«Άλλες ευρωπαϊκές περιφέρειες μπορούν να σχεδιάζουν οι ίδιες και να υλοποιούν κάτι το οποίο εμείς στην Κρήτη δεν το έχουμε. Αυτό είναι μεγάλο πρόβλημα διότι δεν μπορεί το κεντρικό κράτος να σχεδιάζει για Περιφέρειες και στον τομέα της κοινωνικής επιχειρηματικότητας, δεν ξέρει τις ιδιαιτερότητες της κάθε περιοχής», τόνισε στα «Ρ.Ν.» ο Μπάμπης Πίτερης, υπεύθυνος του προγράμματος «Redesign»
Το μοντέλο της κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας ειδικά για τις περιοχές της ενδοχώρας έρχεται να δώσει απαντήσεις στα προβλήματα που πιέζουν τις εκεί τοπικές κοινωνίες όπως η δημογραφική συρρίκνωση, η απουσία επαγγελματικών και επιχειρηματικών ευκαιριών, η περιθωριοποίηση και η απομόνωση, η έλλειψη πρόσβασης σε υπηρεσίες και παροχές πολλές φορές και βασικές όπως η υγεία και η εκπαίδευση. Αυτό γιατί η κοινωνική επιχειρηματικότητα όπως ακριβώς υποδηλώνει και το όνομά της συνιστά ένα μοντέλο οικονομικής δραστηριότητας το οποίο ωστόσο βασίζεται στον κοινωνικό αντίκτυπο που αφήνει στην περιοχή που ανθίζει είτε γιατί δίνει ευκαιρίες απασχόλησης σε ευάλωτες ή περιθωριοποιημένες κοινωνικές ομάδες είτε γιατί η ίδια της η δράση ωφελεί με τον έναν ή τον άλλο τρόπο την περιοχή. Έτσι, πόροι, υπηρεσίες και υποδομές που υπό άλλες συνθήκες θα χάνονταν στα μέρη αυτά η κοινωνική επιχειρηματικότητα και τα συλλογικά «αυτοοργανωμένα» της σχήματα, όπως οι λεγόμενες ΚοιΝΣΕπ, έρχεται να τα αξιοποιήσει στο έπακρο.
Σε αυτό το πλαίσιο το πρόγραμμα «Redesign» – «Προώθηση της κοινωνικής επιχειρηματικότητας στις αγροτικές περιοχές για βιώσιμα συστήματα τροφίμων» που υλοποιήθηκε το προηγούμενο διάστημα από το τμήμα Παιδείας, ΔΒΜ και Απασχόλησης της Δ/νσης Ανάπτυξης της Π.Ε. Ρεθύμνης της Περιφέρειας Κρήτης και απευθυνόταν σε κοινωνικές επιχειρήσεις όλης της Κρήτης, εστιάζοντας ειδικότερα στον αγροδιατροφικό τομέα, ήρθε να υποστηρίξει τις δικαιούχους κοινωνικές επιχειρήσεις και κυρίως να τις δικτυώσει με άλλες αντίστοιχες κοινωνικές επιχειρήσεις του εξωτερικού όπως της Ισπανίας και της Ιταλίας, όπου εκεί μάλιστα η κοινωνική και αλληλέγγυα οικονομία, κατέχει σημαντική θέση στον κόσμο του επιχειρείν. Το πρόγραμμα προέβλεπε διακρατικές συναντήσεις και workshop, που σκοπό είχαν να βοηθήσουν τις συμμετέχουσες επιχειρήσεις, ξένες και κρητικές, να εμπλουτίσουν τις μεθόδους τους, να βελτιώσουν τις πρακτικές τους σε ό,τι αφορά τον αγροδιατροφικό τομέα, να γίνουν ανθεκτικότερες απέναντι στις κρίσεις και στις δυσκολίες, ώστε να καταφέρουν να αποκτήσουν ισχυρότερη παρουσία στο πεδίο που δραστηριοποιούνται. Και το κυριότερο, στόχος του προγράμματος ήταν να δώσει την ευκαιρία σε αυτοδιοικητικούς της Κρήτης και των άλλων χωρών, να πάρουν μια γεύση από τις καλές πρακτικές ως προς το νομοθετικό και θεσμικό πλαίσιο της κάθε χώρας ώστε στο τέλος του προγράμματος με συγκεκριμένες προτάσεις πολιτικές να καταφέρουν να δημιουργήσουν ένα πιο ευνοϊκό περιβάλλον για τις κοινωνικές επιχειρήσεις.
Το πρωί της Τρίτης παρουσιάστηκαν τα συνολικά αποτελέσματα του προγράμματος στο Επιμελητήριο Ρεθύμνης και όπως εξήγησε, μεταξύ άλλων, στα «Ρ.Ν.» ο Μπάμπης Πίτερης, υπεύθυνος του προγράμματος «Redesign» εκ μέρους της Περιφέρειας Κρήτης, αυτό που διαπιστώθηκε κυρίως κατά την υλοποίηση του προγράμματος και την επαφή με τις κοινωνικές επιχειρήσεις του εξωτερικού είναι ότι οι Περιφέρειες εκεί – περισσότερο της Ισπανίας και λιγότερο της Ιταλίας – έχουν μεγάλη αυτονομία. Αυτό σημαίνει ότι έχουν το δικαίωμα να φτιάχνουν δικούς τους νόμους και έχουν δικά τους χρήματα για να σχεδιάζουν και να χρηματοδοτούν αμέσως τις ανάγκες των τοπικών κοινωνικών επιχειρήσεων, κάτι που στην Κρήτη και την υπόλοιπη Ελλάδα δεν δύναται να γίνει. Αυτό όμως είναι ένα βασικό εμπόδιο εδώ γιατί το κεντρικό κράτος, όπως εξηγεί, είναι αδύνατο να γνωρίζει βαθιά και ουσιαστικά τις ανάγκες και τις ιδιαιτερότητες των τοπικών κοινωνιών ώστε να νομοθετήσει κατάλληλα για την ανάπτυξη κοινωνικών επιχειρήσεων. Έτσι αν θεσμικά δεν γίνει κάποια αλλαγή ως προς αυτό το κομμάτι, όπως λέει η όποια εκάστοτε οικονομική ενίσχυση των κοινωνικών επιχειρήσεων μέσω προγραμμάτων για παράδειγμα, θα είναι απλώς ένα «πυροτέχνημα», όπως αναφέρει χαρακτηριστικά. «Καταρχήν τώρα είμαστε στη φάση που συντάσσουμε τις τελικές προτάσεις για συστάσεις πολιτικής γιατί η όλη ουσία του προγράμματος είναι αυτή. Πως από ένα πρόγραμμα από τη βάση, από μια Περιφέρεια και από άλλες Περιφέρειες μπορούν να γίνουν προτάσεις οι οποίες να γίνουν πράξη. Αυτό το οποίο έχει καταγραφεί είναι ότι υπάρχουν πάρα πολλές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στις χώρες που συμμετείχαν στο πρόγραμμα τόσο σε επίπεδο οργανωτικό όσο και σε επίπεδο νομοθετικό. Και τι εννοώ με αυτό; Υπάρχουν Περιφέρειες στην Ευρώπη όπως είναι οι Ισπανικές Περιφέρειες οι οποίες έχουνε τη δυνατότητα της νομοθέτησης, δηλαδή εκεί ο περιφερειάρχης μπορεί να φτιάξει έναν νόμο κα να τον στηρίξει οικονομικά. Λόγω της αυτοτέλειας της οικονομικής που υπάρχει. Κάτι παρόμοιο γίνεται και στις Ιταλικές Περιφέρειες όχι σε τόσο μεγάλο βαθμό όμως. Αυτό το οποίο γίνεται είναι ότι μπορούν να σχεδιάζουν οι ίδιοι και να υλοποιούν οι ίδιοι κάτι το οποίο εμείς στην Κρήτη δεν το έχουμε. Αυτό είναι μεγάλο πρόβλημα. Και είναι πρόβλημα διότι δεν μπορεί το κεντρικό κράτος να σχεδιάζει για Περιφέρειες και σε αυτόν τον τομέα, δεν ξέρει τις ιδιαιτερότητες της κάθε περιοχής. Επομένως, ένα πρώτο συμπέρασμα είναι ότι θα πρέπει να διαφοροποιηθεί το κομμάτι της στήριξης όχι μόνο οικονομικά ότι βγάζει ένα πρόγραμμα και μπαίνουν 10-30-100 επιχειρήσεις αλλά κυρίως ότι μέσα από μια συζήτηση με τους τοπικούς φορείς ότι θέλουν να υπάρχει ένα θεσμικό πλαίσιο αν δεν υπάρχει θεσμικό πλαίσιο όλα τα άλλα είναι πυροτεχνήματα».
Όπως ο ίδιος αναφέρει μέσα από τη σύνταξη των προτάσεων που θα γίνουν με αφορμή το πρόγραμμα, αυτές θα περάσουν στο περιφερειακό συμβούλιο και θα γίνει μια προσπάθεια πίεσης προς το κεντρικό κράτος ώστε να υπάρξει νομοθέτηση κατάλληλη για καλύτερους όρους για τις κοινωνικές επιχειρήσεις.
Ένα παράδειγμα όπως το παραθέτει ο κ. Πίτερης είναι ότι ενώ στο εξωτερικό γεωργοί που μετέχουν σε κοινωνικές επιχειρήσεις μπορεί να λάβουν κάποια ενίσχυση, εδώ από τη στιγμή που ο αγροτική δραστηριότητα θεωρείται επιχείρηση αυτό δεν μπορεί να γίνει. Έτσι, από τη στιγμή που μιλάμε για ενίσχυση του αγροδιατροφικού τομέα, τέτοιου τύπου πρακτικά προβλήματα, πρέπει να επιλυθούν. Και από την άλλη, για όσους έχουν ασχοληθεί με το κομμάτι της κοινωνικής επιχειρηματικότητας είναι γνωστό πόσο δύσκαμπτο, δύσκολο και χρονοβόρο είναι το κομμάτι της γραφειοκρατίας για παράδειγμα. Όλα αυτά πρέπει να μελετηθούν ειδικά και να επιλυθούν αν θέλουμε να υπάρξει κάποια ανάπτυξη για την κοινωνική επιχειρηματικότητα. «Το πρόγραμμα απευθύνεται στα βιώσιμα αγροδιατροφικά συστήματα που σημαίνει στον πρωτογενή τομέα που ούτως ή άλλως ο τομέας αυτός θέλει μια ιδιαίτερη στήριξη και που στην Ελλάδα πολλές από αυτές έρχονται και σε σύγκρουση διότι το υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης για παράδειγμα δίνει μια στήριξη στους κατ’ επάγγελμα γεωργούς ενώ εδώ θεωρείται επιχειρηματικότητα. Ακόμα και αυτό που είναι το λέμε πάρα πολύ απλά είναι ένα πολύ σοβαρό εμπόδιο δηλαδή ο άλλος από την ώρα που χαρακτηρίζεται αγρότης δεν μπορεί να έχει κάποια άλλη ενίσχυση. Επομένως πάνω σε αυτά τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν ερχόμαστε να πούμε ότι ναι αυτό το πράγμα πρέπει να το διαφοροποιήσουμε και να ζητήσουμε μια ξεχωριστή στήριξη. Και δεν είναι μόνο πάντα οικονομική. Ακόμα ακόμα και μια φορολογική ελάφρυνση και μια βελτίωση γραφειοκρατίας. Η γραφειοκρατία είναι – δεν θα πω πρόβλημα – μια διαδικασία που πολλές φορές δημιουργεί τρομερά εμπόδια ειδικά για νεοσύστατους».
H συλλογικότητα η απάντηση στην αντιμετώπιση των πολυκρίσεων
Αν και όσοι επιθυμούν να ξεκινήσουν αυτή τη στιγμή μια ΚοιΝΣΕπ στην Ελλάδα θα βρουν η αλήθεια είναι πάρα πολλά εμπόδια μπροστά τους, ο κ. Πίτερης εξηγεί ότι τα συλλογικά σχήματα είναι η απάντηση στις πολυκρίσεις που αντιμετωπίζει ο σύγχρονος πολίτης, ειδικά σε περιοχές μειονεκτικές, απομακρυσμένες ή ορεινές. «Μέσα από την εκπαίδευση θα δώσουμε τον δρόμο στους ανθρώπους να καταλάβουν ότι το «one man show» έχει σταματήσει εδώ και πάρα πολλά χρόνια. Για παράδειγμα, στην Κρήτη ακούμε ομάδες παραγωγών και τους αντιμετωπίζουμε με μια μεγάλη επιφυλακτικότητα. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ωστόσο στον τελευταίο κανονισμό για τα ΠΟΠ δίνει ιδιαίτερη έμφαση και στήριξη στις αναγνωρισμένες ομάδες παραγωγών. Αντιλαμβάνεστε λοιπόν ότι η συλλογικότητα είναι πάντα πολύ πιο ισχυρή από οτιδήποτε άλλο. Και επειδή τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε πλέον είναι σύνθετα δεν αντιμετωπίζουμε κρίσεις, αντιμετωπίζουμε πολυκρίσεις και αυτό πρέπει να μας κάνει περισσότερο ευαισθητοποιημένους ότι πρέπει να αρχίσουμε να σκεπτόμαστε μέσα από συλλογικότητες για την αντιμετώπιση των προβλημάτων αυτών», επισημαίνει μεταξύ άλλων ο κ. Πίτερης.
Το παράδειγμα της ΚοιΝΣΕπ «Φιλάγριος»
Η ΚοιΝΣΕπ «Φιλάγριος» είναι ένα εγχείρημα το οποίο ξεκίνησε το 2024 στον δήμο Αγίου Βασιλείου με στόχο να αναπτύξει «πολιτιστικές διαδρομές» στις οποίες εντάσσεται και ο γαστρονομικός πλούτος της περιοχής. Η «Φιλάγριος» πήρε μέρος στο πρόγραμμα «Redesign» και ο Μιχάλης Μαυροτσουπάκης, βασικό μέλος της, εξηγεί ότι «Με όλη την εμπειρία που έχω αποκτήσει από το πρόγραμμα έχω καταλάβει ότι και στο εξωτερικό υπάρχουν παρόμοια προβλήματα με αυτά που έχουμε εδώ αλλά όχι στον ίδιο βαθμό με εμάς. Θεωρώ ότι και στην Ισπανία και στην Ιταλία -που έχουμε κοινά χαρακτηριστικά- η κοινωνική επιχειρηματικότητα είναι σε πολύ υψηλότερο επίπεδο. Το κράτος, η πολιτεία και η αυτοδιοίκηση στηρίζουν περισσότερο τις ΚοιΝΣΕπ για αυτό και είναι κάποια σκαλιά παραπάνω από εμάς. Ελπίζω η ανταλλαγή απόψεων βάσει του προγράμματος να δώσει και σε εμάς τα εχέγγυα ώστε να μπορέσουμε να πάμε παρακάτω».
Ποια είναι αυτά τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι εδώ κοινωνικές επιχειρήσεις όμως; Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα που παραθέτει ο ίδιος είναι η δυσκολία στη συνδιαλλαγή με τις τράπεζες. Ο κ. Μαυροτσουπάκης περιγράφει το πως εντάχθηκε η ΚοιΝΣΕπ σε ένα άλλο πρόγραμμα της Περιφέρειας με σκοπό να ενισχυθεί με εξοπλισμό και προσωπικό ωστόσο αντιμετώπισε σοβαρά προβλήματα με τη χρηματοδότηση καθώς τα συστημικά τραπεζικά καταστήματα αντιμετωπίζουν αυτές τις επιχειρήσεις με τεράστια επιφυλακτικότητα. «Προβλήματα υπάρχουν πάρα πολλά. Ειδικά προβλήματα χρηματοδότησης που αντιμετωπίσαμε στην αρχή πολύ μεγάλα. Το τραπεζικό σύστημα είναι πάρα πολύ επιφυλακτικό. Αρνήθηκε να μας χρηματοδοτήσει. Φανταστείτε φτάσαμε στο σημείο να μην θέλουν καν να μας ανοίξουν λογαριασμό επειδή είμαστε ΚοιΝΣΕπ. Ενταχθήκαμε σε ένα άλλο πρόγραμμα της Περιφέρειας για να μπορέσουμε να πάρουμε προσωπικό, εξοπλισμό κ.λπ. Όμως με το πρόβλημα της υποχρηματοδότησης που είχαμε μας δημιούργησε προβλήματα και με το πρόγραμμα. Ευτυχώς το ζητήματα που αντιμετωπίζουμε τα έχουν και άλλες επιχειρήσεις σαν εμάς και είμαστε όλοι στο ίδιο επίπεδο και το παλεύουμε μαζί. Ελπίζω η Περιφέρεια να δώσει λύσεις σε τέτοια θέματα».
Η «Φιλάγριος» κατά τον κ. Μαυροτσουπάκη μπορεί αν της δείξουν εμπιστοσύνη οι φορείς να αναδείξει σημαντικές και άγνωστες μάλιστα πολιτιστικές διαδρομές της ενδοχώρας του δήμου Αγίου Βασιλείου. Έτσι, αυτό που ζητά και ως «Φιλάγριος» αλλά και ως κοινωνική επιχείρηση είναι περισσότερες ευκαιρίες από πλευράς πολιτείας και αυτοδιοίκησης. «Σκοπός μας είναι να δημιουργήσουμε πολιτιστικές διαδρομές, να αναδείξουμε τα τοπικά προϊόντα, να προσπαθήσουμε να φέρουμε τη γαστρονομία της περιοχής σε ένα επίπεδο καλύτερο από ό,τι είναι σήμερα. Έχουμε καταφέρει να δημιουργήσουμε μια πολιτιστική διαδρομή που ξεκινάει από το Σπήλι και πάει μέχρι τον Πρέβελη. Έχει το φαράγγι του Κουρταλιώτη μέσα και σε συνεργασία με ιδιώτη έχουμε ξεκινήσει να την εκμεταλλευόμαστε. Είμαστε στον σχεδιασμό για το πως θα μπορέσουμε τα τοπικά προϊόντα να τα βάλουμε μέσα στην ίδια την πολιτιστική διαδρομή δίνοντας χώρο στη γαστρονομία. Θεωρούμε ότι δεν είναι εύκολο το εγχείρημα. Η Περιφέρεια Κρήτης την κοινωνική επιχειρηματικότητα θα πρέπει να τη στηρίξει ακόμα περισσότερο. Να την εμπιστευτεί δίνοντας ή προτείνοντας έργα πχ εμείς ζητήσαμε να κάνουμε ένα έργο καταγραφής των μνημείων στην περιοχή, πήραμε την υπόσχεση, τελικά χρηματοδότηση δεν πήραμε όμως. Αυτό είναι ένα θέμα που πρέπει να το δούμε. Όπως και με τους δήμους. Από τον δήμο Αγίου Βασιλείου έχουμε βέβαια αμέριστη στήριξη. Είναι μια προσπάθεια που τη στηρίζουν ο δήμαρχος και το δημοτικό συμβούλιο και με βάση τη στήριξη του δήμου Αγίου Βασιλείου καταφέραμε να επιβιώσουμε μέχρι σήμερα. Ο δήμαρχος ετοιμάζει ένα σχέδιο για χρηματοδότηση σε αυτό που ζητήσαμε από την Περιφέρεια την καταγραφή των μνημείων στην περιοχή ώστε να μπορέσει να δημιουργηθεί μια άλλη δεύτερη πολιτιστική διαδρομή η οποία είναι στην ενδοχώρα του Αγίου Βασιλείου σε μια περιοχή που εκτείνεται από τη Μουρνέ, το Σπήλι, μέχρι το Φρατί η οποία είναι άγνωστη στην περιοχή αλλά έχει πάρα πολλά μνημεία και εκκλησίες».
Παρά τις δυσκολίες πάντως ο κ. Μαυροτσουπάκης τονίζει τελικά πως «Η κοινωνική επιχειρηματικότητα είναι το «κλειδί» που ξεκλειδώνει την τοπική οικονομία».
