ΜΕΡΟΣ 1
Όταν οι Συνθήκες συγκρούονται με την πολιτική πρακτική, τότε είναι αναμενόμενη η δήλωση της Ευρωπαίας αντιπροέδρου της Κομισιόν Τερέζα Ριμπέρα(Teresa Ribera). Η δήλωση πριν από λίγες μέρες ήταν ότι το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα «προδίδει τις αξίες της ΕΕ»1. Η αξιολόγηση αυτή δεν πρέπει να διαβαστεί μόνο ως κομματική αντιπαράθεση μεταξύ Σοσιαλιστών και Χριστιανοδημοκρατών. Αγγίζει ένα βαθύτερο πρόβλημα: την αυξανόμενη αμφιβολία για το αν οι ευρωπαϊκές αξίες παραμένουν πραγματικός κανόνας πολιτικής συμπεριφοράς ή αν μετατρέπονται σταδιακά σε ρητορικό σχήμα, το οποίο επικαλείται η Ένωση κατά περίπτωση.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει οικοδομηθεί πάνω σε ένα πυκνό αξιακό πλαίσιο. Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση δεν αφήνει περιθώρια αμφιβολίας: ανθρώπινη αξιοπρέπεια, ελευθερία, δημοκρατία, ισότητα, κράτος δικαίου, σεβασμός των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και προστασία των μειονοτήτων αποτελούν ιδρυτικές αξίες.
Οι αρχές της ΕΕ δεν είναι απλώς πολιτικά συνθήματα. Στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση προβλέπεται ότι η Ένωση θεμελιώνεται στον σεβασμό της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, περιλαμβανομένων των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Η ίδια διάταξη μιλά για κοινωνία πλουραλισμού, μη διάκρισης, ανοχής, δικαιοσύνης, αλληλεγγύης και ισότητας γυναικών και ανδρών2.
Το άρθρο 7 ΣΕΕ είναι ο θεσμικός μηχανισμός προστασίας αυτών των αξιών: επιτρέπει την παρέμβαση όταν υπάρχει «σαφής κίνδυνος σοβαρής παραβίασης» ή «σοβαρή και διαρκής παραβίαση» των αξιών της Ένωσης, με πιθανές κυρώσεις όπως η αναστολή δικαιωμάτων ψήφου στο Συμβούλιο3.
Στο πεδίο κριτικής υποστηρίζεται ότι η παραδοσιακή «υγειονομική ζώνη» απέναντι στην άκρα δεξιά αποδυναμώνεται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων προσθέτει την ηθική διάσταση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, μιλώντας για πνευματική και ηθική κληρονομιά, για αλληλεγγύη, δημοκρατία και κράτος δικαίου. Επομένως, όταν σήμερα τίθεται θέμα παραβίασης ή εγκατάλειψης των ευρωπαϊκών αρχών, δεν πρόκειται για αφηρημένη πολιτική διαφωνία. Πρόκειται για ερώτημα που αγγίζει την ίδια τη νομιμοποίηση του ευρωπαϊκού εγχειρήματος4.
Τι σημαίνουν οι παραπάνω γραμμές απαντάται από την ίδια την Κομισιόν στην Έκθεση για το κράτος δικαίου 2025, όπου ορίζει τέσσερις βασικούς τομείς ελέγχου:
1. Δικαστικό σύστημα.
2. Πλαίσιο κατά της διαφθοράς.
3. Πολυφωνία και ελευθερία των μέσων ενημέρωσης και
4. Θεσμικά αντίβαρα.
Δηλαδή, η αξιολόγηση των αξιών της ΕΕ δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά μετριέται σε συγκεκριμένες λειτουργίες του κράτους και της δημοκρατίας.
Η πρώτη μεγάλη εστία κριτικής αφορά τη σταδιακή κανονικοποίηση της άκρας δεξιάς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Η πολιτική παράδοση των προηγούμενων δεκαετιών στηριζόταν στην ιδέα ότι οι βασικές φιλοευρωπαϊκές ομάδες, παρά τις ιδεολογικές διαφορές τους, διατηρούσαν έναν κοινό πυρήνα απέναντι σε αντιφιλελεύθερες, εθνικιστικές ή ξενοφοβικές δυνάμεις. Η σημερινή πραγματικότητα φαίνεται πιο ρευστή. Η ενίσχυση της άκρας δεξιάς μετά τις ευρωπαϊκές εκλογές του 2024 και η αυξανόμενη προθυμία τμημάτων της κεντροδεξιάς να συμπράξουν μαζί της σε συγκεκριμένες ψηφοφορίες δημιουργούν την εντύπωση ότι η «υγειονομική ζώνη» έχει ραγίσει. Η κριτική δεν περιορίζεται στο ποιος ψηφίζει με ποιον. Το κρίσιμο ζήτημα είναι αν τέτοιες συμμαχίες μεταβάλλουν τον ίδιο τον πολιτικό χαρακτήρα της ΕΕ: από ένωση φιλελεύθερης δημοκρατίας σε χώρο όπου οι αξίες γίνονται αντικείμενο διαπραγμάτευσης.
Η δεύτερη εστία αφορά την απορρύθμιση. Για το θέμα αυτό έχουμε δημοσιεύσει προσφάτως ένα σημείωμα που δείχνει το βαθμό ανωριμότητας των εργασιών που βασίζονται στην απορρύθμιση.
Σε κάθε περίπτωση, η συζήτηση για την ανταγωνιστικότητα και την απλούστευση των κανόνων είναι θεμιτή. Η Ευρώπη έχει πράγματι πρόβλημα παραγωγικότητας, βιομηχανικής υστέρησης και υπερβολικής γραφειοκρατίας. Για να μην προσθέσουμε ότι βασικό ελάττωμα της Ευρώπης είναι η μη επαρκής ύπαρξη σπάνιων γαιών και άλλων πρώτων υλών πάνω στις οποίες στηρίζεται σε μεγάλο βαθμό και η σύγχρονη ανταγωνιστικότητα και η ανάπτυξη.
Όμως η κριτική που αναπτύσσεται στον ευρωπαϊκό τύπο είναι ότι η «απλούστευση» δεν πρέπει να γίνει πρόσχημα για υποχώρηση από την Πράσινη Συμφωνία, από την προστασία του περιβάλλοντος, από την εταιρική λογοδοσία και από τις υποχρεώσεις σεβασμού των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις αλυσίδες εφοδιασμού. Όταν η απλούστευση καταλήγει σε αποδυνάμωση κανόνων, τίθεται το ερώτημα αν η ΕΕ εξακολουθεί να θέτει όρια στην αγορά ή αν υποχωρεί μπροστά στην πίεση των ισχυρών οικονομικών συμφερόντων.
Η τρίτη εστία είναι το κράτος δικαίου στα κράτη μέλη. Η Ουγγαρία και η Πολωνία της προηγούμενης περιόδου υπήρξαν τα πιο γνωστά παραδείγματα, όμως οι πρόσφατες αναλύσεις δείχνουν ότι το φαινόμενο δεν περιορίζεται εκεί. Η ανεξαρτησία της δικαιοσύνης, η ελευθερία των μέσων ενημέρωσης, η καταπολέμηση της διαφθοράς και η λειτουργία θεσμικών αντίβαρων εμφανίζονται ως ευρωπαϊκά προβλήματα και όχι ως εξαιρέσεις ορισμένων «δύσκολων» κυβερνήσεων. Η ίδια η Κομισιόν παρακολουθεί πλέον ετησίως όλα τα κράτη μέλη μέσα από την Έκθεση για το κράτος δικαίου. Ωστόσο, οργανώσεις της κοινωνίας πολιτών και δημοσιογραφικές αναλύσεις υποστηρίζουν ότι οι συστάσεις επαναλαμβάνονται χωρίς επαρκή αποτελέσματα5. Αυτό δημιουργεί ένα επικίνδυνο συμπέρασμα: η ΕΕ διαθέτει εργαλεία διάγνωσης, αλλά συχνά δεν διαθέτει ή δεν χρησιμοποιεί αποτελεσματικά εργαλεία θεραπείας.
Στο επόμενο σημείωμα θα αναφερθούμε σε θέματα που σχετίζονται με τη διαφάνεια και τη λογοδοσία των ευρωπαϊκών θεσμών, το μεταναστευτικό και την εξωτερική πολιτική που είναι εστίες για εφαρμογή πολιτικών με δυο μέτρα και δυο σταθμά.
1 https://newsletter.euractiv.com/mail/5b6acd43-1130-44f5-9333-4935eeaa0108/index.html?s=639166702693176177
2 https://eur-lex.europa.eu/eli/treaty/teu_2012/art_2/oj?locale=el
3 https://eur-lex.europa.eu/EN/legal-content/glossary/suspension-clause-article-7-of-the-treaty-on-european-union.html
4 https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EL/TXT/PDF/?uri=CELEX:12012P/TXT
5 https://greece.representation.ec.europa.eu/news/ekthesi-toy-2025-gia-kratos-dikaioy-i-simasia-toy-kratoys-dikaioy-gia-ti-dimokratia-tin-asfaleia-kai-2025-07-08_el
