Παρουσιάστηκε το βιβλίο του καθηγητή της Νομικής Σχολής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Σπύρου Βλαχόπουλου, με τίτλο «Πολιτική Ορθότητα: Η σύγχρονη λογοκρισία;» την Τετάρτη το απόγευμα στο Ξενία
Το ζήτημα της πολιτικής ορθότητας απασχολεί ειδικά τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερα τον δημόσιο διάλογο καθώς αφορά πλέον πολλούς τομείς της καθημερινής ζωής οι οποίοι επηρεάζονται και αναπλάθονται από αυτήν, μιας και η πολιτική ορθότητα στις μέρες μας δεν σχετίζεται μονάχα με «οδηγίες» για το πως πρέπει να εκφράζεται ή να μιλάει κανείς χωρίς να προσβάλλει τον συνάνθρωπο με σκοπό τη διαμόρφωση ενός πιο δίκαιου κόσμου αλλά πολλές φορές καταλήγει να λειτουργεί και σαν στυγνός μηχανισμός λογοκρισίας, ακόμα και αυτολογοκρισίας μπροστά στον φόβο της κοινωνικής κατακραυγής και του λεγόμενου «cancel culture». Η πολιτική ορθότητα έχοντας διαπεράσει το πεδίο των τεχνών, της εκπαίδευσης, της πολιτικής, των επιστημών, της διαφήμισης, των θρησκειών και επεκτεινόμενη ακόμα σε πολλούς άλλους χώρους, αποτελεί σήμερα ένα άκρως επίκαιρο ζήτημα, συχνά αμφιλεγόμενο, με πολλές διαστάσεις και πτυχές ή αλλιώς όπως λέμε στην καθομιλούμενη η προβληματική της σήμερα είναι ένα «hot take», το οποίο ο Σπύρος Βλαχόπουλος, καθηγητής της Νομικής Σχολής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών προσπάθησε να εξετάσει, να αναλύσει και να πάρει θέση στο βιβλίο του με τίτλο «Πολιτική Ορθότητα: Η σύγχρονη λογοκρισία;» – αν και όπως ανέφερε χαρακτηριστικά στην παρουσίαση του βιβλίου του στο Ξενία την Τετάρτη το απόγευμα: «αλλάζω γνώμη κάθε λεπτό για αυτό το ζήτημα».
Το βιβλίο ωστόσο όπως εξηγεί ο συγγραφέας στα «Ρ.Ν.» υποστηρίζει τις θετικές προθέσεις του πλαισίου της πολιτικής ορθότητας με την έννοια ότι υπάρχουν όρια και κανόνες στην έκφραση τα οποία τίθενται με κύριο γνώμονα τον σεβασμό στη διαφορετικότητα και στις ευαισθησίες του συνανθρώπου, ωστόσο ο συγγραφέας επισημαίνει ότι δεν θα έπρεπε να υπάρχει φόβος να προσεγγίζουμε τις διάφορες θεματικές ούτε να ξεστομίζουμε διάφορες λέξεις επειδή ανά πάσα στιγμή μπορεί κάποιος να πέσει θύμα της «κουλτούρας ακύρωσης». «Το βιβλίο αυτό πραγματεύεται την πολιτική ορθότητα δηλαδή κατά πόσο υπάρχουν απαγορευμένες λέξεις, απαγορευμένα θέματα. Και υποστηρίζει ότι υπάρχουν όρια στην ελευθερία της έκφρασης, ότι υπάρχουν κανόνες που πρέπει να τηρούμε και ότι θα πρέπει να σεβόμαστε όλους τους συνανθρώπους μας και τις απόψεις τους και τις επιλογές τους, ταυτόχρονα όμως δεν θα έπρεπε να υπάρχουν απαγορευμένες λέξεις – πέρα από τα όρια που είπα πριν – και απαγορευμένα θέματα. Αυτό είναι το βασικό, γιατί η πολιτική ορθότητα μπορεί στις παρεκτροπές της και στις υπερβολές της να καταλήξει μια κοινωνική λογοκρισία η οποία συνδέεται με το cancel culture, την κουλτούρα της ακύρωσης».
Τι είναι όμως η κουλτούρα ακύρωσης; Αυτή ίσως είναι μια περισσότερο διαδεδομένη έννοια στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης (αν και υπάρχουν πολλά παραδείγματα και στην αναλογική ζωή) όπου εκεί «παίζεται» καθημερινά ένα άγριο παιχνίδι ανάμεσα στη δημόσια έκθεση και τη μαζική αποδοκιμασία σε περίπτωση που κάποιος κάνει το λάθος να πει κάτι «απαγορευμένο», ανάρμοστο, προβληματικό ή προσβλητικό. Η «ακύρωση» αυτή μπορεί να γίνει με τη μορφή μαζικών επιθέσεων στο άτομο αυτό, απειλών, μποϊκοτάζ και γενικότερα χαρακτηρίζεται από την οργανωμένη απαξίωση του ατόμου. Από τη μια οι υποστηρικτές της κουλτούρας ακύρωσης δηλώνουν ότι με αυτό τον τρόπο το άτομο καλείται να λογοδοτήσει για τον κακοποιητικό του λόγο ή συμπεριφορά ωστόσο οι πρακτικές αυτές όπως υποστηρίζουν άλλοι οδηγούν στη φίμωση του λόγου και στη δημιουργία κλίματος φόβου. Ο κ. Βλαχόπουλος τονίζει ότι η προσωπική επίθεση αποτελεί κάτι το επικίνδυνο και όπως χαρακτηριστικά επισημαίνει ο «πόλεμος των ιδεών» είναι κάτι το αποδεκτό, η προσωπική όμως καταδίωξη όχι. «Το cancel culture είναι πάρα πολύ επικίνδυνο. Όχι ότι δεν πρέπει να εκφράζουμε τις απόψεις μας ή να αποδοκιμάζουμε ιδέες, στο πλαίσιο της ελευθερίας της έκφρασης που είναι η ανταλλαγή ιδεών και απόψεων, αλλά το cancel culture στρέφεται εναντίον προσώπων και ουσιαστικά μπορεί να οδηγήσει στον κοινωνικό αποκλεισμό και μπορεί οδηγήσει στον κοινωνικό αποκλεισμό σε έναν ευρύτερο κύκλο προσώπων. Και ξέρετε ό,τι μπαίνει στο διαδίκτυο μένει για πάντα, άρα δεν είναι όπως παλαιότερα, που είναι εφήμερο. Μπορεί να μπει και να μείνει εκεί για πάντα και να οδηγήσει κάποιους ανθρώπους στην καταστροφή και στην ψυχολογική κατάρρευση για αυτό πρέπει να είμαστε πάρα πολύ προσεκτικοί. Πρέπει να κάνουμε ζωντανό διάλογο ακόμα και «πόλεμο» για τις ιδέες όμως όχι να καταδιώκουμε πρόσωπα».
«Η χειρότερη μορφή λογοκρισίας»
Όπως τονίζει ο καθηγητής στα «Ρ.Ν.» ερωτώμενος για το που σταματάει η κοινωνικής ευαισθησία και που ξεκινάει η λογοκρισία, στις μέρες μας είναι θετικό το γεγονός ότι δεν «ξεστομίζεται» πια η λέξη «νέγρος» για παράδειγμα. Παρόλα αυτά, ανάλογα πάντα το πλαίσιο, λέξεις προσβλητικές, ενδέχεται να συμβολίζουν καταστάσεις και συνθήκες μιας ολόκληρης εποχής, για αυτό και για παράδειγμα στην τέχνη δεν θα έπρεπε να ακυρώνονται καλλιτέχνες ή το έργο τους επειδή περιέχουν προβληματικές λέξεις ή αναπαράγουν στερεοτυπίες. «Αυτό είναι ένα πολύ μεγάλο θέμα και δεν μπορεί κανείς να το πει εκ των προτέρων, πάντως υπάρχουν όρια και είναι πάντοτε σαφή. Και εξαρτάται πάντα από το πλαίσιο στο οποίο εκφράζεται μια λέξη. Δηλαδή δεν μπορεί κανείς να πει ότι μια λέξη είναι εξ’ ορισμού απαγορευμένη, εξαρτάται από το πλαίσιο. Και να πω ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα: Υπάρχουν λέξεις τις οποίες καλώς δεν τις χρησιμοποιούμε όπως η λέξη «νέγρος». Εμφανίζονται όμως σε κείμενα, σε λογοτεχνικά κείμενα όπως τα βιβλία της Αγκάθα Κρίστι γιατί αποτυπώνουν μια πραγματικότητα – όχι καλή – αλλά μια πραγματικότητα της εποχής εκείνης. Συνεπώς, το να σεβόμαστε τον άλλο, να μην προσβάλλουμε τον άλλο είναι κάτι πάρα πολύ σημαντικό, αυτό όμως δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι θα πρέπει να ξαναγράφουμε την ιστορία ή να λογοκρίνουμε λογοτεχνικά έργα που έχουν κυκλοφορήσει ήδη και θα πρέπει να αισθανόμαστε ελεύθεροι να εκφράσουμε την άποψή μας», επισημαίνει ο κ. Βλαχόπουλος.
Μια άλλη σοβαρή διάσταση της πολιτικής ορθότητας είναι ότι πολλοί αισθάνονται τέτοιο φόβο μπροστά στην κοινωνική κατακραυγή που μπαίνουν στη διαδικασία να λογοκρίνουν οι ίδιοι τον εαυτό τους. Αυτό όπως εξηγεί ο συγγραφέας του βιβλίου «είναι η χειρότερη μορφή λογοκρισίας». «Η αυτολογοκρισία είναι η χειρότερη μορφή λογοκρισίας γιατί είναι κάτι το οποίο είναι έμφυτο, δεν βγαίνει προς τα έξω, και δεν μπορείς να το ελέγξεις. Το να αισθάνεται κανείς ότι δεν πρέπει να πει κάποιες λέξεις, είναι κάτι το οποίο δεν βγαίνει προς τα έξω, δεν εκφράζεται, ενώ όταν η λογοκρισία έρχεται από το κράτος εκεί είναι πιο εύκολα τα πράγματα, κάποιο μπορείς να πάει στα δικαστήρια, που μπορεί να τύχει έννομης προστασίας».
Παράλληλα, ο ίδιος θέτει και το ζήτημα της λογοκρισίας που επιβάλλουν και οι πλατφόρμες των μέσων κοινωνικής δικτύωσης όπου και αυτό το θέμα είναι κάτι που απασχολεί έντονα τον δημόσιο διάλογο καθώς πλέον αυτές έχουν «καταντήσει» ο προπαγανδιστικός μηχανισμός κυρίαρχων ιδεολογιών, πράγμα που απειλεί ευθέως τη δημοκρατία στα μέσα. «Εκτός από την κρατική λογοκρισία που ευτυχώς σήμερα δεν υπάρχει και την αυτολογοκρισία υπάρχει και η λογοκρισία των ιδιωτικών μέσων, στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης που όλοι ξέρουμε ότι κάποιοι βάζουν μια λέξη και απαγορεύουν (σ.σ. τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης) οποιαδήποτε ανάρτηση περιέχει τη λέξη αυτή. Ανεξαρτήτως του πως εκφέρεται του τι σημαίνει, και που αποσκοπεί η λέξη αυτή», εξηγεί, κλείνοντας ο καθηγητής.
Στην εκδήλωση το παρών έδωσαν καθηγητές του Πανεπιστημίου Κρήτης και φοιτητές, ενώ για το βιβλίο μίλησαν οι: Γιάννης Καρανιάννης, αναπληρωτής καθηγητής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης, Παν. Κρήτης, Αλέξανδρος Κεσσόπουλος, επίκουρος καθηγητής στο τμήμα Πολιτικής Επιστήμης, Παν. Κρήτης και Αθηνά Σκουλαρίκη, επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα Κοινωνιολογίας, Παν. Κρήτης. Τον συντονισμό της συζήτησης έκανε η Υβόν Αλεξία Κοσμά, επίκουρη καθηγήτρια στο τμήμα Κοινωνιολογίας, Παν. Κρήτης.
