Του Γ. Η. ΟΡΦΑΝΟΥ*
Από συζητήσεις με γνωστούς και φίλους και από τις ειδήσεις που φτάνουν στην κοινή γνώμη μέσω των μέσων μαζικής ενημέρωσης και από τις γνώσεις μας χάρη στα επιστημονικά συγγράμματα, παρατηρούμε ότι η τεχνολογική εξέλιξη και η επιστημονική πρόοδος αποτελούν θεμέλια της σύγχρονης ζωής· δυστυχώς, όμως, δεν είναι πάντοτε ευεργετικές. Όσες φορές παύουν να σχετίζονται με την ηθική, την ανθρώπινη ανάγκη και το μέτρο, μπορεί φαινομενικά να μας παραστέκονται στην υπερπήδηση κάθε εμποδίου στη δημόσια και στην ιδιωτική μας ζωή, αλλά στην πραγματικότητα καταλήγουν να βλάπτουν σοβαρά και ανεπανόρθωτα την ποιότητα της ζωής μας.
Ας ξεκινήσουμε το κυρίως θέμα της παρούσας επιφυλλίδας με κάτι που όλοι βλέπουμε καθημερινά τριγύρω μας. Η υπέρμετρη εξάρτηση από τα «έξυπνα» κινητά, τις ψηφιακές πλατφόρμες και τις εφαρμογές «τεχνητής νοημοσύνης» έχει συρρικνώσει σε ανησυχητικό βαθμό την ανθρώπινη επαφή. Πολλοί νέοι ως επακόλουθο τούτου βιώνουν διαρκή μοναξιά, άγχος και αποξένωση· εξάλλου, όπως λένε και οι γιατροί, η συνεχής έκθεση σε οθόνες προκαλεί προβλήματα όρασης και ύπνου και σωματικής αντοχής. Η τεχνολογία, αντί να ενώνει και να ξεκουράζει σωματικά και πνευματικά, συχνά απομονώνει και καταπονεί.
Στον χώρο της επιστήμης, όλοι συμφωνούμε ότι παγκοσμίως η πρόοδος στη βιολογία έχει ανοίξει νέους δρόμους, στη γενετική και τη φαρμακολογία έχει σώσει ζωές, στην πληροφορική έχει εκσυγχρονίσει το λογισμικό των απαραίτητων για τη διάδοση της γνώσης πληροφοριακών συστημάτων· αρκετοί, όμως, είναι όσοι διατείνονται ότι έχει δημιουργήσει περισσότερα απ’ όσα λύνει προβλήματα, καθώς και νέα ηθικά διλήμματα. Η αλόγιστη χρήση αντιβιοτικών, για παράδειγμα, έχει οδηγήσει σε ανθεκτικά στελέχη βακτηρίων, τα οποία με τη σειρά τους αποτελούν σοβαρή απειλή για τη δημόσια υγεία. Παράλληλα, η εμπορευματοποίηση της ιατρικής γνώσης οδηγεί σε άνιση πρόσβαση στη θεραπεία, ώστε πολλοί άνθρωποι από τις χαμηλόμισθες κοινωνικές τάξεις να μην μπορούν να καλύψουν τα έξοδα της υγειονομικής τους περίθαλψης, με αποτέλεσμα να νοσούν και να πεθαίνουν παντελώς αβοήθητοι.
Κοντά σε αυτά, ας μην ξεχνούμε η τεχνολογική αυτοματοποίηση, αν και αυξάνει την παραγωγικότητα, και η τεχνητή νοημοσύνη, μολονότι δίνει συχνά λύσεις σε καθημερινά προβλήματα της κοινωνικής μας ζωής, συνήθως καταργούν θέσεις εργασίας, αφήνοντας ανθρώπους χωρίς σκοπό και εισόδημα σε μια εποχή που η αισχροκέρδεια μαστίζει τα βασικά καταναλωτικά αγαθά. Η εξέλιξη, όταν δεν συνοδεύεται από κοινωνική πρόνοια, δεν φέρνει ευημερία· εντείνει, όπως λένε οι ειδικοί, τις κοινωνικοοικονομικές ανισότητες μεταξύ των πολιτών και τους δημιουργεί αμέτρητα σοβαρά ψυχολογικά προβλήματα.
Ας δούμε, πριν κλείσουμε, κάτι ακόμα: Μέχρι τώρα, στη δημόσια ζωή πολλοί φοβόμασταν ότι το τέλος θα έρθει από ανθρώπινο λάθος. Μετά το πρόσφατο black out στην Τράπεζα Πειραιώς, θεωρώ πως αποδεικνύεται ξεκάθαρα πλέον ότι είμαστε έρμαια των μηχανών, παρά τη συμβολή των ανθρώπων στην παγκόσμια τεχνολογική εξέλιξη και την επιστημονική πρόοδο του καιρού μας.
Η απάντηση σε όλα τα παραπάνω θεωρώ πως δεν είναι η άρνηση της εξέλιξης και των επιστημών ή της τεχνολογίας, αλλά η κριτική της. Χρειάζεται από όλους μας συνεχής επαγρύπνηση, ώστε η πρόοδος να είναι πραγματικά στο πνεύμα της εποχής μας, να υπηρετεί τον άνθρωπο και τις πραγματικές ανάγκες του και όχι να του γεννά πιο μεγάλα και πιο δυσεπίλυτα προβλήματα ή να τον περιθωριοποιεί.
*Ο Γεώργιος Η. Ορφανός είναι Φιλόλογος, Msc Διαχ/σης Πολιτιστικής Κληρονομιάς και Διαχ/σης Πληροφ/κων συστημάτων
