Η ρωσοουκρανική σύρραξη απέδειξε ότι η ασφάλεια μιας κοινωνίας δεν εξαρτάται μόνο από στρατεύματα, οπλικά συστήματα και προστατευμένα σύνορα. Εξαρτάται εξίσου από την επάρκεια τροφίμων, την ενέργεια, το νερό, τις μεταφορές και τη δυνατότητα συνέχισης της παραγωγής σε συνθήκες κρίσης. Ο πόλεμος διατάραξε τις εξαγωγές σιτηρών και ελαιούχων σπόρων από δύο σημαντικούς προμηθευτές της παγκόσμιας αγοράς, αύξησε το κόστος ενέργειας και λιπασμάτων και κατέδειξε πόσο γρήγορα μια στρατιωτική σύγκρουση μπορεί να μετατραπεί σε επισιτιστική και κοινωνική κρίση. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Τροφίμων (FAO) είχε προειδοποιήσει ήδη από το 2022 ότι η αύξηση των τιμών των εισροών μπορούσε να περιορίσει τη χρήση λιπασμάτων, να μειώσει τις αποδόσεις και να οδηγήσει σε υψηλότερες τιμές τροφίμων1.
Η Στρατηγική για μια Ένωση Ετοιμότητας, που παρουσιάστηκε τον Μάρτιο του 2025, υιοθετεί προσέγγιση «όλων των κινδύνων» και επιδιώκει να συνδέσει την πολιτική και στρατιωτική ετοιμότητα με την ανθεκτικότητα των ζωτικών κοινωνικών λειτουργιών. Προβλέπει στρατηγική αποθεματοποίησης, προστασία κρίσιμων φυσικών πόρων, ενίσχυση της υγειονομικής ετοιμότητας και καλύτερο συντονισμό απέναντι σε κρίσεις. Παρατηρείται λοιπόν αντίφαση στη σκέψη και την πράξη της ΕΕ και των βασικών οργάνων της, την Κομισιόν και το Συμβούλιο. Δεν υπάρχει ισότιμη και δεσμευτική ένταξη της γεωργικής παραγωγής στον κεντρικό σχεδιασμό της ευρωπαϊκής ασφάλειας2.
Η αδυναμία της σημερινής στρατηγικής
Η θεσμική αδυναμία φαίνεται ακόμη και στη διάρθρωση του προγράμματος εργασίας της Επιτροπής. Η «νέα εποχή για την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια» παρουσιάζεται ως διακριτός άξονας, με τη Λευκή Βίβλο για την Άμυνα, την Ένωση Ετοιμότητας και τη στρατηγική αποθεματοποίησης. Αντίθετα, η επισιτιστική ασφάλεια τοποθετείται σε διαφορετικό κεφάλαιο, μαζί με το νερό και τη φύση, υπό τον τίτλο «Διατήρηση της ποιότητας ζωής». Η διάκριση δεν είναι μόνο λεκτική: δείχνει ότι η άμυνα αντιμετωπίζεται ως σκληρή γεωπολιτική προτεραιότητα, ενώ η γεωργία περισσότερο ως οικονομική, περιβαλλοντική και κοινωνική πολιτική3.
Η προσέγγιση αυτή είναι στρατηγικά ελλιπής. Ένας πληθυσμός δεν μπορεί να διατηρήσει την κοινωνική συνοχή ή την αμυντική του ικανότητα όταν εξαρτάται υπερβολικά από εισαγόμενες ζωοτροφές, λιπάσματα, ενέργεια, σπόρους ή βασικά τρόφιμα. Η ευρωπαϊκή ασφάλεια πρέπει, συνεπώς, να περιλαμβάνει συγκεκριμένους στόχους για την παραγωγική ικανότητα της γεωργίας και της κτηνοτροφίας, τα στρατηγικά αποθέματα, την επάρκεια ζωοτροφών και φυτικών πρωτεϊνών, την προστασία των εδαφών και του νερού, καθώς και τη συνέχιση της λειτουργίας της εφοδιαστικής αλυσίδας σε περίπτωση πολέμου, κυβερνοεπίθεσης ή ενεργειακού αποκλεισμού. Η ίδια η Επιτροπή αναγνωρίζει πλέον, μέσω της στρατηγικής για την κτηνοτροφία, ότι η μείωση της εξάρτησης από εισαγόμενες εισροές ενισχύει την επισιτιστική ασφάλεια και τη στρατηγική αυτονομία4.
Η αντίφαση του νέου ευρωπαϊκού προϋπολογισμού
Αυτή η αναγνώριση δεν συνοδεύεται, ωστόσο, από ανάλογη δημοσιονομική θωράκιση. Στο ισχύον δημοσιονομικό πλαίσιο 2021-2027 η συνολική χρηματοδότηση της ΚΓΠ ανέρχεται σε περίπου 386,6 δισ. ευρώ. Στην πρόταση για το 2028-2034 η ΚΓΠ παύει να διαθέτει την ίδια σαφώς διακριτή χρηματοδοτική αρχιτεκτονική και εντάσσεται στο ευρύτερο Ταμείο Εθνικών και Περιφερειακών Εταιρικών Σχέσεων των 865 δισ. ευρώ, μαζί με τη συνοχή, την αλιεία και άλλες πολιτικές. Μόνο περίπου 295,7 δισ. ευρώ προβλέπονται ως εγγυημένο ποσό για εισοδηματικές γεωργικές ενισχύσεις. Τα δύο ποσά δεν είναι απολύτως συγκρίσιμα, επειδή το πρώτο καλύπτει το σύνολο της σημερινής ΚΓΠ, ενώ το δεύτερο κυρίως την κατοχυρωμένη εισοδηματική στήριξη. Η κατάργηση, όμως, ενός ολοκληρωμένου και πλήρως διακριτού γεωργικού φακέλου δημιουργεί αβεβαιότητα για την αγροτική ανάπτυξη, τις επενδύσεις και τα περιβαλλοντικά μέτρα5.
Η αντίφαση γίνεται εντονότερη επειδή το προτεινόμενο ΠΔΠ αυξάνει θεαματικά τις δαπάνες για άμυνα και διάστημα, οι οποίες προβλέπεται να φθάσουν περίπου τα 131 δισ. ευρώ – σχεδόν πενταπλάσιες από το σημερινό επίπεδο. Η ενίσχυση της άμυνας μπορεί να θεωρείται αναγκαία λόγω της γεωπολιτικής κατάστασης. Δεν είναι, όμως, στρατηγικά ορθό να χρηματοδοτείται με σχετική υποχώρηση παραδοσιακών πολιτικών που διασφαλίζουν τρόφιμα, περιφερειακή ανθεκτικότητα και κοινωνική σταθερότητα. Επιπλέον, επειδή τα ποσά αναφέρονται σε τρέχουσες τιμές, η σύγκριση πρέπει να λαμβάνει υπόψη τον πληθωρισμό: μια ονομαστικά σταθερή χρηματοδότηση μπορεί να αντιστοιχεί σε σημαντική πραγματική μείωση της αγοραστικής της δύναμης.
Οι θεσμικές αντιδράσεις
Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έχει ζητήσει η ΚΓΠ μετά το 2027 να παραμείνει αυτοτελής, να μην ενσωματωθεί σε ένα ενιαίο ταμείο μαζί με άλλες πολιτικές και να διαθέτει επαρκή, προστατευμένο προϋπολογισμό. Η θέση αυτή αποτελεί ουσιαστική κριτική στην πρόταση της Επιτροπής, δεδομένου ότι η ΚΓΠ κινδυνεύει σταδιακά να χάσει τον πραγματικά «κοινό» ευρωπαϊκό χαρακτήρα της6.
Στην ουσία δοκιμάζεται η «μαζική επανεθνικοποίηση» του προϋπολογισμού και η συρρίκνωση της συνοχής. Και φαίνεται ότι οι γραφειοκράτες των Βρυξελλών δεν έχουν καταλάβει ότι η συνοχή δεν είναι αντίπαλος της γεωργίας: χρηματοδοτεί δρόμους, ύδρευση, ενεργειακά δίκτυα, ψηφιακές υποδομές και υπηρεσίες χωρίς τις οποίες οι αγροτικές περιοχές ερημώνουν και η παραγωγή περιορίζεται. Η περικοπή της συνοχής αποδυναμώνει επομένως και την επισιτιστική ανθεκτικότητα7.
Ακόμη και η Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή προειδοποίησε ότι ένας ανεπαρκής μακροπρόθεσμος προϋπολογισμός θα υπονόμευε τη συνοχή και τη γεωργία, ζητώντας ισχυρότερη ΚΓΠ για την επισιτιστική ασφάλεια. Η κριτική αυτή επιβεβαιώνει ότι το πρόβλημα δεν είναι η χρηματοδότηση της άμυνας καθαυτή, αλλά η περιορισμένη αντίληψη περί ασφάλειας: τα άρματα και τα πυρομαχικά δεν υποκαθιστούν τα αποθέματα τροφίμων, τους ενεργούς παραγωγούς και τις ζωντανές αγροτικές περιφέρειες8.
Συμπέρασμα
Η ορθή ευρωπαϊκή επιλογή δεν είναι «άμυνα ή γεωργία», αλλά μια ολοκληρωμένη ασφάλεια στην οποία η ΚΓΠ και η πολιτική συνοχής αποτελούν προληπτικές αμυντικές επενδύσεις. Χρειάζεται αυτοτελής και προστατευμένος προϋπολογισμός της ΚΓΠ, ειδικό ευρωπαϊκό αποθεματικό κρίσεων, στήριξη της κτηνοτροφίας και της παραγωγής πρωτεϊνών, διασφάλιση λιπασμάτων, ζωοτροφών, νερού και ενέργειας, καθώς και υποχρεωτική αξιολόγηση κάθε αμυντικής στρατηγικής ως προς τις επισιτιστικές της συνέπειες. Διαφορετικά, η Ευρώπη κινδυνεύει να οικοδομήσει ισχυρότερη στρατιωτική άμυνα επάνω σε ασθενέστερη παραγωγική και κοινωνική βάση. Αυτό δεν θα ήταν πραγματική στρατηγική αυτονομία, αλλά μια νέα μορφή εξάρτησης.
1 https://www.fao.org/fileadmin/user_upload/faoweb/2022/Info-Note-Ukraine-Russian-Federation.pdf
2 https://commission.europa.eu/topics/preparedness_en
4 https://agriculture.ec.europa.eu/vision-overview/eu-livestock-strategy_en
5 https://agriculture.ec.europa.eu/common-agricultural-policy/financing-cap/cap-funds_en
8 https://www.eesc.europa.eu/en/news-media/news/eus-ambitions-cannot-be-delivered-cheap
