Σε μια περίοδο κατά την οποία οι κοινωνίες μεταβάλλονται ραγδαία λόγω των αυξημένων μετακινήσεων πληθυσμών και της παγκόσμιας ψηφιακής διασύνδεσης, η διαπολιτισμική εκπαίδευση αναδεικνύεται ως θεμέλιο στοιχείο ενός σύγχρονου, δημοκρατικού εκπαιδευτικού συστήματος. Η ικανότητα συνύπαρξης με το διαφορετικό, η κατανόηση της ετερότητας και η ανάπτυξη κριτικής στάσης απέναντι στα φαινόμενα κοινωνικού αποκλεισμού δεν αποτελούν πλέον ειδικές δεξιότητες, αλλά αναγκαία εφόδια για όλους τους πολίτες. Πρόκειται για μια παιδαγωγική φιλοσοφία που διαπερνά οριζόντια την εκπαίδευση και ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις ενός κόσμου όπου η πολιτισμική ποικιλομορφία είναι πλέον καθημερινή πραγματικότητα. Σε αυτό το πλαίσιο, το Εργαστήριο Διαπολιτισμικών και Μεταναστευτικών Μελετών του Πανεπιστημίου Κρήτης έχει διαμορφώσει, εδώ και τρεις δεκαετίες, έναν από τους πιο σταθερούς και συνεκτικούς επιστημονικούς πυλώνες διαπολιτισμικής εκπαίδευσης στην Ελλάδα. Από την αρχική του αποστολή να στηρίξει την ελληνόγλωσση εκπαίδευση στη διασπορά, έως τη σημερινή του ερευνητική δράση, την επιμόρφωση εκπαιδευτικών και την τεκμηρίωση ζητημάτων εκπαιδευτικής ένταξης, το Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ. έχει συμβάλλει αποφασιστικά στον σχεδιασμό και την εφαρμογή πολιτικών που προσεγγίζουν την ετερότητα όχι ως πρόβλημα, αλλά ως πηγή γνώσης και δημοκρατικής, εκπαιδευτικής καλλιέργειας. Μέσα από τα διεθνή προγράμματα, τα οποία είτε έχει αναλάβει, είτε στα οποία έχει συμμετέχει, το εργαστήριο προωθεί την παραγωγή εξειδικευμένου εκπαιδευτικού υλικού και πρόσφατες έρευνες για την ελληνόγλωσση εκπαίδευση και τη διαπολιτισμική παιδαγωγική, ενώ εξακολουθεί να λειτουργεί ως κομβικό σημείο αναφοράς προώθησης και ανάδειξης της σημασίας και της αξίας της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης. Παράλληλα, παρότι η κρατική χρηματοδότηση για την έρευνα έχει μειωθεί σημαντικά ή ακόμα και διακοπεί ολοκληρωτικά, το εργαστήριο επιχειρεί μέσα από την επιστημονική του παρουσία και το ερευνητικό του έργο, να διατηρήσει ενεργό και ανανεωμένο έναν διάλογο, που αφορά πλέον όχι μόνο τις κοινότητες της διασποράς, αλλά και την ίδια την ελληνική κοινωνία, η οποία καλείται να διαχειριστεί την πολυπολιτισμικότητα ως ένα σύγχρονο δεδομένο.
«Υπάρχει μία παρανόηση ότι η διαπολιτισμική παιδαγωγική αφορά τους ξένους, τους μετανάστες, τις μειονότητες, ενώ απευθύνεται στους πάντες»
Εδώ και σχεδόν 20 χρόνια έχουν καθιερωθεί στα περισσότερα, αν όχι σε όλα τα παιδαγωγικά τμήματα της χώρας, προσχολικής και δημοτικής εκπαίδευσης, μαθήματα διαπολιτισμικής παιδαγωγικής. «Επίσης, προσφέρονται πολλά επιμορφωτικά σεμινάρια, υπάρχουν μεταπτυχιακά προγράμματα και νομίζω ότι έχει αρχίσει και η εκπαιδευτική κοινότητα να αντιλαμβάνεται την σημασία της γνώσης και της ευαισθητοποίησης πάνω στο αντικείμενο», ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.», η διευθύντρια του Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ και καθηγήτρια του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης Πανεπιστημίου Κρήτης, Ασπασία Χατζηδάκη. Μιλώντας για την αξία της διαπολιτισμικής εκπαίδευσης και για το τι πραγματικά σημαίνει, η κ. Χατζηδάκη εξήγησε: «Υπάρχει μία παρανόηση ότι η διαπολιτισμική παιδαγωγική αφορά τους ξένους, τους μετανάστες, τις μειονότητες, ενώ είναι ένα πεδίο που απευθύνεται στους πάντες. Είναι μία παιδαγωγική φιλοσοφία, που πρέπει να διατρέχει τα αναλυτικά προγράμματα και τις πρακτικές του εκπαιδευτικού συστήματος, ώστε όλοι οι πολίτες ενός κράτους να είναι εξοικειωμένοι με τις βασικές αρχές της» και στη συνέχεια συμπλήρωσε: «Νομίζω ότι δεν μπορούμε να αρνηθούμε ότι ο κόσμος μας τα τελευταία 25-30 χρόνια έχει γίνει πολύ πιο συνδεδεμένος. Είτε με την φυσική παρουσία στα κράτη ατόμων που προέρχονται από κάποια άλλη κοινότητα ή κάποια άλλη χώρα, είτε και μέσω του διαδικτύου, ερχόμαστε σε επαφή καθημερινά με γεγονότα, ιδέες, που συμβαίνουν στην άλλη άκρη του κόσμου. Νομίζω ότι είναι επιτακτική ανάγκη να μάθουμε να συμβιώνουμε με το διαφορετικό, να ανοίξουμε τους ορίζοντές μας, να αντιληφθούμε ότι έχουμε και εμείς να μάθουμε από τη γόνιμη αλληλεπίδραση με τους πολιτισμούς των άλλων. Εν τέλει είναι και ένα μάθημα δημοκρατίας, αλληλεγγύης, σεβασμού, σε αυτόν που ζει στη χώρα μας και έχει κάποιο διαφορετικό γνώρισμα από την πλειοψηφία». Η κριτική στάση σε ζητήματα ετερότητας είναι κάτι, που σύμφωνα με την κ. Χατζηδάκη η εκπαιδευτική κοινότητα, ανεξάρτητα βαθμίδας πρέπει να προωθεί, σε μία προσπάθεια να εξοικειωθούν μαθητές και φοιτητές κάθε επαγγέλματος με την καθημερινή διαβίωση με άλλους πολιτισμούς, με τρόπο που προάγει τον σεβασμό και τα δημοκρατικά δικαιώματα όλων.
Το όραμα και η λειτουργία του Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ.
Τριάντα χρόνια λειτουργίας έχει συμπληρώσει το Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ, ένα εργαστήριο που ιδρύθηκε στο Πανεπιστήμιο Κρήτης και στο Παιδαγωγικό τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, από τον καθηγητή Μιχάλη Δαμανάκη, Ομότιμο Καθηγητή του Πανεπιστημίου Κρήτης σήμερα. «Το όραμα του εργαστηρίου είναι να συμβάλλει στην ελληνόγλωσση εκπαίδευση στην διασπορά. Αυτή αφορά καταρχάς, ελληνικής καταγωγής πληθυσμούς για παράδειγμα, μέλη της ιστορικής διασποράς στην Αλβανία, στην Κωνσταντινούπολη, σε χώρες που κάποτε ανήκαν στη Σοβιετική Ένωσης, αλλά και μέλη της μεταναστευτικής διασποράς, δηλαδή άτομα που μετακινήθηκαν από την Ελλάδα πριν από μερικές δεκαετίες και έχουν δημιουργήσει παροικίες σε πολλά μέρη του κόσμου. Αυτές οι κοινότητες επιδιώκουν, με μεγάλο ζήλο σε πολλές περιπτώσεις, να διατηρήσουν την ελληνική γλώσσα και την ελληνική κουλτούρα, ακόμα και σε αντίξοες συνθήκες στις χώρες που ζουν», εξήγησε η κ. Χατζηδάκη και στη συνέχεια συμπλήρωσε: «Η ελληνόγλωσση εκπαίδευση αφορά επίσης μαθητές μη ελληνικής καταγωγής, οι οποίοι φοιτούν είτε σε εκπαιδευτικά συστήματα που προσφέρουν την Ελληνική ως επιλεγόμενο μάθημα ξένης γλώσσας ή σε σχολεία που συνδέονται με τις ελληνικές κοινότητες και προσφέρουν σε όλους τους μαθητές, ανεξαρτήτως καταγωγής, μαθήματα ελληνικής γλώσσας και πολιτισμού». Αποστολή του εργαστηρίου είναι επίσης να συμβάλλει στην επιστημονική έρευνα και στον διάλογο γύρω από ζητήματα διαπολιτισμικής παιδαγωγικής γενικότερα. «Αυτό συνεπάγεται και έρευνα και παρεμβάσεις στην Ελλάδα, σε πληθυσμούς με διαφορετικό εθνοπολιτισμικό υπόβαθρο, όπως είναι μαθητές και μαθήτριες με μεταναστευτική και προσφυγική βιογραφία ή από οικογένειες Ρομά. Άλλωστε, καθώς είμαστε τμήμα ενός παιδαγωγικού τμήματος, το πεδίο των ερευνών μας είναι κυρίως την εκπαίδευση: τόσο η εκπαίδευση εκπαιδευτικών σε θέματα διαχείρισης της ετερότητας όσο και η εκπαιδευτική ένταξη παιδιών που ανήκουν στις παραπάνω ομάδες», σημείωσε επίσης η κ. Χατζηδάκη.
Οι Ελληνοκαναδοί της διασποράς
Πρόσφατα το εργαστήριο συμμετείχε σε μία σημαντική πρωτοβουλία που χρηματοδοτήθηκε από το Hellenic Heritage Foundation, ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο που σύστησαν το 1996 Έλληνες ομογενείς δεύτερης γενιάς, με στόχο να συμβάλλουν στην προώθηση της ελληνικής γλώσσας και του πολιτισμού στον Καναδά. Με πρωτοβουλία των Ελληνοκαναδών υλοποιήθηκε μία μεγάλη έρευνα για την ελληνόγλωσση εκπαίδευση στον Καναδά, που ονομάστηκε «Ελληνική Σκυτάλη». «Αυτή η προσπάθεια ολοκληρώνεται με την έκδοση ενός συλλογικού τόμου από έναν πολύ σημαντικό ξένο εκδοτικό οίκο και αποτυπώνει την κατάσταση της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης στον Καναδά, ώστε να δούμε ποιες είναι οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει η δεύτερη και η τρίτη γενιά που επιθυμεί να μάθουν τα παιδιά της ελληνικά και τι μπορούμε να κάνουμε για να βελτιώσουμε αυτήν την κατάσταση, να συμβάλουμε στην διατήρηση της ελληνικής γλώσσας και κουλτούρας σε αυτήν τη χώρα», ανέφερε η κ. Χατζηδάκη. Η έρευνα αφορούσε, σύμφωνα με την κ. Χατζηδάκη γονείς, μαθητές, εκπαιδευτικούς και διευθυντές σχολείων σε όλο τον Καναδά, «έτσι ώστε να προκύψει από την ίδια την κοινότητα μία εικόνα του τι θέλουν, αν είναι ικανοποιημένοι από τον τρόπο με τον οποίο η εκπαίδευση εκεί λειτουργεί και τι θα μπορούσε να βελτιωθεί», όπως σημείωσε. Σχολιάζοντας μάλιστα, το γεγονός ότι υπάρχουν και άλλες χώρες με ενδεχομένως μεγαλύτερη ελληνική διασπορά από τον Καναδά, η κ. Χατζηδάκη επεσήμανε ότι: «Το τοπίο της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης είναι πάρα πολύ σύνθετο. Για παράδειγμα, πολύ δυναμικές ως προς την προώθηση της ελληνόγλωσσης εκπαίδευσης είναι οι ελληνικές κοινότητες της Γερμανίας. Από τη δεκαετία του 1980 λειτουργούσαν εκεί πολλά ελληνικά σχολεία, Τμήματα ελληνικής γλώσσας διαφόρων μορφών, και το ελληνικό κράτος δαπανούσε πολλά χρήματα, για παράδειγμα, για την ενοικίαση χώρων και την απόσπαση εκπαιδευτικών. Δυστυχώς μετά την οικονομική κρίση, μειώθηκε κατά πολύ η οικονομική ενίσχυση δράσεων για την ελληνόγλωσση εκπαίδευση και δεν έχουν έκτοτε υλοποιηθεί τόσο μεγάλα προγράμματα. Εμείς, ωστόσο, συνεχίζουμε να προσπαθούμε να συμβάλλουμε στον εκπαιδευτικό διάλογο συμμετέχοντας και σε μικρότερης κλίμακας προγράμματα».
Μάλιστα το ΕΔΙΑΜΜΕ έχει επίσης αναλάβει στο παρελθόν δύο μεγάλα προγράμματα που ολοκληρώθηκαν το 2014 και αποτέλεσαν τον προθάλαμο της μετέπειτα πορείας του. Το πρώτο ήταν το μεγάλο πρόγραμμα «Παιδεία Ομογενών», που υλοποιήθηκε από το 1997 έως το 2008, και η συνέχεια του, το «Ελληνόγλωσση διαπολιτισμική πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση στην διασπορά», που υλοποιήθηκε μεταξύ 2011-2014. «Στα δύο αυτά μεγάλα προγράμματα η έμφαση ήταν στην δικτύωση, στη συνεργασία μεταξύ σχολικών μονάδων, εκπαιδευτικών, γονέων, μαθητών σε διάφορα μέρη του κόσμου, καθώς και στην παραγωγή εκπαιδευτικού υλικού σε έντυπη και ψηφιακή μορφή, με σκοπό να φέρουμε πιο κοντά τον Ελληνισμό στην εκμάθηση και διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας, να την κάνουμε πιο αποτελεσματική», ανέφερε μεταξύ άλλων η κ. Χατζηδάκη και επίσης τόνισε ότι το παραγόμενο εκπαιδευτικό υλικό αγκαλιάστηκε από την Διασπορά και μάλιστα διατίθεται δωρεάν από το ελληνικό κράτος σε αναγνωρισμένες σχολικές μονάδες στις πέντε ηπείρους. «Στο πλαίσιο των προγραμμάτων αυτών, γίνονταν επίσης προγράμματα φιλοξενίας μαθητών από την ομογένεια, μαθητικά θεατρικά φεστιβάλ και βεβαίως, πραγματοποιήθηκαν πολλές επιμορφώσεις σε εκπαιδευτικούς στην Ελλάδα και στο εξωτερικό», σχολίασε επίσης η κ. Χατζηδάκη.
