παραγωγή και τη διάθεση του ελαιολάδου. Σκοπός του Μωχάμετ Άλη ήταν η δημιουργία μονοπωλίου του ελαιολάδου και του σαπουνιού. Προκειμένου να ελέγξει την παραγωγή, η διοίκηση αγόρασε ελαιοτριβεία, αντικατέστησε τα παλιά με σύγχρονα, και υποχρέωσε τους παραγωγούς να μεταφέρουν σε αυτά τη σοδειά τους, απαγορεύοντας τη χρήση ελαιοτριβείων που οι χωρικοί κατείχαν. Έτσι, εκτός από το φόρο, η διοίκηση πλέον εισέπραττε και το αντίτιμο για την σύνθλιψη του καρπού, που έφτανε στο 1/7 της παραγωγής. Το κρητικό ελαιόλαδο μεταφερόταν στην Αίγυπτο. Τον Μάρτιο του 1835 η κυβέρνηση είχε διατηρήσει 550.000 κιλά για τις ανάγκες του αιγυπτιακού στόλου που είχε σταθμεύσει στη Σούδα. Για την προώθηση της ελαιοκαλλιέργειας, απαγορεύθηκε η βόσκηση προβάτων σε ελαιώνες και
επιβλήθηκε παραδειγματική τιμωρία των παραβατών. Το 1836 η παραγωγή ελαιολάδου ανήλθε σε 6.672.930 κιλά. Στα τέλη της αιγυπτιακής εποχής, μια
μέση χρονιά απέφερε περίπου 9.086.000 κιλά, ενώ μια καλή 13.629.000. Η δεκαετία του 1840 χαρακτηρίζεται από οξύ πρόβλημα έλλειψης εργατικών χεριών. Εκτιμάται ότι, σε χρονιά μεγάλης σοδειάς, χανόταν το ένα τέταρτο της παραγωγής.
Στο πρώτο μισό της δεκαετίας του 1860, η μέση παραγωγή ξεπερνούσε τους 10.500 τόνους. Ο Βρετανός πρόξενος Dickson παρατηρούσε το 1866 ότι η ελαιοκαλλιέργεια είχε επεκταθεί εξαιτίας της υψηλής τιμής του σαπουνιού στο εξωτερικό εμπόριο. Κατά τα πρώτα χρόνια της εποχής του Οργανικού Νόμου (1869-1878), επειδή πολλά ελαιόδεντρα είχαν καταστραφεί κατά τις συγκρούσεις του 1866-1868, η παραγωγή ελαιολάδου σημείωσε
σημαντική κάμψη. Η καταστροφή των δέντρων από τους χριστιανούς αποσκοπούσε στην οικονομική καταστροφή των μουσουλμάνων, ώστε να εγκαταλείψουν τα χωριά τους. Για αντεκδίκηση, οι μουσουλμάνοι έκαιγαν τα δέντρα των χριστιανών. Η δεκαετία του 1870 ήταν μια από τις χειρότερες του 19 ου αι., λόγω καιρικών συνθηκών που επηρέασαν την παραγωγή όλων των προϊόντων. Κατά την περίοδο της Χαλέπας όμως, ο όγκος των
εξαγωγών ελαιολάδου είχε αυξηθεί σημαντικά, αντιστρόφως ανάλογα αυτών του σαπουνιού.
Η αύξηση του αριθμού των ελαιοδέντρων ξεπερνούσε τους ρυθμούς αύξησης του κρητικού πληθυσμού. Ανά 100 κατοίκους, το 1890 αντιστοιχούσαν 1.820 δέντρα, 1894 ανήλθαν σε 1.930 και το 1896 σε 1.990. Αυτό δείχνει ότι ο πληθυσμός είχε επιδοθεί στο μπόλιασμα των πολλών άγριων δέντρων που υπήρχαν, όσο και στο φύτεμα νέων. Εκτιμάται ότι κατά την περίοδο των επαναστατικών ταραχών του τέλους του 19 ου αι. ένα εκατομμύριο ελαιόδεντρα κόπηκαν, ξεριζήθηκαν ή κάηκαν. Η καταστροφή αυτή, περίπου 1/5 του συνόλου, σημάδεψε και την οικονομία στα πρώτα χρόνια της Αυτόνομης Κρητικής Πολιτείας. Μετά το 1906 η παραγωγή ελαιολάδου άρχισε να ανακάμπτει λόγω των ευνοικών καιρικών συνθηκών, της ανάκαμψης κατεστραμμένων δέντρων αλλά και της βελτίωσης των όρων δανεισμού, όπως προκύπτει από τις εξαγωγές και από την απόδοση του φόρου του ελαίου. Έτσι, μεγάλη διαφορά παρατηρείται στην παραγωγή ελαιολάδου μεταξύ πρώτης και δεύτερης πενταετίας του 20ου αι.: ενώ η μέση ετήσια αξία της παραγωγής κατά την πρώτη πενταετία έφτανε τις 99.763 στερλίνες, κατά τη δεύτερη ανήλθε στις 275.768 στερλίνες, παρουσιάζοντας αύξηση 276%!
Συμπληρωματικά, αξίζει να σημειωθεί ότι, για την περίοδο από την Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα έως τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, σαφή εικόνα για την παραγωγή ελαιολάδου παρέχουν τα στοιχεία των απογραφών και των ετήσιων στατιστικών γεωργίας και κτηνοτροφίας (1915 – 1938). Από τα στοιχεία αυτά διαπιστώνεται σαφής ανοδική τάση στην παραγωγή ελαιολάδου την περίοδο 1914-1920, στασιμότητα κατά τη δεκαετία του 1920 και ανάκαμψη κατά τη δεκαετία του 1930.
