Του ΓΙΑΝΝΗ ΝΕΚΤΑΡΙΟΥ ΧΑΡΑΛΑΜΠΑΚΗ*
Η πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα των τελευταίων ετών αποτυπώνει με σαφήνεια ότι το μεταπολιτευτικό μοντέλο διακυβέρνησης έχει εξαντλήσει τα όριά του. Η οικονομική κρίση, η δεκαετής λιτότητα, η θεσμική απαξίωση, η κρίση εμπιστοσύνης προς τα κόμματα και η συνεχής αποσύνδεση πολιτών και πολιτικής δημιούργησαν ένα βαθύ ρήγμα στο κοινωνικό σώμα. Σήμερα, το ρήγμα αυτό εκφράζεται μέσα από τον πρωτοφανή κατακερματισμό του εκλογικού σώματος και την αναζήτηση νέων πολιτικών εκφράσεων.
Η πιθανότητα εμφάνισης νέων πολιτικών σχηματισμών από προσωπικότητες όπως ο Αλέξης Τσίπρας, η Μαρία Καρυστιανού και ο Αντώνης Σαμαράς, ανεξάρτητα από την τελική τους μορφή ή δυναμική, αποτελεί ένδειξη μιας βαθύτερης πολιτικής μετάβασης. Δεν πρόκειται απλώς για αναδιάταξη προσώπων, αλλά για σύμπτωμα μιας κοινωνίας που αναζητά νέα αφήγηση, νέο πολιτικό συμβόλαιο και κυρίως νέο μοντέλο διακυβέρνησης.
Η μεταπολιτευτική Ελλάδα οικοδομήθηκε πάνω σε ένα υπερσυγκεντρωτικό κράτος, σε κομματικούς μηχανισμούς εξάρτησης και σε ένα πελατειακό σύστημα που συχνά υποκαθιστούσε τους θεσμούς. Η σχέση πολίτη και κράτους διαμορφώθηκε όχι στη βάση της ισονομίας, αλλά της διαμεσολάβησης. Ο πολίτης έμαθε να επιβιώνει μέσω γνωριμιών, κομματικών δικτύων και μικρών ή μεγάλων εξυπηρετήσεων. Έτσι όμως διαβρώθηκε σταδιακά η έννοια της αξιοκρατίας και υπονομεύθηκε η εμπιστοσύνη στη Δημοκρατία.
Η οικονομική κρίση αποκάλυψε τις παθογένειες αυτές με τον πιο σκληρό τρόπο. Το δημόσιο χρέος, η παραγωγική αδυναμία της χώρας, η φυγή νέων επιστημόνων στο εξωτερικό, η αποβιομηχάνιση, η γραφειοκρατία και η αδυναμία του κράτους να λειτουργήσει αποτελεσματικά δεν ήταν συγκυριακά φαινόμενα. Ήταν αποτέλεσμα δεκαετιών πολιτικών επιλογών. Παρά τις θυσίες της κοινωνίας, μεγάλο μέρος του πολιτικού συστήματος δεν προχώρησε στις βαθιές θεσμικές και διοικητικές μεταρρυθμίσεις που απαιτούσε η εποχή.
Ταυτόχρονα, η συσσώρευση σκανδάλων, η αίσθηση ατιμωρησίας, οι παρεμβάσεις στη λειτουργία ανεξάρτητων θεσμών και η συχνή σύγκρουση μεταξύ πολιτικής εξουσίας και Δικαιοσύνης ενίσχυσαν το αίσθημα απογοήτευσης των πολιτών. Η τραγωδία των Τεμπών λειτούργησε ως καταλύτης αυτής της κοινωνικής δυσπιστίας, καθώς ένα μεγάλο μέρος της κοινωνίας είδε στο δυστύχημα όχι μόνο ένα κρατικό λάθος, αλλά τη συνολική αποτυχία του κρατικού μηχανισμού και της πολιτικής κουλτούρας που τον παρήγαγε.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η πολυδιάσπαση του πολιτικού σκηνικού δεν αποτελεί αναγκαστικά αρνητική εξέλιξη. Αντιθέτως, μπορεί να αποτελέσει την απαρχή μιας πιο ώριμης δημοκρατικής φάσης, όπου οι μονοκομματικές λογικές κυριαρχίας θα δώσουν τη θέση τους σε κυβερνήσεις συνεργασίας με προγραμματική βάση και κοινωνική νομιμοποίηση.
Η ευρωπαϊκή εμπειρία δείχνει ότι οι ισχυρές δημοκρατίες του 21ου αιώνα δεν στηρίζονται αποκλειστικά σε αρχηγικά μοντέλα εξουσίας, αλλά σε συνθέσεις, θεσμικές ισορροπίες και κουλτούρα συνεργασιών. Χώρες όπως η Γερμανία, η Ολλανδία ή οι σκανδιναβικές δημοκρατίες οικοδόμησαν σταθερότητα μέσα από συναινέσεις, ισχυρούς θεσμούς και μακροπρόθεσμο εθνικό σχεδιασμό. Αντίθετα, στην Ελλάδα, η πολιτική αντιπαράθεση συχνά εξελίχθηκε σε εμφυλιοπολεμική σύγκρουση, χωρίς κουλτούρα διαλόγου και εθνικής συνεννόησης.
Η επόμενη Βουλή, η οποία θα έχει και αναθεωρητικό χαρακτήρα, ίσως αποτελέσει ιστορική ευκαιρία για μια νέα θεσμική αρχιτεκτονική της χώρας. Η Ελλάδα χρειάζεται ένα σύγχρονο μοντέλο πολυκομματικής διακυβέρνησης που θα στηρίζεται σε πέντε βασικούς πυλώνες:
Πρώτον, σε μια πραγματικά ανεξάρτητη Δημόσια Διοίκηση, με αξιολόγηση, ψηφιακή λειτουργία, μόνιμους κανόνες διαφάνειας και αποκομματικοποίηση των κρατικών δομών.
Δεύτερον, σε ένα ισχυρό κοινωνικό κράτος που θα εγγυάται ποιοτική δημόσια υγεία, σύγχρονη παιδεία, στεγαστική πολιτική και αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας για τη νέα γενιά.
Τρίτον, σε θεσμούς λογοδοσίας και διαφάνειας με ενίσχυση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, των ανεξάρτητων αρχών και του κοινοβουλευτικού ελέγχου.
Τέταρτον, σε ένα νέο παραγωγικό μοντέλο που θα στηρίζεται στην καινοτομία, στην πράσινη οικονομία, στην αγροδιατροφή υψηλής ποιότητας, στην τεχνολογία και στην αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναμικού της χώρας.
Και πέμπτον, σε μια νέα πολιτική κουλτούρα συνεργασιών, όπου οι κυβερνήσεις δεν θα λειτουργούν ως κομματικά λάφυρα αλλά ως συλλογικά σχήματα εθνικής ευθύνης.
Η Ελλάδα δεν χρειάζεται απλώς νέα κόμματα. Χρειάζεται νέο πολιτικό πολιτισμό. Χρειάζεται υπέρβαση των παλιών διαχωρισμών και των αναχρονιστικών νοοτροπιών που εγκλώβισαν τη χώρα σε κύκλους κρίσης και στασιμότητας. Η κοινωνία δείχνει πλέον να απαιτεί πολιτικές δυνάμεις που θα μπορούν να συνθέτουν και όχι μόνο να διχάζουν.
Το μεγάλο ζητούμενο της επόμενης δεκαετίας δεν είναι ποιος θα κυβερνήσει μόνος του. Είναι ποιοι μπορούν μαζί να οικοδομήσουν μια σύγχρονη, θεσμικά ώριμη και κοινωνικά δίκαιη Ελλάδα. Μια Ελλάδα που δεν θα στηρίζεται στις εξαρτήσεις του χθες, αλλά στην αξιοκρατία, στη γνώση, στη δημοκρατική λογοδοσία και στη συλλογική προοπτική.
Η μεταπολίτευση έκλεισε τον ιστορικό της κύκλο. Το ερώτημα πλέον είναι αν η χώρα διαθέτει την πολιτική ωριμότητα να περάσει σε μια νέα εποχή εθνικής ανασυγκρότησης.
* Ο Ιωάννης Χαραλαμπάκης είναι πρώην αντιδήμαρχος Πολιτισμού δήμου Αγίου Βασιλείου
