Κεμάλ μπέης Ουσταζαδέ: «Ο άρχοντας του Μαρουλά»

Mιά από τις τρείς επώνυμες μουσουλμανικές οικογένειες του Ρεθύμνου με τις οποίες είχε ασχοληθεί η Μαρία Τσιριμονάκη (βλ. Αυτοί που έφυγαν, αυτοί που ήρθαν. Από την Αυτονομία ως την Ανταλλαγή, Ρέθυμνο 2002), ήταν η οικογένεια του Κεμάλ Μπέη Ουσταζαδέ (ή Ουσταδάκη), πλούσιου κτηματία, πατέρα του δικηγόρου Μεχμέτ Αλή Ουσταζαδέ που είχε το γραφείο του στην οδό της Αγίας Βαρβάρας. Με τον εγγονό του Κεμάλ Μπέη, τον Αλή Χαϋντάρ Ουστάυ, γιό του μικρότερου γιού του, Κιαζίμ, είχα συναντηθεί πέρσι στην Κωνσταντινούπολη, και με είχε καλέσει στο σπίτι του σε γεύμα.

Ο Κεμάλ Μπέης Ουσταζαδέ, είχε πολύ μεγάλη περιουσία στο Μαρουλά και τους γύρω οικισμούς. Το τεράστιο σπίτι στο Μαρουλά και το μεγάλο ελαιοτριβείο με τις καμάρες, δίπλα στο μεγάλο πύργο, που τα ίχνη του μαρτυρούν τι ήταν την περίοδο της ακμής του, ήταν μόνο ένα μέρος της τεράστιας περιουσίας που είχε
κληρονομήσει από τον παππού του, τον Αχμέτ Ουσταζαδέ.

Η ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ

Το οικογενειακό δέντρο των Ουσταζαδέ ξεκινά από τα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης, όταν ο βενετσιάνικης καταγωγής Μάρκος ασπάστηκε το Ισλάμ και πήρε το όνομα Αχμέτ Τοκμάκ. Ο Αχμέτ Κεμάλ μπέης Ουσταζαδέ (Ουσταδάκης) παντρεύτηκε την Χαϊριγιέ, κόρη της επιφανούς οικογένειας Veiszade, με την οποία απέκτησαν οκτώ παιδιά.

Όμως πέθανε σε μικρή ηλικία, μόλις 37 ετών, λόγω του πάθους του για το ούζο. Θείος του (αδελφός του πατέρα του, του Αχμέτ) ήταν ο Χασάν Μπαμπάς, ο γνωστός σεΐχης του τεκέ των Μπεκτασίδων που βρισκόταν στη θέση του Ορφανοτροφείου (τώρα, Μουσικού Γυμνασίου). Αδελφή του πατέρα του ήταν και η Ναζλή, σύζυγος του Εδεχέμ Κλαψαρζαδέ και μητέρα του Σαφτέρ, Δημάρχου της πόλης Ρεθύμνου (1905- 1911). Από την τεράστια περιουσία του Αχμέτ Ουσταζαδέ επωφελήθηκαν οι γιοί του, ένας από τους οποίους ήταν ο Κεμάλ μπέης. Κι αυτό γιατί, τότε, σύμφωνα με τους νόμους του Ισλάμ, μόνο τα αρσενικά παιδιά μοιράζονταν την πατρική περιουσία. Ο Κεμάλ μπέης έβγαζε στις καλές χρονιές 30.000 οκάδες λάδι. Ο Κεμάλ Μπέης παντρεύτηκε τη Χαϊριγιέ και απέκτησε οκτώ παιδιά: τον Μεχμέτ Αλί, τον Χασάν Κεμάλ, την Κεμαλέ, τον Τζεβάτ, τον Μπεχτσέτ, τη Ζεϊνέπ, τη Ναζιφέ και τον Καζίμ. Ο Κεμάλ Μπέης αγαπούσε το ποτό και τη διασκέδαση, κάτι που θεωρούνταν πολυτέλεια από τους πλούσιους της Κρήτης εκείνη την εποχή. Ως εκ τούτου, απεβίωσε πολύ σύντομα, σε ηλικία 37 ετών. Μετά από αυτό, ο μεγαλύτερος γιος του, Μεχμέτ Αλή Μπέης, απόφοιτος της Νομικής, ανέλαβε τη διαχείριση της οικογένειας σε πολύ νεαρή ηλικία (22 ετών). Ο Μεχμέτ Αλή Μπέης ήταν ένας άνθρωπος που κέρδιζε τον θαυμασμό όλων με την εξυπνάδα και την την ωριμότητά του, προστάτευσε την οικογένειά του στηρίζοντας τη χήρα μητέρα του και φροντίζοντας για τις σπουδές των αδελφών του. Ο Τζελάλ Μπαλίν, ανιψιός του Κεμάλ Μπέη, είχε γράψει για τις σχέσεις των οικογενειών Ουσταζαδέ και Χατζημπεκυράκη (Μπαλίν), που τα σπίτια τους ήταν κολλητά απέναντι από την Αγία Βαρβάρα στο Ρέθυμνο: «Επειδή οι γιαγιάδες μου από την πλευρά της μητέρας και του πατέρα μου ήταν αδερφές, τα παιδιά τους τα πήγαιναν πολύ καλά μεταξύ τους. Εφόσον τα σπίτια τους ήταν δίπλα, μπορούσαν να επικοινωνούν τόσο μέσω της βεράντας όσο και μέσω του κήπου, δίνοντάς τους την αίσθηση ότι ήταν μια οικογένεια. Ο παππούς μας ο Κεμάλ ήταν άνθρωπος με καλό γούστο. Πριν από τον θάνατό του, πρόσθεσε τρία δωμάτια στο δάπεδο της βεράντας του σπιτιού όπου ζούσαν, κάνοντας έτσι το σπίτι μεγαλύτερο. Κάλεσε έναν διάσημο ζωγράφο από την Ιταλία για να διακοσμήσει τη μεγάλη, φωτεινή, περίτεχνη και υπέροχη αίθουσα. Ο ζωγράφος έμεινε στο σπίτι για ένα χρόνο. Όπως λέγεται, αυτός ο καλλιτέχνης έτρωγε πολύ λίγο, έπινε πολύ καφέ και δεν άφηνε κάτω το φλιτζάνι του καφέ του όλη μέρα.

Όταν άνοιξε η πόρτα αυτής της ανακαινισμένης αίθουσας, όλοι έμειναν άφωνοι με την εκθαμβωτική ομορφιά. Όλοι οι τοίχοι και η οροφή ήταν καλυμμένοι με ελαιογραφίες που απεικόνιζαν τους σουλτάνους των ταξιδιών εκείνης της εποχής σε υπέροχες και επιβλητικές άμαξες, τελετές υποδοχής και σκηνές κυνηγιού. Σε μια γωνιά του σαλονιού, κρεμόταν ένας μεγάλος πίνακας του Χατζή Χασάν Μπαμπά. Όπως μας είπαν οι μεγαλύτεροί μας, ο παππούς μας έτσι πλήρωσε το χρέος ευγνωμοσύνης του για την κληρονομιά που έλαβε από τον θείο μου Χατζή Χασάν Μπαμπά. (Ο Χασάν Μπαμπάς πέθανε το 1904, ο Κεμάλ Μπέης το 1908).

Σύμφωνα με τους ισλαμικούς νόμους της εποχής, όλη η κληρονομιά περνούσε στα αρσενικά παιδιά, ενώ τα θηλυκά παιδιά δεν κληρονομούσαν. Ως αποτέλεσμα, η οικογενειακή κληρονομιά πέρασε από τον Μεχμέτ Ουσταζάντε όχι στη Φατμά Χανίμ, τη μητέρα του Χαϊντάρ Μπαλίν (Χατζιμπεκίρ), αλλά στον παππού μου Κεμάλ Ουστάι. Μία από αυτές τις κληρονομημένες ιδιοκτησίες ήταν ένα μεγάλο σπίτι με βοηθητικά κτίσματα, που κατοικούνταν από οικογένειες κηπουρών, που βρισκόταν σε μια περιοχή θερινού θέρετρου που ονομάζεται «Πλατανές», μια ώρα με το άλογο από την πόλη. Υπήρχαν επίσης θερινές κατοικίες κάποιων άλλων τουρκικών οικογενειών γύρω από αυτήν. Μερικές από τις άλλες κληρονομημένες ιδιοκτησίες βρίσκονταν σε μια κοντινή περιοχή που ονομάζεται «Μαρουλάς».

H ΠΑΡΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΑΧΜΕΤ ΚΕΜΑΛ ΟΥΣΤΑΔΑΚΗ ΣΤΑ ΚΟΙΝΑ

ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ ΓΙΑ ΤΙΣ ΔΗΜΟΤΙΚΕΣ ΕΚΛΟΓΕΣ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ ΤΟΥ 1906

Γνωρίζουμε ότι ο …..? μπέης Ουσταδάκις (Ουστά-ζαντέ) είχε ήδη αναδειχθεί δημοτικός σύμβουλος Ρεθύμνου στις εκλογές του 1903. Στις επόμενες δημοτικές εκλογές, που διεξάγονται την 1η Ιανουαρίου 1906, θα είναι εκ νέου υποψήφιος με τον συνδυασμό του Σαφτέρ μπέη Κλαψαράκη, που αποκαλείται «συνδυασμός των ανεξαρτήτων». Στην πραγματικότητα, πρόκειται για συνδυασμό που πρόσκειται στον πρίγκηπα Γεώργιο. Ο αντίπαλος συνδυασμός, με επικεφαλής τον Γισούφ Αλιγιατζιδάκη, αποκαλούμενος «συνδυασμός των αντιπολιτευόμενων», πρόσκειται στον Βενιζέλο, ο οποίος, λίγους μήνες πριν, έχει κηρύξει την
επανάσταση στο Θέρισο.

Καθώς οι εκλογές διεξάγονται με σφαιρίδια, ο δικηγόρος Θέμις Παπαδάκις, μέσα από τις σελίδες της εφημερίδας «Αναγέννησις» την οποία εκδίδει, προτρέπει τους αναγνώστες να ρίξουν «Άσπρο στην ελιά!», στους «ανεξάρτητους» δηλαδή, που την έχουν ως σύμβολό τους, με τον συνδυασμό των οποίων είναι και ο ίδιος υποψήφιος. Οι βενιζελικοί «αντιπολιτευόμενοι», με σύμβολό τους τη δάφνη, θα χάσουν και, πιθανά λόγω του εκλογικού νόμου, το δημοτικό συμβούλιο θα απαρτίζεται αποκλειστικά από τα μέλη του συνδυασμού των «ανεξάρτητων». Σε ψήφους πρώτευσε ο Αλή Βαφή, ενώ ο Κεμάλ Ουσταδάκις εξελέγη στην 9η θέση, μεταξύ
20 συμβούλων. Αμφότεροι οι συνδυασμοί αποτελούνταν από ίσο αριθμό χριστιανών και μουσουλμάνων υποψηφίων, για τους υποψηφίους όμως μόνο του ενός η «Αναγέννησις» αναγράφει και το επάγγελμα/ιδιότητά τους: στη συντριπτική τους πλειονότητα (14) είναι έμποροι, δύο είναι δικηγόροι (ο ένας είναι και ο εκδότης της εφημερίδας), ενώ δύο ακόμη έχουν δηλωθεί ως κτηματίες, ένας από τους οποίους είναι και ο Ουσταδάκις. 5A + 5B. Η σύνθεση των δύο συνδυασμών για τις δημοτικές εκλογές του 1906, δημοσιευμένοι στην εφημερίδα «Αναγέννησις». Στο φύλλο της 10ης Ιανουαρίου 1906, η (εβδομαδιαία) «Αναγέννησις»
δημοσιεύει τα αποτελέσματα αλλά και σχετικό άρθρο με τίτλο «Αι εκλογαί εν τω Νομώ Ρεθύμνης», όπου τονίζει την υποδειγματική τάξη με την οποία διεξάχθηκαν οι εκλογές. Αξίζει κλείνοντας να σημειωθεί ότι, στην πόλη του Ρεθύμνου, οι δυο χώροι που λειτούργησαν τότε ως εκλογικά κέντρα ήταν για τους μεν χριστιανούς η αίθουσα του πρίγκηπα Γεώργιου (η αίθουσα Τριών Ιεραρχών δηλαδή, ή αίθουσα Δημοτικής σχολής), για τους δε μουσουλμάνους το περίφημο κέντρο του Χαράλαμπου Σπανδάγου «Ιδαίον Άντρον».

ΚΕΜΑΛ ΜΠΕΗΣ ΟΥΣΤΑΖΑΔΕΣ: Ο ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΟΣ ΜΕ ΤΗ ΜΕΓΑΛΥΤΕΡΗ ΑΣΤΙΚΗ ΚΑΙ ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑ ΣΤΟ ΡΕΘΥΜΝΟ

Η ακίνητη περιουσία του Κεμάλ μπέη περιλάμβανε: 21 καταστήματα/αποθήκες, 15 οικίες, 13 αγροτικά κτήματα συνολικής έκτασης 503.5 στρεμμάτων, 2 αγροτικές κατοικίες. Η αξία των αστικών ακινήτων ανερχόταν στο ποσό των 2.695.500 δρχ. και των αγροτικών σε 1.137.500 δρχ. Το όνομά του εμφανίζεται έτσι πρώτο στον σχετικό πίνακα, με τα ονόματα μουσουλμάνων του Ρεθύμνου που κατειχαν περιουσία αξίας άνω των 500.000 δρχ (βλ. Σπύρου Δημανόπουλου, «Η κοινωνική διαστρωμάτωση του Μουσουλμανικού πληθυσμού του Ρεθύμνου και η διεκδίκηση της ανταλλάξιμης περιουσίας, 1924-1927»). Στη δεύτερη θέση του πίνακα αυτού βρίσκεται το όνομα του γνωστού εμπόρου Αλή Βαφή Σελιανάκη, που κατείχε 19 καταστήματα/αποθήκες, 2 εργοστάσια (ένα ελαιοτριβείο και ένα σαπωνοποιείο), 9 οικίες, 25 αγροτικά κτήματα συνολικής έκτασης 484.5 στρεμμάτων και μια αγροτική κατοικία. Η αξία των αστικών ακινήτων ανερχόταν σε 2.055.00 δρχ. και των αγροτικών σε 750.500 δρχ. Στους κληρονόμους του Κεμάλ Μπέη ανήκε η οικία Τσουδερών (Αρκαδίου 160), τα μαγαζιά υπ’ αριθ. 213, 243, 122 του ίδιου δρόμου, όπου και τα κτίρια υπ’ αριθ. 221-227, τα οποία αποτελούσαν τότε μια ενιαία ιδιοκτησία, το μεγάλο αρχοντικό του Κεμάλ μπέη Ουσταδάκη.

ΠΙΝΑΚΑΣ Ι: Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑ ΤΩΝ ΟΥΣΤΑΖΑΔΕ ΣΤΟ ΑΝΑΤΟΛΙΚΟ ΡΕΘΥΜΝΟ

Τα κτήματα ιδιοκτησίας κληρονόμων Κεμάλ Ουσταδάκη στην περιοχή του Μαρουλά, διανεμήθηκαν μετά την ανταλλαγή στους παρακάτω Μικρασιάτες πρόσφυγες: Ν. Κόλιας, Παν. Κουμιώτης, Εμμ. Ανδρέου, Χ. Γεωργίου, Χουβαρντάς, Ν.Ρήγας, Ι. Σιμιτζής, Δ. Δροσόπουλος, Α. Γιατζόγλου, Γ. Κοτσαμπασάκης, Γ. Καραμάνης, Κ. Σκαμάγκας, Μ. ,Μπουγάτσης, Χρ. Τριανταφύλλου, Στ. Στεφανόπουλος, Α. Σαρόγλου, Θ. Σιμιτσής, Α. Γεωργίου, Α. Φραγκουλατζής, Κ.Μπάρλας, Κ. Κρητικός, Σ. Σαρρής, Κ. Βροντάκης, Κ. Κόντογλου. Στην κτηματική περιφέρεια του Μαρουλά συνολικά, η αγροτική περιουσία των μουσουλμάνων που διανεμήθηκε μετά την Ανταλλαγή σε Μικρασιάτες πρόσφυγες, ανήλθε σε 1702,5 στρέμ., με 16.007 ελαιόδεντρα, 144 καρποφόρα δέντρα και 276 χαρουπιές.

ΠΙΝΑΚΑΣ ΙΙ: Η ΑΓΡΟΤΙΚΗ ΠΕΡΙΟΥΣΙΑ ΤΟΥ ΤΕΚΕ ΤΟΥ ΧΑΣΑΝ ΜΠΑΜΠΑ ΕΞΩ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΟΛΗ
ΤΟΥ ΡΕΘΥΜΝΟΥ, ΜΕ ΔΙΑΧΕΙΡΙΣΤΗ ΤΟΝ ΓΙΟ ΤΟΥ ΚΕΜΑΛ, ΜΕΧΜΕΤ ΑΛΗ ΟΥΣΤΑΔΑΚΗ

Όλη η περιουσία του τεκέ επίσης διανεμήθηκε μετά την Ανταλλαγή. Ακολουθούν τα ονόματα των προσφύγων στους οποίους μοιράστηκαν τα τρία μεγαλύτερα τμήματα της περιουσίας αυτής. Διαθέσιμα ωστόσο είναι και τα στοιχεία που αφορούν τα υπόλοιπα από τα κτήματα αυτά.

1. Το αγροτικό ακίνητο έκτασης 30 στρ. στην Άμμος Πόρτα, στους: Νικ. Μανώλαρος, Στυλ. Στεφανόπουλος, Μιχ. Γαλάνης, Ζωή Παζέ, Κωστούλα Μακρόγλου, Αθαν. Δεληγιώργης, Ευαγγ. Μερσηνιάς, Νεοκλής Φλώρος, Νικ. και Αντωνία Καράβα, Κων. Παπιομίτογλου, Χρ. Λεμονιάς, Αναστ. Μαγιάφας, Παύλος Φεραίδης, Ιωάννα Καραμανώλη, Νικ. Μπατόγλου.
2. Το αγροτικό ακίνητο έκτασης 24 στρ. στη θέση Τεκιές, στους: Νικ. Αλεξίου, Ι. Μπεδεμιώτης, Ροδάνθη Αντωνάκι, Ι. Σουσάρης, Αντ. Παζές, Παύλος Φεραίδης, Στυλ. Στεφανόπουλος, Ζωή Παζέ, Κωστούλα Μακρόγλου, Αθαν. Δεληγιώργης, Αναστ. Μαγιάφας, Νικ. Μπατόγλου.

3. Το αγροτικό ακίνητο έκτασης 24 στρ. στη θέση Κεντράδια, στους: Ι. Καραμανώλης, Ευαγγ. Μερσηνιάς, Νεοκλής Φλώρος, Ροδάνθη Αντωνάκι, Αθαν. Μαστραντώνης, Αντ. Παζές, Ζωή Παζέ, Χρ. Λεμονιάς, Κωστούλα Μακρόγλου, Αθαν. Δεληγιώργης, Θεοδ. Σκούφογλου, Μιχ. Γαλάνης, Στυλ. Στεφανόπουλος, Αναστ. Μαγιάφας, Νικ. Μπατόγλου.

Οι παραπάνω πληροφορίες ανακτήθηκαν από το Κτηματολόγιο, Οθωμανοί-Πρόσφυγες, β2 και β3, του Ταμείου Εφέδρων Πολεμιστών: Κτήματα Ακίνητα Νομού Ρεθύμνης (Γ.Α.Κ. Τμήμα Ρεθύμνης).