Ιωάννης Δ. Νικολακάκης: Συμβολαιογράφος επαρχίας Μυλοποτάμου

Στο προηγούμενο δημοσίευμά μας (Ρεθεμνιώτικα Νέα, φ. 11.7.2026) παρουσιάστηκαν στοιχεία από τα ευρετήρια του Περτέβ Δερβισάκη, συμβολαιογράφου της πόλης του Ρεθύμνου. Πολλές από τις σχετικές με αυτά παρατηρήσεις μας ισχύουν και για τα στοιχεία τα προερχόμενα από το αρχείο του Ι.Δ. Νικολακάκη, συμβολαιογράφου της επαρχίας Μυλοποτάμου, στον οποίο θα αναφερθούμε σήμερα.

Βέβαια, ο Νικολακάκης δραστηριοποιείται σε προγενέστερη περίοδο, όταν η Κρήτη δεν έχει ακόμη ενσωματωθεί στο ελληνικό κράτος. Παρά τις διαφορές, ωστόσο, που αντανακλώνται στα αρχεία τους, υπάρχουν δεδομένα κοινά και για τους δυό. Στα ευρετήρια του Νικολακάκη, που αφορούν στην όγδοη και την ένατη δεκαετία του 19 ου αι. υπάρχουν πληροφορίες για τον τόπο κατοικίας των συμβαλλομένων, σε αντίθεση με τον Δερβισάκη που δεν τον
καταγράφει. Πολλοί μουσουλμάνοι δηλώνουν κάτοικοι της πόλης του Ρεθύμνου, όμως δεν παραλείπουν να αναφέρουν το χωριό απ’ όπου κατάγονται, θεωρώντας μάλλον την παραμονή στη νέα κατοικία ως προσωρινή. Κοινό στοιχείο και στα δύο ευρετήρια είναι ότι οι γεωργοί αγοραστές αδυνατώντας να πληρώσουν άμεσα ολόκληρο το ποσό, καταβάλλουν αρχικά ένα μέρος και δεσμεύονται να αποπληρώσουν την οφειλή σε ορίζοντα, συνήθως, ενός έτους.
Σημαντική διαφορά είναι ότι ο Νικολακάκης απαραιτήτως αναφέρει το επάγγελμα του πελάτη του, καταγραφή που αναδεικνύει ένα πολυσύνθετο μωσαϊκό με τις δραστηριότητες των συμβαλλομένων. Για τις γυναίκες αναφέρεται αποκλειστικά η ενασχόληση με τις οικιακές εργασίες (Αντ. Στρατάκης, «Οι
συμβολαιογράφοι του Ρεθύμνου Περτέβ Δερβισάκης και Ιωάννης Νικολακάκης, 19 ος και 20 ος αι.»).

Στις συμβολαιογραφικές πράξεις παρατηρείται μεγάλος αριθμός συμβαλλόμενων που δηλώνουν γεωργοί και κτηματίες, δεδομένου ότι ο Μυλοπόταμος ήταν μια κατεξοχήν αγροτική περιοχή. Από την άλλη, αρκετά διαδεδομένο εμφανίζεται το επάγγελμα του μεταπράτη και του εμπόρου. Ο αυξημένος
αριθμός δικολάβων-δικηγόρων δικαιολογείται κυρίως από τη συμμετοχή τους στις δικαιοπραξίες ως πληρεξουσίων. Τέλος, οι οικονομικές δυσκολίες των αναφερόμενων ως ανεπάγγελτων είναι αυτές που μάλλον οδηγούν αυτή την ομάδα συμβαλλομένων στη σύναψη δικαιοπραξιών, συνήθως πώλησης των
περιουσιακών τους στοιχείων. Ο Νικολακάκης καταγράφει επίσης τον τόπο κατοικίας των συμβαλλομένων, στοιχείο πολύ χρήσιμο στον ερευνητή που επιθυμεί να εμβαθύνει στην κοινωνική ιστορία του τόπου. Στα ευρετήρια του Νικολακάκη, στις περισσότερες των περιπτώσεων, οι δικαιοπραξίες αφορούν σε συμβαλλόμενους που κατάγονταν από το ίδιο χωριό, ή από κοντινά χωριά του ίδιου δήμου, ενώ σπανιότερες είναι οι περιπτώσεις συμβαλλόμενων που κατάγονταν από μακρινούς δήμους ή από διαφορετικό νομό.

Ο ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΓΡΑΦΟΣ ΙΩΑΝΝΗΣ Δ. ΝΙΚΟΛΑΚΑΚΗΣ
Ο Ιωάννης Nικολακάκης του Δημητρίου γεννήθηκε στο Χουμέρι Μυλοποτάμου το 1848. Όπως αναφέρει ο Λαμπρινάκης στη Γεωγραφία της Κρήτης (Ρέθυμνο 1890), το Χουμέρι ήταν πρωτεύουσα της Επαρχίας Μυλοποτάμου από το 1869 μέχρι το 1878. Έκτοτε, το νέο πλαίσιο που δημιουργείται με τη
Σύμβαση της Χαλέπας επιτρέπει συναλλαγές μεταξύ των δύο θρησκευτικών κοινοτήτων και δίνει την απάντηση για τον τόσο μεγάλο αριθμό δικαιοπραξιών μεταξύ μουσουλμάνων και χριστιανών. Ο Ιωάννης Nικολακάκης νυμφεύθηκε την Ελένη Γεωργίου Οικονομάκη, με την οποία απέκτησαν μια κόρη, τη Μαρία, και δυο γιούς, τον Γεώργιο και τον Εμμανουήλ, που έγιναν και οι δυό γιατροί (Βλ. Σήφη Γεωρβασάκη, Το κατεστραμμένο, ιστορικό και ξεχασμένο Χουμέρι).

Εντοπίζεται ως δημοτικός έφορος Ρεθύμνης το 1885. Διορίζεται συμβολαιογράφος Μυλοποτάμου το 1886 και διατηρεί τη θέση αυτή τουλάχιστον μέχρι το 1914 (Γ. Π. Εκκεκάκης, Ρεθεμνιώτες που πέρασαν αφήνοντας ίχνη). Ως συμβολαιογράφος ωστόσο ενεργεί από το 1879, υπογράφοντας ως «Συμβολαιογραφών γραμματεύς της ελληνικής γλώσσης του Ειρηνοδικείου της Επαρχίας Μυλοποτάμου» (τεκμήριο υπ’ αριθμ. 1, 30. 11. 1879, φάκελος 1ος από τους 47 δικούς του που έχουν αναρτηθεί στον «Αρχειομνήμονα»). Στο τεκμήριο αυτό αναφέρεται ο τόπος στον οποίο δραστηριοποιείται τη συγκεκριμένη χρονική περίοδο, τα «εν Κάμπω Μετόχια εν τω Ειρηνοδικείω Μυλοποτάμου, οικία Ιωάννου Παπαδάκη, κατά την συνοικίαν Τσουκνιανά». Το 1883 δραστηριοποιείται στο χωριό του (τεκμήριο υπ’ αριθμ. 501, 2 .9. 1883, φάκ. 2ος): «Εν χωρίω Χουμέρι σήμερον (), εν τω Ειρηνοδικείω Μυλοποτάμου, οικία του κληρονόμου Δημητρίου Σπανουδάκη παρά την συνοικίαν Απανοχώρι». Το 1885 χρησιμοποιεί γραφείο του Ειρηνοδικείου Μυλοποτάμου στο
Πέραμα.

Το 1888 το γραφείο του στεγάζεται στο Πέραμα (τεκμήριο υπ’ αριθμ. 1326, 9. 9. 1888, φάκ. 6ος) στην οικία του Μουλά Χουσεΐν Βακόγλου, ενώ το 1891 στο Καστέλλι (σημερινό Πάνορμο), στην οικία Ιατρουδάκη –Καλογέννητου, «κειμένη εντός του Καστελλίου», έδρας (πλέον) του Επαρχείου
Μυλοποτάμου (τεκμήριο 2485, 8. 3. 1891, φάκ. 8ος). Το 1892 μεταφέρεται στο σπίτι της Μαρίας Μιχαήλ Ρεράκη, το γένος Πετρακοπούλα, στα Μετόχια
Κάμπου (τεκμήριο υπ' αριθμ. 2898, 8. 1. 1892, φάκ. 9ος), επειδή εδώ έχει μεταφερθεί η έδρα του Επαρχείου Μυλοποτάμου (τεκμήριο υπ’ αριθμ. 3332, 2. 11. 1892, φάκ. 10ος, στεγαζόμενο στην οικία του Εμμ. Παπαδόπουλου, μέσα στο χωριό. Στα Μετόχια Κάμπου εδρεύει και το 1895, στο κατάστημα του Ειρηνοδικείου Μυλοποτάμου, οικία Αναγνώστη Δροσουλάκη (τεκμήριο 001, 22. 3. 1895, φάκ. 13ος).

Σε συμβολαιογραφική πράξη της 30ής Οκτωβρίου 1898 (τεκμήριο υπ' αριθμ 2321, φάκ. 20), εμφανίζεται να χρησιμοποιεί και πάλι ως έδρα το Καστέλλι (Πάνορμο). Από τις 5 Αυγούστου 1903, στεγάζει το γραφείο του στην οικία του Δημήτρη Γεραρχάκη, μέσα στο Πέραμα. Μια δεκαετία αργότερα, έχει επανέλθει στο Πάνορμο, στεγαζόμενος στην οικία του Εμμ. Κουφάκη, (τεκμήριο υπ' αριθμ. 8617, 28. 1. 1913, φάκ. 37), όπου και εξακολουθεί να δραστηριοποιείται έως και το 1921 (τεκμήριο υπ’ αριθμ. 12041, 17.11.1921, φάκ. 46), μια και εκεί εδρεύει το Ειρηνοδικείο της Επαρχίας Μυλοποτάμου.

ΑΜΟΙΒΗ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΛΑΙΟΓΡΑΦΟΥ
Ο Νικολακάκης λάμβανε την αμοιβή για τις υπηρεσίες του σε γρόσια. Το μικρότερο ποσό αμοιβής που απαντάται είναι της τάξεως των πέντε γροσίων, ενώ το μεγαλύτερο της τάξης των 305 γροσίων. Ο συμβολαιογράφος από 462 υποθέσεις κέρδισε το ποσό των 12.072 γροσίων μέσα σε ενάμιση χρόνο. Το
μέσο ύψος κέρδους του από τις αγοραπωλησίες είναι 26 γρόσια ανά πράξη. Τα δε ποσά που διακυβεύονταν σε μια πράξη κυμαίνονταν από 100 έως και 53.000 γρόσια. Δεδομένων αυτών των διαφοροποιήσεων, καθίσταται σαφές ότι ο ένας συμβολαιογράφος συμπληρώνει τον άλλον, με αποτέλεσμα να είναι ιδιαίτερα χρήσιμη η παράλληλη αξιοποίηση των πηγών αυτών για τον ερευνητή. Ως προς το ζήτημα της αναλογίας ανδρών-γυναικών στις δικαιοπραξίες, στο οποίο αναφερθήκαμε και στο προηγούμενο δημοσίευμα, διαπιστώνουμε ότι αυτή διατηρείται σταθερά στη σχέση 1:4, δηλαδή ο αριθμός των γυναικών εμφανίζεται σαφώς μικρότερος συγκριτικά με εκείνον στα ευρετήρια του Δερβισάκη.

ΟΙ ΔΙΚΗΓΟΡΟΙ
Από τους δικηγόρους που δραστηριοποιούνταν περισσότερο στο Ρέθυμνο και ειδικότερα στην επαρχία Μυλοποτάμου την περίοδο εκείνη, το συντριπτικά μεγαλύτερο ποσοστό συμμετοχής στις δικαιοπραξίες (πληρεξούσια, διανεμητήρια, δηλώσεις) κατείχε ο Μίνωας Πετυχάκης. Ακολουθούσαν οι Θεμιστοκλής
Παπαδάκης, Εμμ. Βροντάκης, Μιχ. Σιγανός, Αντ. Βλατάκης, Αναγν. ή Μιχαήλ Τσιχλής και Θεμιστοκλής Κοπιδάκης που αναφέρονταν ως δικολάβοι, και τέλος, ο Γεώρ. Καφφάτος. Οι δικηγόροι είναι βεβαίως χριστιανοί, καθώς το ευρετήριο του Νικολακάκη αφορά σε μια κοινωνία που το χριστιανικό στοιχείο
υπερτερεί, σε αντίθεση με το αστικό κέντρο, όπου το μουσουλμανικό ήταν πάντα ισχυρότερο.

Μεταξύ των δικηγόρων, αναφέρεται και ο Ελευθέριος Βενιζέλος, ο οποίος, με ημερομηνία 16/10/1894 διορίζεται, ανάμεσα σε άλλους, πληρεξούσιος δικηγόρος της οικογένειας Εμμανουήλ Ιακώβου (γεωργός) και Μαρίας Σηφάκη το γένος Παδουβά (οικιακά) από το χωριό Ορθέ του δήμου Μαργαριτών
της επαρχίας Μυλοποτάμου. Ο Βενιζέλος φαίνεται ότι τα έτη 1894-1895 ήταν ήδη ένας αναγνωρισμένος δικηγόρος, δεδομένου ότι συμμετέχει ως πληρεξούσιος σε αρκετές δικαιοπραξίες.

MAZIKEΣ ΠΩΛΗΣΕΙΣ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΙΚΩΝ ΠΕΡΙΟΥΣΙΩΝ ΣΕ ΧΑΜΗΛΕΣ ΤΙΜΕΣ
Στα τέλη του 19 ου αι. και στις αρχές του 20 ου παρατηρείται μεγάλη κίνηση στις συμβολαιογραφικές πράξεις, που αφορούν σε πώληση ακινήτων από μουσουλμάνους, οι οποίοι εκποιούν την περιουσία τους στην ύπαιθρο και μετακινούνται στην πόλη.

Το φαινόμενο συνδέεται βέβαια με τη μεταβολή του καθεστώτος του νησιού από το 1898, οπότε ο οθωμανικός στρατός αποχωρεί από την Κρήτη. Μέσα στην επόμενη τριετία, ο μισός σχεδόν μουσουλμανικός πληθυσμός θα εγκαταλείψει το νησί. Άλλωστε, κι από νωρίτερα ήδη, στο κίνημα του 1889, πλήθος μουσουλμανικών περιουσιών έχει καταστραφεί.

Οικισμοί μουσουλμάνων εγκαταλείπονται και οι περιουσίες των εκποιούνται. Στην πλειονότητα των πωλητηρίων αυτών, ως αγοραστές εμφανίζονται χριστιανοί, οι οποίοι δανείζονται προκειμένου να αποκτήσουν σε χαμηλές τιμές περιουσιακά στοιχεία μουσουλμάνων, πολλοί από τους οποίους, λόγω ανασφάλειας, επιλέγουν να μετακινηθούν από την ύπαιθρο στο αστικό κέντρο. που, για λόγους ανασφάλειας, μετακινούνται στην πόλη.

ΠΛΕΙΣΤΗΡΙΑΣΜΟΙ

ΒΟΥΛΕΥΤΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ 1903- ΟΔΟΙΠΟΡΙΚΟ ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΣΦΑΚΙΩΝ
Στις σελίδες 40, 41 και 42 του ανέκδοτου χειρογράφου του Χαρ. Φραντζ. Παπαδάκη με τίτλο «Σημειώσεις σχετικαί προς τον βίον μου και άλλαι διάφοροι», που εντοπίσαμε στη συλλογή Γ. Εκκεκάκη στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Ρεθύμνης, αναφέρεται η μετακίνηση του γράφοντα με συνοδοιπόρο τον Ι. Νικολακάκη με τελικό προορισμό τη Χώρα Σφακίων, όπου έχουν αμφότεροι διοριστεί δικαστικοί αντιπρόσωποι στο εκεί εκλογικό τμήμα, «ορισθείσης ημέρας διεξαγωγής των βουλευτικών εκλογών της β’ τακτικής Συνόδου της 16 ης Μαρτίου 1903».

Αναχώρησαν στις 11 Μαρτίου και διανυκτέρευσαν στο Βάμο. Την επομένη, έφθασαν στους Κομιτάδες, όπου διανυκτέρευσαν φιλοξενούμενοι από τον δήμαρχο Σταύρο Πολέντα. Την άλλη μέρα έφθασαν στη Χώρα Σφακίων, για την οποία αναφέρει:
…Το χωρίον τούτο κείμενον επίσης προς Ν. των Λευκών Ορέων, είναι παράλιον, έχει καταστήματα τινά εμπορικά. Ενταύθα εδρεύουσιν αι αρχαί, ήτοι το Ειρηνοδικείον, το Τελωνείον, η Χωροφυλακή, Ελ. Σχολαί και Ταχυδρομείον. Έχει το χωρίον περί τους 100 κατοίκους. Την νύκταν ταύτην διενυκτέρευσα φιλοξενηθείς εις την οικίαν του φίλου μου Στυλιανού Μαρκουλάκη, ακολουθούντος και του συνοδοιπόρου μου Ιω. Νικολακάκη. Μαρτίου 16. Κυριακή. Διεξήχθησαν εν πλήρει τάξει αι εκλογαί, εις δε το εκλογικόν κατάστημα εφύλαττεν ο ενωμοτάρχης και παιδικός μου φίλος Ν. Χασλαρίδης. Μαρτίου 17. Ανεχώρησα μετά των πρακτικών της εκλογής και έφθασα μετά μίας ώρας εις Κομητάδες, όπου συνήντησα και άλλους δικ. αντιπροσώπους, τους Πέτρον Γαλανάκην, δικηγόρον εκ Καστελλίου Πεδιάδος, Κωνστ. Βαρούχαν εξ Αμαρίου και τον Νικολακάκην, μετά των οποίων, εν συνοδεία χωροφυλάκων, ανεχώρησα και περί την μεσημβρίαν αφίχθημεν εις το χωρίον Ασκύφου. Ενταύθα, συναντήσαντες και άλλον δικ. αντιπρόσωπον τον Ειρηνοδίκην Καν. Τρανταλίδην, εγευματίσαμεν, μεθ’ ό., αναχωρήσαντες πάντες ομού, εφθάσαμεν περί την 9 μ.μ. εις Βάμον όπου διενυκτερεύσαμεν…. Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι οι εκλογές αυτές σημαδεύτηκαν από έντονη πολιτική πόλωση μεταξύ του Ύπατου Αρμοστή Πρίγκηπα Γεώργιου, και των φιλελεύθερων δυνάμεων με ηγέτη τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Το κλίμα αυτό αποτέλεσε τον προθάλαμο για τη μεγάλη Επανάσταση του Θερίσου το 1905, όπου ο Βενιζέλος και οι υποστηρικτές του κήρυξαν ένοπλο αγώνα κατά του Πρίγκιπα Γεωργίου.

ΕΠΙΛΟΓΟΣ
Τα συμβολαιογραφικά αρχεία αποτελούν θεμελιώδεις πρωτογενείς ιστορικές πηγές. Καταγράφουν την καθημερινή οικονομική, κοινωνική και νομική ζωή, φωτίζοντας πτυχές της ιστορίας που συχνά απουσιάζουν από τα επίσημα κρατικά έγγραφα, όπως η κοινωνική διαστρωμάτωση, η θέση της
γυναίκας και οι δομές ιδιοκτησίας.

Η ιστορική τους αξία έγκειται στην πληθώρα πληροφοριών που παρέχουν για διάφορους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η φύλαξη και η πρόσβαση σε αυτά τα πολύτιμα αρχεία γίνεται κυρίως μέσω των κατά τόπους Γενικών Αρχείων του Κράτους (Γ.Α.Κ.). Στο Ρέθυμνο, οι ερευνητές μπορούν να ανατρέξουν σε κατατεθειμένα αρχεία τέως συμβολαιογράφων και του Ειρηνοδικείου Ρεθύμνης, τα οποία είναι προσβάσιμα για ιστορική και γενεαλογική μελέτη. Σε αυτά συγκαταλέγεται και το τεράστιο αρχείο του Ιωάννη Δ. Νικολακάκη.