ΜΕΡΟΣ 2
Στο προηγούμενο σημείωμά μας να αναφερθήκαμε σε ορισμένες αξίες που έχουν ενταχθεί εξ αρχής στις Συνθήκες. Σήμερα διευρύνουμε το πεδίο παράθεσης των διαπιστώσεων μας στη διαφάνεια και λογοδοσία των ίδιων των ευρωπαϊκών θεσμών, στο μεταναστευτικό και τέλος μια σημαντική εστία είναι η εξωτερική πολιτική και οι κατηγορίες περί δύο μέτρων και δύο σταθμών. Σοβαρό πρόβλημα είναι η διαφοροποίηση των μέχρι σήμερα κανόνων που ισχύουν, διότι η οποιαδήποτε έστω και μικρή σεισμική δόνηση μπορεί να επιφέρει σοβαρά προβλήματα στην υπάρχουσα δομή.
Παρά το ότι σημειώσαμε ότι η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας ως προς τις έννοιες ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ελευθερία, δημοκρατία, ισότητα, κράτος δικαίου, σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και προστασία των μειονοτήτων, άρα πρόκειται για ιδρυτικές αξίες, η πραγματικότητα διαψεύδει την εφαρμογή του αξιακού αυτού άξονα.
Στη συνέχεια των τριών ευρωπαϊκών αξιών που είχαμε την ευκαιρία να αναλύσουμε στο προηγούμενο σημείωμά μας, θα δούμε και ορισμένες άλλες εστίες του αξιακού αυτού άξονα:
Η τέταρτη εστία είναι η διαφάνεια και η λογοδοσία των ίδιων των ευρωπαϊκών θεσμών. Το Qatargate συγκλόνισε το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο γιατί έθιξε την καρδιά της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας: την υποψία ότι ξένα συμφέροντα μπορούσαν να αγοράσουν επιρροή μέσα στον θεσμό που εκφράζει άμεσα τους Ευρωπαίους πολίτες. Από την άλλη πλευρά, το Pfizergate, έφερε στο προσκήνιο το ζήτημα της πρόσβασης σε έγγραφα, της διαφάνειας στις διαπραγματεύσεις και της λογοδοσίας της Επιτροπής. Ανεξάρτητα από την ποινική ή νομική έκβαση κάθε υπόθεσης, η πολιτική ζημιά είναι σαφής: όταν οι πολίτες πιστεύουν ότι κρίσιμες αποφάσεις λαμβάνονται μέσω αδιαφανών διαύλων, η εμπιστοσύνη προς την Ένωση υπονομεύεται.
Η πέμπτη εστία αφορά το μεταναστευτικό. Η ΕΕ έχει δικαίωμα και υποχρέωση να προστατεύει τα εξωτερικά της σύνορα. Όμως η προστασία των συνόρων δεν μπορεί να σημαίνει παραβίαση θεμελιωδών δικαιωμάτων. Οι αναφορές για pushbacks, συλλογικές απελάσεις, υπερβολική χρήση βίας, αυθαίρετη κράτηση και ανεπαρκή προστασία προσφύγων και αιτούντων άσυλο συγκρούονται με τον πυρήνα των ευρωπαϊκών αξιών. Εδώ η αντίφαση είναι εμφανής: η Ένωση υπερασπίζεται διεθνώς τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά στο εσωτερικό της κατηγορείται ότι επιτρέπει πρακτικές οι οποίες διαβρώνουν αυτές ακριβώς τις αρχές. Και δεν φτάνει μόνο αυτό. Σίγουρα την πληρώνουν οι χώρες πρώτης υποδοχής, όπως είναι και η πατρίδα μας.
Η έκτη εστία είναι η εξωτερική πολιτική και οι κατηγορίες περί δύο μέτρων και δύο σταθμών. Η ευρωπαϊκή ρητορική στηρίζεται στον σεβασμό του διεθνούς δικαίου και της πολυμερούς τάξης. Όταν όμως η ΕΕ εμφανίζεται διχασμένη, αμήχανη ή επιλεκτική απέναντι σε διεθνείς κρίσεις, όπως στο ουκρανικό ή τη Μέση Ανατολή, η αξιοπιστία της πλήττεται. Η κριτική δεν είναι ότι η εξωτερική πολιτική είναι εύκολη· είναι ότι μια Ένωση που θέλει να είναι «δύναμη αξιών» δεν μπορεί να εφαρμόζει τις αρχές της επιλεκτικά, ανάλογα με τον γεωπολιτικό εταίρο, την οικονομική σχέση ή την εσωτερική ισορροπία των κρατών μελών.
Το κοινό νήμα όλων αυτών των υποθέσεων είναι η απόσταση ανάμεσα στη νομική αρχή και στην πολιτική πράξη. Η ΕΕ εξακολουθεί να διαθέτει ένα από τα πιο ανεπτυγμένα αξιακά και δικαιωματικά πλαίσια στον κόσμο. Αυτό όμως δεν αρκεί. Οι αξίες δεν κρίνονται από το αν είναι γραμμένες στις Συνθήκες, αλλά από το αν εφαρμόζονται σε δύσκολες στιγμές και κυρίως αν εφαρμόζονται στην πράξη. Παράδειγμα είναι η άσκηση πίεσης από την άκρα δεξιά, όταν η αγορά ζητά λιγότερους κανόνες, όταν κράτη μέλη υπονομεύουν τη δικαιοσύνη, όταν οι θεσμοί πρέπει να ελέγξουν τον εαυτό τους, όταν πρόσφυγες βρίσκονται στα σύνορα, όταν διεθνείς συγκρούσεις απαιτούν σαφή στάση.
Η δήλωση της αντιπροέδρου της Κομισιόν Ribera, ότι «το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα προδίδει τις αξίες της ΕΕ» στην οποία αναφερθήκαμε στο προηγούμενο πρώτο μέρος του σημειώματός μας, λειτουργεί ως σύμπτωμα. Δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι η ΕΕ έχει εγκαταλείψει τις αξίες της. Δείχνει όμως ότι στο εσωτερικό των ευρωπαϊκών θεσμών υπάρχει πλέον ανοικτή σύγκρουση για το ποιος έχει το δικαίωμα να επικαλείται τις ευρωπαϊκές αξίες και ποιος τις υπονομεύει στην πράξη. Το κρίσιμο ερώτημα για τους Ευρωπαίους πολίτες είναι αν η Ένωση θα παραμείνει κοινότητα δικαίου και αξιών ή αν θα μετατραπεί σε πεδίο συναλλαγής, όπου η δημοκρατία, η αλληλεγγύη, η διαφάνεια και τα ανθρώπινα δικαιώματα υποχωρούν μπροστά στις συγκυριακές πλειοψηφίες. Ή για να το σημειώσω όπως είναι στην πραγματικότητα οι συγκυριακές πλειοψηφίες δεν μπορεί να στηρίζονται στο ποιος δίνει τα περισσότερα στον κοινοτικό προϋπολογισμό και ποιος στηρίζεται στις επιδοτήσεις του προϋπολογισμού αυτού.
Αν η ΕΕ θέλει να διατηρήσει την αξιοπιστία της, χρειάζεται κάτι περισσότερο από διακηρύξεις. Χρειάζεται να λειτουργεί με συνέπεια. Συνέπεια απέναντι στην άκρα δεξιά, απέναντι στις κυβερνήσεις που αποδυναμώνουν το κράτος δικαίου, απέναντι στη διαφθορά και την αδιαφάνεια μέσα στους ίδιους τους ευρωπαϊκούς θεσμούς, απέναντι στα ανθρώπινα δικαιώματα στα σύνορα και στις διεθνείς κρίσεις. Διαφορετικά, η ευρωπαϊκή συνείδηση που διαμορφώθηκε μετά τον Β΄ παγκόσμιο πόλεμο, πάνω στην υπόσχεση «ποτέ ξανά», κινδυνεύει να απομείνει ως τελετουργική επίκληση, χωρίς πραγματική πολιτική δύναμη.
* Ο Γιώργος Μαρκατάτος είναι διευθύνων σύμβουλος
