Στην ανάλυση των τρόπων με τους οποίους οι κάτοικοι μιας πόλης σχετίζονται με τον κοινωνικό τους περιβάλλον και περίγυρο επικεντρώνεται το βιβλίο του Γιώργου Μπιθυμήτρη «Λαύριο αναλυόμενο. Αλλοιώσεις και αναιρέσεις σε μια νεωτερική πόλη» (εκδόσεις Τόπος, 2024), το οποίο παρουσιάστηκε το απόγευμα της Τετάρτης στην Πανεπιστημιούπολη του Γάλλου στο Ρέθυμνο. Πρόκειται για μία μια εκτενή ψυχοκοινωνική μελέτη του συγγραφέα και ερευνητή στο Εθνικό Κέντρο Κοινωνικών Ερευνών, βασικός άξονας της οποίας είναι η αναζήτηση της διάκρισης ανάμεσα στην αλλοτρίωση και στις σχέσεις αποκρισιμότητας, δηλαδή ανάμεσα σε μορφές αποξένωσης από το κοινωνικό περιβάλλον και σε μορφές ουσιαστικής συμμετοχής και νοηματοδότησης της καθημερινής ζωής. Η έρευνα βασίζεται σε εκτενές, πρωτογενές, εμπειρικό και εθνογραφικό υλικό και στατιστικά δεδομένα με κεντρικό πυρήνα πενήντα συνεντεύξεις ζωής κατοίκων του Λαυρίου, οι οποίες αποτυπώνουν βιώματα, αντιλήψεις και κοινωνικές διαδρομές. Μέσα από αυτές, ο συγγραφέας επιχειρεί να καταγράψει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι βιώνουν τον μετασχηματισμό μιας πόλης που πέρασε από τη βιομηχανική ανάπτυξη στην αποβιομηχάνιση και στη σύγχρονη μεταβατική της φάση. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται στο βιομηχανικό παρελθόν της πόλης, το οποίο εξακολουθεί να διαμορφώνει τη συλλογική ταυτότητα και τις κοινωνικές δομές. Παρά το γεγονός ότι τα εργοστάσια έκλεισαν στις αρχές της δεκαετίας του 1990, το αποτύπωμα της εργατούπολης παραμένει ενεργό, δημιουργώντας ένα πεδίο αντιφάσεων που αντανακλάται στις εμπειρίες των κατοίκων. Το βασικό ερώτημα αφορά το πώς οι κάτοικοι «κατοικούν» την πόλη τους μέσα από τις κοινωνικές τους σχέσεις και τις καθημερινές πρακτικές, ενώ τα ευρήματα της μελέτης δεν περιορίζονται στο Λαύριο, αλλά συνδέονται με ευρύτερες τάσεις που χαρακτηρίζουν τις σύγχρονες πόλεις, καθότι αντίστοιχες δυναμικές μπορούν να εντοπιστούν και σε άλλες αστικές περιοχές, όπου συνυπάρχουν στοιχεία βιομηχανικού παρελθόντος και σύγχρονων κοινωνικών μετασχηματισμών.
Την παρουσίαση του βιβλίου διοργάνωσε το τμήμα Κοινωνιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης στην Αίθουσα Δ7 της Πανεπιστημιούπολης. Το βιβλίο παρουσίασαν ο Νίκος Παπαδάκης, καθηγητής τμήματος Πολιτικής Επιστήμης ΠΚ, η Χριστίνα Καρακιουλάφη, καθηγήτρια και πρόεδρος του τμήματος Κοινωνιολογίας ΠΚ, ο Γιώργος Τσιώλης, καθηγητής τμήματος Κοινωνιολογίας ΠΚ και ο συγγραφέας Γιώργος Μπιθυμήτρης. Την εκδήλωση συντόνισε ο Νίκος Σερντεδάκις, καθηγητής τμήματος Κοινωνιολογίας.
Εμπόδια και διευκολύνσεις στη δημιουργία σχέσεων αποκρισιμότητας
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει το βιβλίο στο βιομηχανικό παρελθόν του Λαυρίου, το οποίο εξακολουθεί να επηρεάζει τη φυσιογνωμία του, με τον συγγραφέα να υπογραμμίζει ότι παρά την παύση της βιομηχανικής δραστηριότητας πριν από τρεις δεκαετίες, τα χαρακτηριστικά της εργατούπολης παραμένουν ενεργά στη συλλογική συνείδηση και στις κοινωνικές δομές. Όπως ανέφερε μεταξύ άλλων στα «Ρ.Ν.»: «Το κομμάτι που επέλεξα εγώ είναι το ψυχοκοινωνιολογικό της δουλειάς για το Λαύριο, σε μία πόλη που μένω από το 2016 και αυτό που προσπαθώ να δω είναι πώς την κατοικούν αυτήν την πόλη οι άνθρωποι από την πλευρά των κοινωνικών σχέσεων, πώς σχετίζονται με τον κόσμο τους, άνθρωποι που ζουν σε μία πόλη όπως το Λαύριο, που είναι ιδιαίτερη, όπως κάθε πόλη». Σύμφωνα με τον κ. Μπιθυμήτρη, το Λαύριο έχει κάποια τυπικά χαρακτηριστικά όπως άλλωστε κάθε πόλη στην ύστερη νεωτερική εποχή. «Αυτά έχουν να κάνουν με το βαρύ βιομηχανικό παρελθόν αυτής της πόλης, μία πόλη που έχει καταγραφεί στην συλλογική συνείδηση σαν κατεξοχήν εργατούπολη του 20ου αιώνα, ούτως ή άλλως συγκροτείται ως company town στο τελευταίο 4ο του 19ου αιώνα, μετά έχουμε μία δεύτερη ζωή εκβιομηχάνησης μέχρι τον Β’ παγκόσμιο πόλεμο, οπότε μέχρι να κλείσουν τα εργοστάσια το 1990-1991, τα ¾ του πληθυσμού είναι εργάτες και εργάτριες. Αυτό το αποτύπωμα δεν σβήνει εύκολα, μπορεί να έχουν περάσει 30 χρόνια από το κλείσιμο των εργοστασίων, ωστόσο η κοινωνική και οικονομική φυσιογνωμία της πόλης διαφέρει από το υπόλοιπο της Αττικής και ειδικά από τους όμορους δήμους, οπότε για μένα αυτό ήταν εξής εξαρχής ένα αίνιγμα».
Παρουσιάζοντας βασικά ευρήματα, ο κ. Μπιθυμήτρης ανέδειξε δύο διακριτούς τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι σχετίζονται με το κοινωνικό τους περιβάλλον. Από τη μία πλευρά εντοπίζεται η αλλοτρίωση, ως εμπειρία αποξένωσης από τον κοινωνικό κόσμο, και από την άλλη οι σχέσεις αποκρισιμότητας, που συνδέονται με την αίσθηση νοήματος και συμμετοχής. «Αυτό που βγήκε μέσα από την έρευνα που βασίζεται κυρίως σε αφηγήσεις ζωής, το εμπειρικό υλικό της δηλαδή είναι συνεντεύξεις με ανθρώπους που μου λένε την ιστορία της ζωής τους, είναι ότι μπορείς να δεις μέσα από δύο βασικούς τρόπους πώς σχετίζονται και σε αυτήν την πόλη οι άνθρωποι με τον κόσμο γύρω τους. Ο ένας τρόπος είναι η αλλοτρίωση, ένας αλλοτριωμένος τρόπος σχέσης που δεν βρίσκεις τον εαυτό σου μέσα εκεί και ο αντίθετος πόλος που είναι οι σχέσεις αποκρισιμοτητας, έχουν νόημα όλα στη ζωή μου. Καταλήγω στο τι παρεμποδίζει τις σχέσεις αποκρισιμότητας σε μία τέτοια πόλη και τι διευκολύνει», σημείωσε. Όπως τόνισε, οι αντιφάσεις που χαρακτηρίζουν πόλεις με έντονο παρελθόν και μεταβατική πορεία εντοπίζονται ευρύτερα στον σύγχρονο αστικό χώρο. «Κάθε μικρή πόλη στον σύγχρονο παγκοσμιοποιημένο καπιταλισμό, πόλεις δηλαδή μεγάλων αντιφάσεων, πόλεις που κουβαλάνε ένα βιομηχανικό ή αγροτικό παρελθόν ή πολλές φορές και προνεωτερικές έξις, οι οποίες συνδυάζονται με μετανεωτερικές έξις, οπότε αυτός ο συνδυασμός και ο τρόπος ζωής των ανθρώπων είναι κάτι που το βλέπεις παντού. Άρα νομίζω ότι ο αναγνώστης δεν θα έχει πρόβλημα να ταυτοποιήσει και κομμάτι της σύγχρονης ζωής στην πόλη του, είτε αυτή είναι το Ρέθυμνο. Το Ρέθυμνο και λόγω μεγέθους μοιράζεται και κάποια τέτοια χαρακτηριστικά», κατέληξε.
