Κάποια στιγμή πρέπει να πάψουμε να θαυμάζουμε αυτάρεσκα το είδωλο μας στον εθνικό καθρέφτη και να αντικρίσουμε την πραγματικότητα. Και η πραγματικότητα είναι ότι ο ανορθολογισμός σε αυτή τη χώρα υπήρξε ανέκαθεν πλειοψηφικό κοινωνικό ρεύμα, τουλάχιστον σε ό,τι αφορά την πορεία της Γ΄ Ελληνικής Δημοκρατίας.
Από τα τέλη της δεκαετίας του ’70 έως τις αρχές του ’80, η πλειοψηφία των Ελλήνων δεν υποστήριζε την ένταξη της χώρας στην ΕΟΚ. Είναι, σε μεγάλο βαθμό, η ίδια πλειοψηφία που το 2015, σε ένα δημοψήφισμα το ερώτημα του οποίου δεν κατανοούσε καν, επέλεξε μια πορεία που θα μετέτρεπε τη χώρα σε Βενεζουέλα της Μεσογείου. Είναι ο ίδιος λαός που πίστεψε ότι τα μνημόνια έφεραν την κρίση και όχι η κρίση τα μνημόνια. Ο ίδιος λαός που, σε ένα σιδηροδρομικό δυστύχημα, πίστεψε ότι υπήρξε μια κυβερνητική συνωμοσία για να καλυφθεί ένας λαθρέμπορος ξυλολίου.
Είναι επίσης οι ίδιοι πολίτες που, με διαφορά από τους υπόλοιπους Ευρωπαίους, δηλώνουν συστηματικά στις έρευνες γνώμης ότι βιώνουν υποκειμενική φτώχεια: Σχεδόν επτά στους δέκα Έλληνες υποστηρίζουν ότι δυσκολεύονται να καλύψουν τις βασικές τους ανάγκες – κάτι που, αν μη τι άλλο, είναι προσβλητικό για όσους πράγματι αδυνατούν να τα βγάλουν πέρα. Μια πλειοψηφία που δηλώνει διαρκώς οργισμένη για τα πάντα.
Το οξύμωρο είναι ότι, παράλληλα με αυτή την εθνική μιζέρια που διαπερνά μεγάλο μέρος της κοινωνίας, συνυπάρχει και ένα έντονο αίσθημα εθνικής ανωτερότητας. Ένα αίσθημα που συνοδεύεται από την πεποίθηση ότι είμαστε διαχρονικά αδικημένοι από την Ιστορία και ότι, κατά κάποιον τρόπο, όλοι μας χρωστούν.
Και πως να μη ζουν σε έναν τέτοιο, εκτός πραγματικότητας, κόσμο, όταν καθημερινά βλέπουν και ακούν δημοσιογράφους να τους χαϊδεύουν τα αυτιά; Όταν, στον βωμό των clicks, των likes και της τηλεθέασης, η ενημέρωση έχει μετατραπεί σε κόλακα της κάθε παρανομίας που παρουσιάζεται ως «δικαίωμα» και του κάθε ψεκασμένου που βαφτίζεται ως «άποψη».
Φυσικά, τα ΜΜΕ δεν ευθύνονται για τη γέννηση αυτής της κοινωνικής τάσης. Απλώς την συντηρούν και την ενισχύουν. Για την ύπαρξή της έχουν φροντίσει άλλοι βασικοί φορείς κοινωνικοποίησης – η εκπαίδευση, η οικογένεια, τα πολιτικά κόμματα – οι οποίοι, επί δεκαετίες, διαπαιδαγωγούν πολίτες που θεωρούν ότι έχουν μόνο δικαιώματα και καμία υποχρέωση, που πιστεύουν ότι τα σύνθετα προβλήματα λύνονται πάντα απλά και ανώδυνα και ότι, για κάθε δυσκολία που αντιμετωπίζουν, φταίει πάντοτε κάποιος άλλος.
Ευτυχώς, αυτό το κοινωνικό ρεύμα δεν έχει καταφέρει έως σήμερα να μετουσιωθεί σε κυβερνητική εξουσία. Ακόμη και όταν επικράτησε πολιτικά το 2015, η κυβέρνηση, την τελευταία στιγμή, κινήθηκε κόντρα σε αυτό, με τη γνωστή «κωλοτούμπα». Ο λόγος που δεν έχει καταφέρει να κυριαρχήσει είναι ο εσωτερικός του κατακερματισμός. Διαπερνώντας ολόκληρο το πολιτικό σύστημα, εκπροσωπείται από πολλές και ετερόκλητες δυνάμεις. Από αρκετούς επίδοξους «μεσσίες» που ευαγγελίζονται «τιμωρία» και «κάθαρση», από δημαγωγούς και λαϊκιστές διαφορετικών καταβολών.
Ο κατακερματισμός αυτός οφείλεται στο ότι το συγκεκριμένο κομμάτι της κοινωνίας δεν διαθέτει ενιαία χαρακτηριστικά, συμπαγή ιδεολογία, κοινές απαιτήσεις ή προσδοκίες. Αποτελεί έναν κοινωνικό χυλό, μέσα στον οποίο συνυπάρχουν ακροδεξιοί και ακροαριστεροί, αντιεμβολιαστές, συνωμοσιολόγοι, υπερπατριώτες και εθνομηδενιστές, Χαμασαίοι, Τραμπικοί και κάθε λογής παραλλαγές. Ένα ετερόκλητο πλήθος, ένας αχταρμάς αντιλήψεων, του οποίου η μόνη σταθερή συνισταμένη είναι η ρωσολαγνεία, ο αντιδυτικισμός και ο αυταρχικός λαϊκισμός.
Που βρισκόμαστε σήμερα, ύστερα από δεκαετίες παγίωσης αυτών των αντιλήψεων; Τα σημάδια δεν είναι αισιόδοξα. Όσα βλέπουμε και ακούμε καθημερινά κάνουν τον παραλογισμό της περιόδου της οικονομικής κρίσης να μοιάζει με παιδική χαρά. Τουλάχιστον τότε υπήρχε η δικαιολογία της βίαιης προσαρμογής σε μια σκληρή οικονομική πραγματικότητα.
Το γεγονός ότι εκείνο το τμήμα της κοινωνίας που επιζητά το χάος δεν έχει καταφέρει έως σήμερα να κυριαρχήσει σε επίπεδο εξουσίας δεν αποκλείει το ενδεχόμενο να το πετύχει στο μέλλον. Ιδίως όταν, σε αντίθεση με το παρελθόν, απολαμβάνει πλέον τη στήριξη μέρους της επιχειρηματικής και μιντιακής ελίτ, που προωθεί αυτό το χάος για τους δικούς της σκοπούς. Επιπλέον, σήμερα δεν υπάρχουν – όπως άλλοτε – δύο ισχυροί πολιτικοί πόλοι ικανοί να απορροφούν στο εσωτερικό τους ένα μέρος των αντισυστημικών κραδασμών.
Αν κάτι μας διδάσκει η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών, είναι ότι ο ανορθολογικός λαϊκισμός δεν εξαφανίζεται μόνος του. Καλλιεργείται, οργανώνεται και, όταν οι συνθήκες το επιτρέψουν, διεκδικεί την εξουσία. Το ερώτημα είναι αν θα υπάρξουν θεσμοί, πολιτικές δυνάμεις και κοινωνικά αντανακλαστικά ικανά να τον συγκρατήσουν, πριν μετατραπεί από κοινωνική τάση σε κυρίαρχη, ζοφερή πραγματικότητα.
