Όλοι θέλουμε δεν θέλουμε περνάμε διάφορα στάδια στη ζωή μας. Ένα από αυτά είναι η παιδική ηλικία και όσα τη συνοδεύουν. Όταν είμαστε παιδιά τσακωνόμαστε συχνά με κάποιον στο σχολείο ή στα παιχνίδια που παίζαμε στις αλάνες της πόλης. Δεν θυμάμαι όμως ποτέ να υπήρχαν συμμορίες που θα έκλεβαν και θα εξαπατούσαν γέρους ή ότι μαλώναμε για να ληστέψουμε κάποιον, να του πάρουμε το παιχνίδι ή για το κέφι μας. Σήμερα τα δεδομένα έχουν αλλάξει. Οι συμμορίες ανηλίκων είναι πλέον καθεστώς! Κλέβουν όχι μόνο συμμαθητές τους, αλλά και μεγαλύτερους, ανήμπορους γέρους, πουλάνε προστασία και σκοτώνουν κιόλας, αν ο άλλος είναι οπαδός άλλης ομάδας από της αρέσκειας τους!
Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της ΠΟΕΔΗΝ, (Πανελλήνια Ομοσπονδία Εργαζομένων Δημόσιων Νοσοκομείων) μόνο στα δύο παιδιατρικά νοσοκομεία της Αττικής – «Αγία Σοφία» και «Αγλαΐα Κυριακού» – διακομίζονται κάθε χρόνο 800 έως 850 ανήλικοι, τραυματισμένοι από συμπλοκές μεταξύ παιδιών σε σχολεία, πλατείες και δρόμους. Από αυτούς, περίπου 200 περιστατικά προέρχονται από ενδοσχολικές συμπλοκές. Συνολικά, σε όλη τη χώρα, πάνω από 2.000 ανήλικα παιδιά προσέρχονται κάθε χρόνο στα νοσοκομεία μετά από περιστατικά ξυλοδαρμού. Από αυτά, περίπου 400 σχετίζονται με βία εντός σχολείων. Ορισμένα παιδιά έχουν νοσηλευτεί σε ΜΕΘ, ενώ, σύμφωνα με την ΠΟΕΔΗΝ, ορισμένα παιδιά κατέληξαν μετά από τέτοια περιστατικά.
Ο πρόεδρος της Ομοσπονδίας, Μιχάλης Γιαννάκος, κάνει λόγο για «ένα μείζον κοινωνικό πρόβλημα, που παίρνει διαστάσεις». Όπως αναφέρει, «τα στοιχεία που καταγράφουμε κάθε χρόνο σοκάρουν. Η βία μεταξύ ανηλίκων αυξάνεται συνεχώς και η Πολιτεία δεν λαμβάνει τα απαραίτητα μέτρα πρόληψης». Ο ίδιος τονίζει την ανάγκη για καλύτερη φύλαξη των σχολείων, κάνοντας λόγο για «πολυπαραγοντικά αίτια» και ανάγκη συντονισμένης δράσης: «Υπάρχουν ευθύνες στις οικογένειες, στα σχολεία, αλλά και στο κράτος κοινωνικής προστασίας», καταλήγει.
Γιατί άραγε έχουμε φτάσει ως εδώ; Η βία στη νεολαία σήμερα είναι ένα πολύπλοκο φαινόμενο που πηγάζει από έναν συνδυασμό ατομικών, οικογενειακών, κοινωνικών και οικονομικών παραγόντων. Δεν υπάρχει μία απλή απάντηση, αλλά μια σειρά από αλυσιδωτά αίτια. Όλα εξαρτώνται από Ατομικούς και Ψυχολογικούς Παράγοντες. Όλοι γνωρίζουμε ότι ο κύριος λόγος της οποιασδήποτε συμπεριφοράς μας, καλής ή κακής, σε όλη μας τη ζωή, έχει διαμορφωθεί από το περιβάλλον που ζούμε, κοινώς την ανατροφή μας. Οπωσδήποτε καθοριστικό ρόλο παίζει και η κληρονομικότητα – γονίδια, με βάση τους νόμους που ανακάλυψε ο Μέντελ γι’ αυτήν το 1865 – 66 και που μάθαμε στο σχολείο στη βιολογία.
Ορισμένα προβλήματα ψυχικής υγείας, όπως η ΔΕΠΥ (Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας), οι διαταραχές διαγωγής, και η κατάθλιψη, αυξάνουν τον κίνδυνο βίαιης συμπεριφοράς. Άτομα με έλλειψη αυτοπεποίθησης μπορεί να καταφύγουν στη βία ως μέσο επιβεβαίωσης ή ελέγχου. Οι έφηβοι, επειδή δεν έχουν αναπτυχτεί πλήρως σωματικά μπορεί να έχουν έντονες παρορμήσεις οι οποίες μπορεί να τους οδηγήσουν σε επιθετικές πράξεις. Τα παιδιά που έχουν υπάρξει θύματα σωματικής, σεξουαλικής κακοποίησης ή εκφοβισμού έχουν μεγαλύτερο κίνδυνο να γίνουν και τα ίδια δράστες βίας. Και βέβαια η σημερινή μάστιγα της χρήσης αλκοόλ, ναρκωτικών και καπνού, συνδέεται στενά με την παραβατικότητα και τη βίαιη συμπεριφορά.
Υπάρχουν όμως και οι βασικοί οικογενειακοί παράγοντες, που είναι καθοριστικοί ρυθμιστές της όλης συμπεριφοράς του παιδιού. Η έλλειψη κατάλληλης επίβλεψης και καθοδήγησης από τους γονείς είναι ένας από τους καθοριστικότερους παράγοντες παραβατικής συμπεριφοράς. Η έκθεση σε διαρκή βία μέσα στην οικογένεια, οπωσδήποτε αυξάνει σημαντικά την πιθανότητα ο νέος να υιοθετήσει βίαιες συμπεριφορές. Η σκληρή, χαλαρή ή αντιφατική γονική πειθαρχία δηλαδή η όχι κοινή τακτική των γονέων στην ανατροφή, η αδιάφορη σχέση γονέα – παιδιού είναι επίσης καθοριστικής σημασίας.
Άλλοι καθοριστικής σημασίας για την βία των νέων είναι οι κοινωνικοί και Περιβαλλοντικοί Παράγοντες. Η απομόνωση και περιθωριοποίηση από κοινωνία και παρέες μπορεί να οδηγήσει τους νέους στην αναζήτηση επιβεβαίωσης, δια μέσω της βίας ή συμμοριών, που είναι πλέον συχνό φαινόμενο. Η ανεξέλεγκτη πληροφορία που υπάρχει πλέον στο διαδίκτυο, με ταινίες βίας και βιντεοπαιχνίδια, επηρεάζει οπωσδήποτε αρνητικά την συμπεριφορά της νεολαίας. Ο εκφοβισμός πλέον στην καθημερινότητα, είτε δια ζώσης, είτε στο διαδίκτυο μπορεί να οδηγήσει σε βίαιες αντιδράσεις ή αντίποινα, και παράλληλα η φτώχεια και οι οικονομικές ανισότητες, μπορούν να δημιουργήσουν απογοήτευση και να οδηγήσουν σε εγκληματική συμπεριφορά.
Τελικά η βία στη νεολαία είναι αποτέλεσμα συνδυασμού πολλών παραγόντων. Η αντιμετώπισή της μόνο απλή δεν είναι και απαιτεί μια ολοκληρωμένη προσέγγιση, που θα αποσκοπεί πρώτιστα στην πρόληψη σε επίπεδο οικογένειας, και στη συνέχεια στο σχολείο και στην κοινωνία.
Αξίζει πάντως να δούμε πως αντιμετωπίζεται η βία στα σχολεία στην Ευρώπη. Βασίζεται σε μια ολοκληρωτική προσέγγιση του προβλήματος, που συνδυάζει εθνικές πολιτικές, τοπικές πρωτοβουλίες και συγκεκριμένα προγράμματα σε επίπεδο σχολείου, με έμφαση στην πρόληψη, την εκπαίδευση και τη δημιουργία ενός ασφαλούς και θετικού σχολικού κλίματος.
Οι βασικοί άξονες δράσης περιλαμβάνουν: Εθνικές Πολιτικές και Νομοθετικό Πλαίσιο: Τα κράτη μέλη αναπτύσσουν εθνικές στρατηγικές και νομοθεσία για την πρόληψη και την αντιμετώπιση της σχολικής βίας και του εκφοβισμού, συμπεριλαμβανομένης της εξάλειψης των διακρίσεων και της βελτίωσης της ποιότητας της εκπαίδευσης.
Υπάρχουν προγράμματα σε Επίπεδο Σχολείου με Θέσπιση Σαφών Κανόνων. Τα σχολεία, σε συνεργασία με μαθητές, εκπαιδευτικούς και γονείς, καθορίζουν και εφαρμόζουν σαφείς κανόνες και κώδικες συμπεριφοράς για την αντιμετώπιση περιστατικών βίας. Προωθείται η δημιουργία ενός κλίματος συνεργασίας, δημοκρατικού διαλόγου και σεβασμού μεταξύ όλων των μελών της σχολικής κοινότητας, μέσω προγραμμάτων που ενισχύουν τις κοινωνικές και συναισθηματικές δεξιότητες των μαθητών. Υπάρχουν εμπιστευτικοί και ασφαλείς μηχανισμοί αναφοράς περιστατικών βίας, τόσο εντός των σχολείων όσο και μέσω εξωτερικών υπηρεσιών (π.χ. τηλεφωνικές γραμμές βοήθειας), για να ενθαρρύνεται η καταγγελία. Οι εκπαιδευτικοί λαμβάνουν συνεχή κατάρτιση σε θέματα αναγνώρισης, πρόληψης και διαχείρισης περιστατικών βίας, καθώς και σε τεχνικές θετικής πειθαρχίας και ειρηνικής επίλυσης συγκρούσεων. Στους μαθητές διεξάγονται ειδικά προγράμματα και βιωματικά εργαστήρια με στόχο την ανάπτυξη της ενσυναίσθησης, την εκμάθηση δεξιοτήτων επίλυσης συγκρούσεων και την προώθηση του σεβασμού για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τη δημοκρατική ιδιότητα του πολίτη.
Υπάρχει πολυεπιστημονική συνεργασία μεταξύ εκπαιδευτικών, ψυχολόγων, κοινωνικών λειτουργών, υπηρεσιών επιβολής του νόμου και τοπικών αρχών για τη διασφάλιση ενός ολοκληρωμένου συστήματος προστασίας των παιδιών. Η ΕΕ υποστηρίζει δράσεις για την ανάπτυξη ψηφιακών δεξιοτήτων και την κριτική σκέψη των μαθητών, καθώς και πλατφόρμες για την αντιμετώπιση των διαδικτυακών κινδύνων. Δίνεται έμφαση στην πρόληψη με έρευνα γιατί η πρόληψη είναι το πιο σημαντικό βήμα. Για τον λόγο αυτό, πολλές παρεμβάσεις εστιάζουν στη δημιουργία ενός ασφαλούς μαθησιακού περιβάλλοντος και στην προώθηση της ευημερίας όλων των μελών της σχολικής κοινότητας.
Συνολικά, η ευρωπαϊκή προσέγγιση αναγνωρίζει τη σχολική βία ως παραβίαση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και εστιάζει στην ενδυνάμωση των σχολείων ως βασικών φορέων, για τη διαμόρφωση μιας κουλτούρας μηδενικής ανοχής στη βία.
Στην Ελλάδα το επίσημο κράτος τι αναγνωρίζει και τι κάνει; Ουσιαστικά τίποτα!
