Αναγκαία η τήρηση αυστηρών σχεδίων επάρκειας για τον αγροτικό τομέα, την αστική χρήση και τον τουρισμό – Σχολιάζει στα «Ρ.Ν.», η καθηγήτρια του ΠΑΔΑ, Ελισάβετ Φελώνη
Άμεση εξάρτηση από τα καιρικά φαινόμενα, μακροχρόνια πίεση στα υπόγεια, μεγαλύτερης αποθηκευτικότητας υδατικά συστήματα και μικρή ανάκαμψη στους επιφανειακούς υδροφορείς είναι τα βασικά συμπεράσματα που προκύπτουν από την εικόνα των υδατικών πόρων στο Ρέθυμνο τους πρώτους μήνες του 2026. Όπως αποτυπώνεται από τις τελευταίες μετρήσεις του Δικτύου Παρακολούθησης Υπόγειων Νερών Ελλάδας, έργο της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών, τα στοιχεία και τα υδρολογικά δεδομένα παρουσιάζουν σημάδια πρόσκαιρης βελτίωσης, εξαιτίας των βροχερών μηνών της άνοιξης, ωστόσο οι βαθύτεροι και πιο δυναμικοί υδροφορείς δεν έχουν ακόμη επανέλθει σε φυσιολογικά επίπεδα, καθώς εξακολουθούν να φέρουν το αποτύπωμα των συνεχόμενων ετών ανομβρίας και των εντατικών υπεραντλήσεων. Η περιορισμένη αποθηκευτική ικανότητα μεγάλου μέρους των υδρογεωλογικών συστημάτων καθιστά αισθητές τις συνέπειες της μακροχρόνιας ανομβρίας των τελευταίων ετών, με τη μείωση των χιονοπτώσεων και τη συχνότερη εκδήλωση έντονων βροχοπτώσεων να περιορίζουν την αποτελεσματική τροφοδοσία των υπόγειων αποθεμάτων, την ώρα που σημαντικές ποσότητες νερού καταλήγουν γρήγορα στη θάλασσα χωρίς να προλάβουν να διηθηθούν στα βαθύτερα στρώματα. Μάλιστα, ιδιαίτερη ανησυχία προκύπτει από την επιπλέον πίεση που ασκείται στις παράκτιες περιοχές, όπου οι υπεραντλήσεις αυξάνουν τον κίνδυνο θαλάσσιας διείσδυσης και υφαλμύρινσης, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται όχι μόνο η ποσότητα, του διαθέσιμου υδατικού πόρου, αλλά και η ποιότητά του. Από το παραπάνω φαινόμενο φαίνεται να επηρεάζεται το Βόρειο μέτωπο του νομού, κοντά στην πόλη του Ρεθύμνου, καθώς και Δυτικά, όπου εντοπίζεται μία τάση υφαλμύρινσης.
Την ίδια στιγμή, η έντονη εποχική αύξηση της ζήτησης λόγω τουρισμού επιβαρύνει περαιτέρω ένα ήδη πιεσμένο υδατικό σύστημα, καθώς οι μεγάλες ανάγκες κατανάλωσης συμπίπτουν με την περίοδο κατά την οποία τα φυσικά αποθέματα βρίσκονται στα χαμηλότερα επίπεδά τους. Αυτή η συνθήκη προβάλει ακόμα πιο έντονα την εικόνα ενός συστήματος, που εμφανίζει σημάδια κόπωσης, εποχικής εξάρτησης, ελλιπούς ελέγχου και με διαρκή πτωτική πορεία στους υδροφορείς, καθώς και αναπόφευκτη μείωση των αποθεμάτων σε βάθος χρόνου. Η πλήρης αποκατάσταση των υδατικών ισοζυγίων προϋποθέτει διαδοχικά έτη με ευνοϊκές βροχοπτώσεις και χιονοπτώσεις, ώστε να αναπληρωθούν οι σημαντικές απώλειες των προηγούμενων ετών. Σύμφωνα με όσα ανέφερε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.», ο Βασίλης Ζόραπας, προϊστάμενος στο τμήμα υδρογεωλογίας και υδρολογίας στη διεύθυνση υδατικών πόρων και Γεωθερμίας, η ΕΑΓΜΕ στο πλαίσιο του έργου «Δίκτυο παρακολούθησης υπόγειων νερών» πραγματοποιεί συστηματικές δειγματοληψίες – αναλύσεις και ποσοτικές μετρήσεις, έχοντας ουσιαστικά συστήσει ένα δίκτυο εποπτικού χαρακτήρα. Το δίκτυο παρακολουθεί 22 αντιπροσωπευτικά σημεία στο Ρέθυμνο, τα οποία παρέχουν μία συνολική εικόνα για τα δεδομένα της περιοχής, σημεία όπως γεωτρήσεις και φυσικές πηγές.
«Η μεγάλη εικόνα είναι ότι παρατηρείται ένα έλλειμμα»
Στον πίνακα που επισυνάπτεται, το Δίκτυο παρακολουθεί τα αποθέματα για τον νομό Ρεθύμνου. Το ανοιχτό γαλάζιο είναι υπόγεια υδατικά συστήματα (ΥΥΣ), τα οποία αποτελούνται κυρίως από ασβεστόλιθους, οι οποίοι καρστικοποιούνται, δηλαδή, όπως εξήγησε ο κ. Ζόραπας, μέσα στα σπασίματά τους κυκλοφορεί νερό. Είναι οι πιο ιδανικοί γεωλογικοί σχηματισμοί για μεγάλες αποδόσεις υδροληπτικών έργων, δηλαδή τα πιο «δυνατά» συστήματα από πλευράς παροχής νερού δηλαδή. Αντίθετα, τα πράσινα είναι ΥΥΣ αποτελούμενα από άλλου τύπου πετρώματα, κυρίως ηφαιστειακά, αλλά είναι μικρότερης δυναμικότητας, Τα κίτρινα είναι πετρώματα σε επίπεδες (πεδιάδες) ή σε λοφώδεις περιοχές, τα οποία έχουν αποτεθεί πάνω από τους προαναφερόμενους σχηματισμούς και είναι νεότερα. «Αυτό που έχει σημασία από υδρογεωλογικής άποψης είναι τα καρστικά συστήματα, λόγω υψηλής απόδοσης και αποθηκευτικότητας. Αν δούμε την μικρή εικόνα, δηλαδή τον Μάιο του 2026, που λάβαμε τις τελευταίες μετρήσεις, παρατηρούμε ότι οι σχηματισμοί που είναι πορώδεις, (κίτρινοι) και οι οποίοι που είναι μικρής αποθηκευτικότητας και δυναμικότητας, αυτοί φαίνεται ότι έχουν ανακάμψει, δηλαδή βρίσκονται τα αποθέματα τους σε ένα φυσιολογικό επίπεδο. Μέχρι τον Οκτώβριο 2025 η εικόνα ήταν αποκαρδιωτική. Οι καρστικοί σχηματισμοί, που είναι οι πιο δυναμικοί υδροφορείς, φαίνεται ότι υστερούν. Αυτό συμβαίνει γιατί ενδεχομένως υπόκεινται σε πιο έντονες αντλήσεις, είτε για ύδρευση, είτε για άρδευση. Τα προηγούμενα χρόνια που ήταν ελλειμματικά από πλευράς βροχόπτωσης, τα συστήματα αυτά είχαν αντληθεί εντατικά», ανέλυσε ο κ. Ζόραπας και επίσης τόνισε: «Άρα βλέπουμε ότι οι στάθμες που μετράμε στους βαθύτερους και πιο δυναμικούς υδροφορείς δεν έχουν φτάσει ακόμα σε σημείο τέτοιο ώστε να λέμε ότι είμαστε στα φυσιολογικά επίπεδα. Οι ρηχοί υδροφορίες έχουν πιο άμεση τροφοδοσία, σε σχέση με τους βαθύτερους οι οποίοι τροφοδοτούνται πιο αργά και έχουν μεγαλύτερο όγκο, δηλαδή χρειάζονται μεγαλύτερες ποσότητες νερού για την επαναπλήρωσή τους και ενδεχομένως έχουν δεχτεί πιέσεις κατά τα προηγούμενα χρόνια».
Το δίκτυο σύμφωνα με τις μετρήσεις του Μαΐου και όπως φαίνεται στο σχετικό πίνακα, δείχνει αρχικά μία ανάκαμψη των αποθεμάτων, τουλάχιστον σε σχέση με την εικόνα στις στάθμες το φθινόπωρο του 2025, η οποία ήταν τραγική. Ταυτόχρονα όμως, αποδεικνύει την άμεση εξάρτηση από τα καιρικά φαινόμενα και τα μικρής αποθηκευτικότητας συστήματα, των οποίων η δυναμική φθείρεται ακόμα και μετά από ένα μόλις κακό υδρογεωλογικό έτος. «Η μεγάλη εικόνα είναι ότι παρατηρείται ένα έλλειμμα. Αν και οι στάθμες δείχνουν ότι έχουν αρχίσει να ανακάμπτουν σε κάποιους υδροφορείς μικρής αποθηκευτικότητας, εντούτοις οι πιο δυναμικοί δεν έχουν ανακάμψει. Είναι μία μικτή εικόνα, με ελαφρά τάση πτώσης. Αυτό αντικατοπτρίζει την μακροπρόθεσμη τάση, βλέπουμε δηλαδή ότι όσο δεν αναπληρώνονται αυτά τα αποθέματα εντός του έτους από βροχοπτώσεις ή χιονοπτώσεις, το έλλειμμα διευρύνεται. Η χιονόπτωση είναι πολύ σημαντική για την αναπλήρωση των υπόγειων νερών», σχολίασε ο κ. Ζόραπας στη συνέχεια συμπλήρωσε: «Αν το δούμε σε μία μεγάλη κλίμακα, ενδεχομένως είναι ανησυχητική η κατάσταση, αν οι καιρικές συνθήκες συνεχίσουν να εκδηλώνονται με υψηλές θερμοκρασίες και έλλειψη χιονιού, γιατί ναι μεν είχαμε υψηλές βροχοπτώσεις φέτος, όμως σε κάποιες περιπτώσεις έντονων βροχοπτώσεων το νερό ρέει προς τη θάλασσα, χωρίς να προλαβαίνει να διεισδύσει προς τα βαθύτερα στρώματα. Άρα οι σχηματισμοί που έχουν μεγαλύτερη αποθηκευτικότητα δεν έχουν ανακάμψει ουσιαστικά ακόμα, σε σχέση με τα προηγούμενα χρόνια που είχαμε για 4-5 χρόνια ανομβρία».
«Η λύση για τη διατήρηση του τουριστικού μας προϊόντος δεν είναι η εξάντληση των υπόγειων υδροφόρων οριζόντων»
Την υιοθέτηση λύσεων που να ρυθμίζουν και πιθανότατα να διευρύνουν την κατανάλωση νερού, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια των καλοκαιρινών μηνών χρειάζεται η Κρήτη, προκειμένου να μπορέσει να διαχειριστεί την υδατική πίεση την οποία δέχεται. Με γνώμονα ότι η αντιστροφή της σφοδρής λειψυδρίας των τελευταίων ετών δεν μπορεί να επιτευχθεί μέσω των θετικών υδατικών στοιχείων των πρώτων μηνών του 2026, η επιβολή εναλλακτικών μεθόδων για τον περιορισμό της κρίνεται αναγκαία, σύμφωνα με όσα σχολίασε μεταξύ άλλων στα «Ρ.Ν.», η Δρ Ελισσάβετ Φελώνη, επίκουρη καθηγήτρια Ανάλυσης και Διαχείρισης Υδρολογικών Φαινομένων στην Πολυτεχνική Σχολή του ΠΑΔΑ (Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής). «Είναι αλήθεια ότι τα δεδομένα των μετεωρολογικών σταθμών του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών για το πρώτο τετράμηνο του έτους αφήνουν μια χαραμάδα αισιοδοξίας, καθώς καταγράφουν αισθητά μεγαλύτερα ύψη βροχής στην πλειονότητα της Κρήτης σε σχέση με την αντίστοιχη περσινή περίοδο. Ωστόσο, ένας καλός υδρολογικός χρόνος δεν μπορεί να ανατρέψει τη γενική εικόνα. Η Κρήτη βρίσκεται στον πυρήνα ενός παγκόσμιου υδροκλιματικού hotspot. Η υδατική πίεση που δέχεται το νησί είναι δομική και μακροπρόθεσμη, γεγονός που καθιστά επιτακτική την υλοποίηση αυστηρών σχεδίων επάρκειας για τον αγροτικό τομέα, την αστική χρήση και, φυσικά, τον τουρισμό», ανέφερε η κ. Φελώνη και στη συνέχεια συμπλήρωσε: «Το πρόβλημα στην Κρήτη είναι έντονα χωρικό και εποχικό. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η πρόσφατη διπλωματική εργασία του Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής της αποφοίτου μας από το Ρέθυμνο, Σαριδάκη Μ., η οποία μελέτησε την αστική ζήτηση στην περιοχή έναν τόπο που δέχεται οξεία τουριστική πίεση το καλοκαίρι. Η έρευνα ανέδειξε ότι η οικιακή και περιαστική κατανάλωση παρουσιάζει έντονη εποχικότητα, αλλά ταυτόχρονα κατέγραψε μια σημαντική έλλειψη «υδατικής κουλτούρας». Το πιο εντυπωσιακό εύρημα είναι ότι σχεδόν οι μισοί συμμετέχοντες (47,1%) δεν γνωρίζουν πόσο νερό καταναλώνουν καθημερινά. Συνολικά, τρεις στους τέσσερις πολίτες είτε αγνοούν είτε υποεκτιμούν συστηματικά την πραγματική τους κατανάλωση. Αυτή η έλλειψη επίγνωσης λειτουργεί ανασταλτικά σε κάθε προσπάθεια εξοικονόμησης, καθώς η κατανόηση προηγείται πάντα της αλλαγής συμπεριφοράς».
Σύμφωνα με την κ. Φελώνη, το πρόβλημα διογκώνεται το καλοκαίρι, λόγω εξωτερικών χρήσεων, όπως καθαρισμοί αυλών και εντείνεται στα ημιαστικά και αγροτικά νοικοκυριά, τα οποία καταγράφουν ακόμη μεγαλύτερο υδατικό αποτύπωμα λόγω αρδεύσιμων αγροτικών εκτάσεων. «Εδώ ακριβώς τέμνεται η έννοια της νησιωτικότητας με τον ελληνικό τουρισμό. Τα νησιά μας, και ειδικά η Κρήτη, καλούνται να λύσουν μια δύσκολη εξίσωση: να εξυπηρετήσουν υποδομές αιχμής, όπως ξενοδοχεία 5*, κολυμβητικές δεξαμενές και εκτεταμένους κήπους, την ίδια ακριβώς περίοδο που οι φυσικοί πόροι βρίσκονται στο χαμηλότερο σημείο τους. Όταν η εθνική νομοθεσία (με την ΥΑ 177/2012) ορίζει για τα Σύνθετα Τουριστικά Καταλύματα μια αναλογία 450 λίτρων ανά κλίνη, πρέπει να κατανοήσουμε ότι το νούμερο αυτό δεν αφορά το τι ξοδεύει στο δωμάτιό του ο επισκέπτης. Αντικατοπτρίζει την ατομική ζήτηση μαζί με τον επιμερισμό των υψηλών κοινόχρηστων καταναλώσεων ολόκληρης της μονάδας», επεσήμανε η κ. Φελώνη, ξεκαθαρίζοντας ότι το παραπάνω όριο οφείλει να επανεξεταστεί. «Η λύση για τη διατήρηση του τουριστικού μας προϊόντος δεν είναι η εξάντληση των υπόγειων υδροφόρων οριζόντων. Είναι η θεσμική επιβολή εναλλακτικών μεθόδων. Η αφαλάτωση με χρήση ΑΠΕ αποτελεί μια λύση, όμως η πραγματική ανατροπή έρχεται από την καθολική ανακύκλωση του γκρίζου νερού (επεξεργασμένο νερό από χρήσεις όπως το ντους). Αυτό το νερό μπορεί να αγγίζει έως και το 80% των συνολικών λυμάτων ενός ξενοδοχείου και, μετά από κατάλληλη επεξεργασία, μπορεί να καλύψει πλήρως τις ανάγκες άρδευσης και καθαριότητας του συγκροτήματος. Αν θέλουμε βιώσιμο τουρισμό, πρέπει να μάθουμε να μετράμε και να ανακυκλώνουμε κάθε σταγόνα», κατέληξε.
