Στο δημοσίευμά μας του περασμένου Σαββάτου (Ρ.Ν. φ. 6-11-2025), παρουσιάσαμε τα στοιχεία του προϋπολογισμού του Εφκαφίου της χρήσης 1913, και εστιάσαμε στην αναλυτική παρουσίαση των εξόδων, το μεγαλύτερο μέρος των οποίων αποτελούσε η μισθοδοσία των θρησκευτικών λειτουργών των τεμενών, μαζί με τη μισθοδοσία των υπαλλήλων της.
Στη σημερινή παρουσίαση του ισολογισμού του 1921-1922, που είναι αναλυτικότερος και μας δίνει αρκετά άγνωστα ιστορικά στοιχεία, θα εστιάσουμε στα αστικά ακίνητα του Εφκαφίου, η ενοικίαση των οποίων αποτελούσε την κύρια πηγή εσόδων του.
Ο ισολογισμός φέρει ημερομηνία 3 Ιουνίου 1922 και υπογράφεται από τον διευθυντή της υπηρεσίας των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων Αχμέτ Βεζίχ Χατζηδάκη και τον γραμματέα Ιβραήμ Περισάκη.
Ας δούμε αρχικά τα έσοδα του ισολογισμού, τα οποία δίνονται αναλυτικά σε κατηγορίες: προϋπολογισθέντα, βεβαιωθέντα, εισπραχθέντα και εισπρακτέα. Για λόγους οικονομίας χώρου, θα αναφέρουμε εδώ μόνο τα ποσά της κατηγορίας εισπραχθέντα.
Κατά την κατάρτιση του προϋπολογισμού του Εφκαφίου, η Μουσουλμανική Δημογεροντία έπρεπε να πάρει την έγκριση του Νομάρχη.
ΕΣΟΔΑ ΑΝΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ
Α. Έντοκα δάνεια
Aνερχόμενα, μετά την αφαίρεση των επισφαλειών, εις δρχ. 8.125.
Τόκος τούτων επί ένα έτος προς 8 % , δρχ. 1.482, 25
Β. Ενοίκια αγροτικών κτημάτων της Διεύθυνσης και Τεμενών: δρχ 29.048, 20
| της Διεύθυνσης | 3.899, 50 |
| Τεμένους Βελή πασά | 4.314, 75 |
| από πώληση ελαίου | 20.833, 95 |
Γ. Ενοίκια αστικών κτημάτων: δρχ 26.907, 10
Δ. Τέλη και δικαιώματα της Δημογεροντίας: 204, 50
Ε. Πώληση ύδατος, μασούρες 20: δρχ 15.608
Στ. Διάφοροι πρόσοδοι (καθυστερήματα, «ιτζαρέ», ενοίκια κλπ.)
Ζ. Έκτακτοι πρόσοδοι : δρχ 952,55
Η. Καθυστερούμενες απαιτήσεις της Διεύθυνσης ακινήτων και αποζημιωτέων τελών: δρχ 5.109, 10
Υπόλοιπο παρελθούσης χρήσεως: δρχ 2.623, 60
Σύνολο 85.685, 95
ΕΞΟΔΑ ΑΝΑ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ
Και εδώ θα παρατεθούν αναλυτικά μόνο τα πληρωθέντα έξοδα.
Α. Διαρκείς δαπάνες των Τεμενών: δρχ 2.239, 10
Β. Διάφορα έξοδα των Τεμενών: δρχ 1.899, 65
Γ. Μισθοδοσία Θρησκευτικών Λειτουργών: δρχ 36.490
Δ. Μισθοδοσία των υπαλλήλων της Διεύθυνσης: δρχ 14.699, 85
Ε. Δικαστικές Δαπάνες, δικηγορικές αμοιβές: δρχ 600
Στ. Γραφική ύλη: δρχ 145, 30
Ζ. Μικρές δαπάνες βακουφικών οικοδομών: δρχ 3.697, 85
Η. Μεγάλες δαπάνες βακουφικών οικοδομών: δρχ 6.484, 20
Θ. Έξοδα προς εκτέλεσιν των όρων των αφιερωτών και καλλιεργειών αγροτικών κτημάτων: δρχ 2.375
Ι. Έκτακτα έξοδα: δρχ 8.424, 85
Ια. Για απαιτήσεις γαλεδάρηδων (αυτοί που έχουν μερίδες σε βακουφικά κτήματα), και για άλλες οφειλές της Διεύθυνσης: δρχ 1.154
Μετρητά στο ταμείο μεταφερθέντα στη χρήση 1922: δρχ 8.076, 45
Σύνολο 77.609, 50
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΑ ΕΣΟΔΑ
1. ΕΝΟΙΚΙΑ ΤΩΝ ΑΣΤΙΚΩΝ ΚΤΗΜΑΤΩΝ
Αναλυτικά θα μεταφέρουμε εδώ τα στοιχεία που αφορούν στα έσοδα από τα ενοίκια των αστικών κτημάτων, δηλ. των οικιών και των καταστημάτων, που αποτελούσαν ιδιοκτησία του Εφκαφίου.
Τα στοιχεία έχουν ιδιαίτερο ενδιαφέρον μια και διαμορφώνουν τον «χάρτη» των ιδιοκτησιών στην πόλη λίγο πριν από την αποχώρηση των μουσουλμάνων με την υποχρεωτική Ανταλλαγή των Πληθυσμών, όπως ορίστηκε στο πλαίσιο της Συνθήκης της Λωζάνης, το 1923.
Όπως φαίνεται από τα στοιχεία αυτά, τη συγκεκριμένη χρονική στιγμή η Δ/νση των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων είχε στην ιδιοκτησία της:
α) Σαράντα (40) ακίνητα τα οποία εκμίσθωνε για επαγγελματική χρήση, ως καταστήματα, τα οποία απέφεραν ετήσια μισθώματα ύψους 19.000 δρχ περίπου. Pinakas1 Η συντριπτική πλειονότητα αυτών βρισκόταν συγκεντρωμένη στους δυο βασικούς εμπορικούς δρόμους της πόλης, την οδό Αρκαδίου (18 καταστήματα) και την οδό Κωνσταντινουπόλεως, σήμερα Εθνικής Αντιστάσεως (9 καταστήματα).
Ιδιόκτητα καταστήματα είχε η Δ/νση και στον Πλάτανο, επί της οδού Αλέξ. Μαυροκορδάτου (4 καταστήματα), καθώς και επί της οδού Κ. Παλαιολόγου (4 καταστήματα). Τέσσερα καταστήματα ακόμη σημειώνονται διάσπαρτα σε κοντινούς προς τους βασικούς της αγοράς δρόμους, ενώ ένα μόνο βρίσκεται στη Λεωφόρο Κουντουριώτου, όπου οι ιδιοκτησίες θα ήταν τότε ακόμη τόσο λίγες ώστε δεν είχαν αριθμοδοτηθεί.
β) Δεκαεπτά (17) ακίνητα τα οποία εκμίσθωνε για χρήση κατοικίας, τα οποία απέφεραν ετήσια μισθώματα ύψους 7.000 δρχ περίπου. Pinakas2
Αντίθετα με τα καταστήματα, τα ακίνητα αυτά βρίσκονται διάσπαρτα σε αρκετούς δρόμους και σε μεγαλύτερη ακτίνα.
Τρία εξ αυτών, στην τότε οδό Π. Δαγκλή -σημερινή Γερακάρη, μπορούμε να τα ταυτίσουμε αφού και σήμερα ακούγονται ως «εφκαφικά».
Δύο ακόμη βρίσκονται στη μικρή οδό Βοσπόρου, παρακείμενα, το πιθανότερο, στο ιδιόκτητο ακίνητο που στέγαζε και την ίδια τη Δ/νση του Εφκαφίου.
Αξιοσημείωτη όμως είναι και η περίπτωση τριών διπλανών ιδιοκτησιών επί της οδού Μιλτιάδου -σημερινής Μελιδόνη, τις οποίες μισθώνει το ίδιο πρόσωπο, έναντι 2.500 δρχ περίπου, ποσό που αντιστοιχεί σε ποσοστό που υπερβαίνει το 1/3 των συνολικών εσόδων της Δ/νσης από εκμίσθωση οικιών.
Στον ισολογισμό της χρήσης 1921-22, τα μισθώματα αστικών ακινήτων αντιστοιχούν σε ποσοστό 30% περίπου των συνολικών εσόδων της Δ/νσης. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι σωζόμενες αποδείξεις πληρωμής ενοικίων προηγούμενων ετών μαρτυρούν την ύπαρξη περισσότερων ακινήτων ιδιοκτησίας Εφκαφίου, πράγμα που σημαίνει ότι, τώρα, κάποια έμεναν ξενοίκιαστα ή είχαν πωληθεί.
2. ΕΣΟΔΑ ΑΠΟ ΑΛΛΕΣ ΠΗΓΕΣ
Κατηγορία Ε: Πωλήσεις ύδατος
ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΘΕΝΤΑ: 1.000 δρχ., ποσό που αντιστοιχεί σε 20 μασούρες
ΕΙΣΠΡΑΧΘΕΝΤΑ: 15.608 δρχ., πράγμα που σημαίνει ότι οι ποσότητες που πωλήθηκαν υπερέβησαν κατά πολύ τις προβλέψεις.
Κατηγορία Ζ. Έκτακτοι Πρόσοδοι
Από αξία μαρμάρων και λίθων (προφανώς από τα μουσουλμανικά νεκροταφεία που απαλλοτριώθηκαν υπέρ του Δήμου) 644,85 δρχ.
Από πώληση επιστομίου κλιβάνου: 22.80 δρχ.
Αξία κόπρου: 100 δρχ. Αξία βοσκής: 120 δρχ. Αξία χαρουπιού: 39,90 δρχ.
Αξία ξυλείας: 25 δρχ.
Σύνολο: 952,55 δρχ
Κατηγορία Η. Καθυστερούμενες Απαιτήσεις της Διεύθυνσης από πωληθέντα ακίνητα:
Από εκποίηση κτημάτων Ρουμελή: 4.000 δρχ.
Από εκποίηση νεκροταφείων Περάματος: 1.109,10 δρχ.
Σύνολο: 5.109,10 δρχ
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΑΠΑΝΕΣ
Κατηγορία Γ. Δαπάνες μισθοδοσίας θρησκευτικών λειτουργών
Μικρές μόνο μεταβολές εμφανίζονται σε σχέση με τον προϋπολογισμό του 1913.
Παρατίθεται εδώ ενδεικτικά η μισθοδοσία του προσωπικού του τεμένους Βελή Πασά:
Στον Ιμάμη Χουσνή Καλιοντζιδάκη: 1540 δρχ. (συμπεριλαμβάνεται και ο μισθός του ως διευθυντή)
Στον χατίμπη Βεχά Αλεμδαράκη: 750 δρχ.
Στον ψάλτη Χακή Οδαμπασάκη: 90 δρχ.
Στον ψάλτη Μουχαρέμ Νουμανάκη: 795 δρχ.
Στον χιέχη (σεΐχη) Χατζή Αλή Σελαμπαμπαδάκη: 940 δρχ.
Στον κανδηλανάπτη Χασάν Πελτεκάκη: 600 δρχ.
Στον υπηρέτη Σελήμ Δερβισάκη: 290 δρχ.
Σύνολο: 5.005 δρχ.
Το τέμενος Ανγκεμπούτ έχει πλέον μετατραπεί σε χριστιανικό ναό (από το 1917, Κυρία των Αγγέλων), εντούτοις όμως ο Ιμάμης Χατζή Μουσταφάς Ιβραημάκης συνεχίζει να παίρνει τον μισθό του (890 δρχ.)
Η Διεύθυνση συνεχίζει να καλύπτει τη μισθοδοσία στα τζαμιά Περιβολίων και Καπεδιανών, καθώς και του Ιμάμη Χασάν Πρεσβεράκη στο τζαμί των Βολιώνων.
Στον καθορίζοντα τις ώρες προσευχής (muvakkit) Αλή Χατζηδάκη: 885 δρχ.
Στον επιθεωρητή Χουσεΐν Κουμαριτάκη: 1.160 δρχ.
Στον υδρονόμο Χασάν Κορκιδάκη: 580 δρχ.
Στη διδασκάλισσα Ουλφέτ Μουλλαδάκη: 1.395 δρχ.
Στη διδασκάλισσα Σεμισέ Μπουδουράκη: 1.320 δρχ.
Επίδομα που τους δόθηκε: 2.850 δρχ.
Σύνολο: 36.490 δρχ.
Υπήρξε τεκές της αίρεσης των Xαλβετίδων, με σεΐχη τον Ραμαντάν Βολιωνιτάκη. Το
κόστος για την κατεδάφισή του αναφέρεται στον ισολογισμό του 1921
Κατηγορία Δ. Δαπάνες Μισθοδοσίας Υπαλλήλων της Διεύθυνσης
Στον Διευθυντή Αχμέτ Βεζίχ Χατζηδάκη: 3.574,30 δρχ.
Στον Γραμματέα Ιβραήμ Περισσάκη: 2.558, 75 δρχ.
Στον βοηθό Γραμματέα Μεχμέτ Τζουμπεδάκη: 1.770 δρχ.
Στον Ταμία και Γραμματέα Ελληνικής Ιφέτ Δερβισάκη: 3.126,80 δρχ.
Στον κλητήρα Μεχμέτ Κατάκη: 1.520 δρχ.
Επίδομα που τους δόθηκε: 2.150 δρχ.
Κατηγορία Η. Μεγάλες Δαπάνες των Βακουφικών οικοδομών
Σε επισκευές Μουσουλμανικών σχολείων:2.674,25
Σε ασφάλιση αστικών κτημάτων της Διεύθυνσης: 2.225,95
Σε κατεδάφιση τεκέ Εσάτ Πασά: 1.584
(Mε Βασιλικό Διάαταγμα,της 19 Απριλίου 1920, για λόγους ρυμοτομίας)
Σύνολο: 6.484,20 δρχ
Κατηγορία Θ. Έξοδα προς εκτέλεσιν των όρων των αφιερωτών
Σε εκτέλεση όρων: 124
Σε καλλιέργεια αγροτικών κτημάτων: 1.350
Επίσης αναφέρεται στις δαπάνες ο ενταφιασμός απόρων Μουσουλμάνων ύστερα από απόφαση της Δημογεροντίας:
Του Χουσεΐν Βεϊσαγαδάκη: 85,20
Των αδελφών Βουράκη: 168,05
Του Χασάν Σουλιουδάκη: 101
Του Κιαμή Βεϊσαγαδάκη: 50,50 (πρόκειται για τον προηγούμενο διευθυντή του Εφκαφίου και επόπτη ορφανικών περιουσιών)
Της Αδηλές Γιουνουσοπούλας: 170,25
Του Χουσεΐν Κεριμάκη: 61
Της Χατζημουσταφάδενας: 101
Της Κιριμάκενας: 113
Του Ρουστέμ Χαμζαδάκη: 51
Στα έκτακτα έξοδα αναφέρονται κάποια οδοιπορικά, επιδιόρθωση δικλείδας στη δεξαμενή του υδραγωγείου, δημοτικοί φόροι, τηλεγράφημα στην Α.Μ. τον Βασιλέα, συμβολαιογραφικά τέλη, η ενοικίαση του ταχυδρομείου, η ενοικίαση του σχολείου Περιβολίων, η μεταφορά μαρμάρων (επιτύμβιες στήλες), αγορά λαχείων και συνδρομή υπέρ του Μουσουλμανικού Ραπτικού Συλλόγου (που είχε ιδρύσει ο Χαιδέρ Χατζημπεκυράκης), φόρος κλιβάνου, συνδρομή επίσημης εφημερίδας, επισκευή του τεκέ του Ισμαήλ μπαμπά που στέγαζε τρείς αιρέσεις, (Μεβλεβίδων, Καντηρίδων και Νακσιμπεντή) στην οδό Βερνάρδου (ο Ισμαήλ μπαμπάς ήταν ο πατέρας του Εσάτ Δεμιραγαδάκη και κατόπιν Γεώργιου Σιδεράκη (βλ. Μιχ. Μυρ. Παπαδάκις, «Τουρκογιώργης»), του μεταφραστή των κειμένων του Ιεροδικείου Ρεθύμνης), επισκευή τεκέ Μεχμέτ Μπαμπά (εικ. 8,9) (βλ. Εύα Λαδιά, «Νοσταλγικό σεργιάνι στη Σοχώρα με οδηγό τον Μιχαήλ Μυρ. Παπαδάκη», Ρεθεμνώτικα Νέα, φ. 19/12/2019), για δενδροφύτευση των νέων Νεκροταφείων, για εκκένωση τεμένους Φορτέτζας.
Κατηγορία Ια. Για απαιτήσεις γαλεδάρηδων και άλλες οφειλές και δικηγορικές αμοιβές στους δικηγόρους:
Γεώργιο Αθανασιάδη: 300
Στυλ. Μαρκιανό: 350
Στυλ. Κωστογιάννη: 504
ΓΕΝΙΚΟ Σύνολο εξόδων 77.609,50
Ο ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΧΡΗΣΗΣ 1922-1923
Ο Νομάρχης Γ. Γαλάνης με επιστολή του προς τον Διευθυντή των Μουσουλμανικών Θρησκευτικών Ιδρυμάτων, με ημερομηνία 21 Ιουλίου 1922, ζητά να προσέλθει στο γραφείο της Νομαρχίας ο γραμματέας Ιβραήμ Περισάκης για να δώσει επεξηγηματικές πληροφορίες για τον απολογισμό του λήξαντος οικονομικού έτους. Στη συνέχεια θα εγκρίνει τον νέο προϋπολογισμό, ζητώντας «την επακριβώς εφαρμογήν αυτού κατά κεφάλαιον και άρθρον, μη επιτρεπομένου απολύτως εν τω μέλλοντι να γίνεται υπέρβασις δαπάνης ουδενός κονδυλίου άνευ εγκρίσεως ημών. Συνιστώμεν ωσαύτως όπως εισηγηθήτε ίνα διά νεωτέρας αποφάσεως της Μουσουλμανικής Δημογεροντίας, αυξηθή ο μισθός των υπαλλήλων αυτής 30%, εφαρμοζομένου και διά τους υφ’ υμάς υπαλλήλους του εσχάτως ψηφισθέντος σχετικού δια τους δημοσίους υπαλλήλους Νόμου».
Να σημειωθεί ότι ο προϋπολογισμός αυτός ήταν ισοσκελισμένος με έσοδα 95.700 δρχ. και δαπάνες 95.360.
