Οικονομική βιωσιμότητα, κοινωνική σταθερότητα και δημογραφική ανθεκτικότητα των ορεινών και αγροτικών περιοχών συνεπάγεται η προστασία των δασικών οικοσυστημάτων και της τοπικής βιοποικιλότητας, ως βασική προϋπόθεση για μία ανθεκτική κοινωνία και ανάπτυξη απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Πρόκειται για ένα κρίσιμο διακύβευμα, σε μία εποχή που ετησίως καίγονται χιλιάδες στρέμματα γης στην Ελλάδα, καταστρέφονται δασικές εκτάσεις και εκτοπίζονται άνθρωποι από ημιαστικές και αγροτικές περιοχές. Με τη συγκεκριμένη συνθήκη ήρθαν αντιμέτωποι πρόσφατα και οι κάτοικοι του νότιου Ρεθύμνου, επιβεβαιώνοντας ότι πρόκειται για ένα ζήτημα επίκαιρο, την ώρα που η θωράκιση ενός τόπου, μέσω της περιβαλλοντικής προστασίας συνιστά ξεκάθαρα παράγοντα αποτροπής ανάλογων καταστροφικών φαινομένων. Σύμφωνα με όσα επισημαίνει σε πρόσφατη έρευνά της με τίτλο «Ο γενετικός πλούτος των ελληνικών δασών απέναντι στην κλιματική κρίση: Πεδίο δράσης ή χαμένη ευκαιρία;», η Βασιλική Μαρία Κοτινά, δασολόγος-περιβαλλοντολόγος και μέλος του Παρατηρητηρίου Βιώσιμης Ανάπτυξης του Ινστιτούτου ΕΝΑ, η υποβάθμιση των δασικών οικοσυστημάτων δεν αποτελεί αποκλειστικά οικολογικό πρόβλημα που αφορά μόνο την επιστημονική κοινότητα, αλλά πρέπει να προσεγγίζεται ως ένας κρίσιμος μηχανισμός που επιτρέπει στα δάση να προσαρμόζονται και να επιβιώνουν στις μεταβαλλόμενες συνθήκες που επιφέρει η κλιματική αλλαγή, αποτρέποντας παράλληλα την υποβάθμιση της οικονομικής και παραγωγικής αξίας της γεωργικής γης και της συνεπακόλουθης εγκατάλειψης της υπαίθρου.
Η απώλεια γενετικών πόρων περιορίζει τη μελλοντική παραγωγική αξία της υπαίθρου
Προφανώς, για μία χώρα όπως η Ελλάδα, η οποία διαθέτει μία από τις πλουσιότερες χλωρίδες της Ευρώπης και υψηλό ποσοστό ενδημισμού, με χαρακτηριστικά παραδείγματα την κεφαλληνιακή ελάτη και την αμπελιτσιά, το σπάνιο ενδημικό είδος της Κρήτης, αυτό είναι ακόμα πιο κρίσιμο. Σύμφωνα με την έρευνα, πίσω από τον ορατό πλούτο των δασικών οικοσυστημάτων βρίσκεται ένας λιγότερο ορατός αλλά κρίσιμος πόρος: Η γενετική ποικιλότητα. Πρόκειται για τη γενετική δεξαμενή που επιτρέπει στους πληθυσμούς να προσαρμόζονται στις μεταβολές του περιβάλλοντος και, υπό τις σημερινές συνθήκες, να αντιμετωπίζουν την αυξανόμενη θερμοκρασία, την ξηρασία, τα ακραία φαινόμενα και τις συχνότερες και εντονότερες πυρκαγιές. Η κλιματική κρίση αυξάνει, συνεπώς, τον κίνδυνο συρρίκνωσης αυτής της γενετικής δεξαμενής, ενώ μία μεγάλη πυρκαγιά μπορεί να μην σημαίνει μόνο απώλεια δασικής έκτασης, αλλά και απώλεια μοναδικών γενετικών πληθυσμών, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για μικρούς και απομονωμένους πληθυσμούς. Όπως εξηγεί η κ. Κοτινά, σε μία τέτοια περίπτωση η καταστροφή μπορεί να είναι μη αναστρέψιμη, καθώς το γενετικό υλικό μπορεί να μην υπάρχει σε άλλη περιοχή της χώρας. Αντίθετα, σε ένα μεγάλο δάσος που έχει υποστεί μερική καταστροφή, οι πιθανότητες φυσικής ανάκαμψης είναι σημαντικά μεγαλύτερες.
Η γενετική ποικιλότητα, ωστόσο, δεν αφορά μόνο την οικολογική ανθεκτικότητα, αλλά συνδέεται άμεσα με την οικονομική και κοινωνική λειτουργία των δασικών περιοχών, καθώς στηρίζει δραστηριότητες όπως η μελισσοκομία, η κτηνοτροφία και ο οικοτουρισμός, αλλά και προϊόντα όπως το μέλι, τα αρωματικά και φαρμακευτικά φυτά, τα μανιτάρια και η ξυλεία. Η απώλεια των γενετικών πόρων μπορεί επομένως να περιορίσει όχι μόνο τη δυνατότητα προσαρμογής των οικοσυστημάτων, αλλά και τη μελλοντική παραγωγική αξία της υπαίθρου.
Απουσία παρακολούθησης και γνώσης των απωλειών μετά τις πυρκαγιές
Το σημαντικότερο πρόβλημα, σύμφωνα με την έρευνα, εντοπίζεται όμως στον τρόπο με τον οποίο η Ελλάδα διαχειρίζεται σήμερα αυτόν τον πόρο. Παρά τη σημαντική επιστημονική γνώση, η γενετική παρακολούθηση των δασών δεν έχει ενσωματωθεί συστηματικά στη δασική διαχείριση. Ουσιαστικά, δεν υπάρχει αυτοτελής εθνική στρατηγική για τους δασικούς γενετικούς πόρους, ούτε ένα ολοκληρωμένο σύστημα που να καταγράφει συστηματικά τους ευαίσθητους και γενετικά σημαντικούς πληθυσμούς πριν αυτοί βρεθούν αντιμέτωποι με μία καταστροφή. Η χώρα διαθέτει μεν υποδομές διατήρησης γενετικού υλικού και 15 Μονάδες Διατήρησης Γενετικού Υλικού, αλλά η λειτουργία τους δεν εντάσσεται σε ένα συνεκτικό εθνικό πλαίσιο. Αυτό το έλλειμμα γίνεται ακόμη πιο κρίσιμο στην περίπτωση των πυρκαγιών, από τη στιγμή που γίνεται αντιληπτό ότι η πρόληψη δεν μπορεί να περιορίζεται στην αντιπυρική προστασία και στην καταστολή, αλλά πρέπει να ξεκινά από τη γνώση του τι υπάρχει σε κάθε οικοσύστημα και ποιοι πληθυσμοί είναι περισσότερο ευάλωτοι. Χωρίς αυτή την καταγραφή, μετά από μία πυρκαγιά είναι δύσκολο να γίνεται γνωστό με ακρίβεια, όχι μόνο το τι κάηκε, αλλά και ποιο γενετικό κεφάλαιο κάηκε. Ουσιαστικά το κενό είναι εν τέλει κυρίως επιχειρησιακό, από την στιγμή που η Ελλάδα αδυνατεί προς το παρόν να δημιουργήσει έναν ολοκληρωμένο μηχανισμό που να καταγράφει τον γενετικό πλούτο, να τον παρακολουθεί και να τον προστατεύει πριν από την καταστροφή. Συνεπώς και κατά μία έννοια, οι πρόσφατες πυρκαγιές στο νότιο Ρέθυμνο και στην υπόλοιπη Ελλάδα επαναφέρουν στο δημόσιο διάλογο την ανάγκη η χώρα να αποκτήσει πλήρη επίγνωση του γενετικού της πλούτου, προκειμένου να είναι σε θέση να χρησιμοποιεί τα κατάλληλα εργαλεία για να τον διασώσει. Σε αυτό μπορούν να συμβάλλουν και οι κάτοικοι στις εκάστοτε τοπικές κοινωνίες, ως γνώστες του γεωμορφολογικού ανάγλυφου της περιοχής, ωστόσο απαιτείται κυρίως σύγκληση και επικοινωνία μεταξύ ερευνητών, μελετητών και επιχειρησιακών φορέων.
«Το πρόβλημά μας στην Ελλάδα είναι ότι δεν υπάρχει επιχειρησιακό κομμάτι για το πριν από την πυρκαγιά και για τους πληθυσμούς που είναι ευαίσθητοι»
Σημαντική είναι η γενετική διάβρωση των οικοσυστημάτων στην Ελλάδα τα τελευταία χρόνια από τις καταστροφικές πυρκαγιές, σύμφωνα με όσα σχολίασε μεταξύ άλλων μιλώντας στα «Ρ.Ν.», η κ. Κοτονά. Όπως εξήγησε, η απουσία επιχειρησιακού σχεδιασμού για την εξειδικευμένη προστασία του γενετικού πλούτου μπορεί ακόμα και να προκαλέσει μη αναστρέψιμη απώλεια. «Μπορεί μετά από μία μεγάλη πυρκαγιά να στερηθούμε κάποιους πληθυσμούς, που να μην υπάρχουν σε κάποιο άλλο μέρος της Ελλάδας, να είναι πολύ μοναδικοί και πολύ σπάνιοι. Αν το γενετικό υλικό δεν έχει προστατευτεί μπορεί να χαθεί τελείως και μαζί με αυτό όλη η βιοποικιλότητα σε ένα δάσος ή μία δασική έκταση. Πρέπει να ξέρουμε ακριβώς τι υπάρχει. Όλα τα οικοσυστήματα είναι σημαντικά, αλλά αν τα γνωρίζουμε από πριν, μπορούμε πιο εύκολα να τα προστατεύσουμε, μπορεί και ο κόσμος να είναι περισσότερο ευαισθητοποιημένος, ώστε και οι ενέργειες να είναι πιο γρήγορες, για να μπορέσει η φύση να επανέλθει», ανέφερε, η κ. Κοτονά. Σε κάθε περίπτωση, για δάση τα οποία δεν έχουν υποστεί σημαντικές ζημιές, ή τουλάχιστον δεν έχει γίνει ολόκληρη καταστροφή, όπως για παράδειγμα το Φοινικόδασος, η καταγραφή του γενετικού υλικού μπορεί να γίνει και μετά το σβήσιμο της πυρκαγιάς. «Μπορεί μία πυρκαγιά να προκαλέσει μία μη αναστρέψιμη απώλεια, σε περίπτωση που ο γενετικός πληθυσμός είναι πάρα πολύ μικρός και καούν όλα τα δέντρα. Αν όμως μιλάμε για ένα μεγάλο δάσος, το οποίο έχει καταστραφεί μερικώς, τότε υπάρχουν μεγάλες πιθανότητες να ανακάμψει. Πρέπει αρχικά όμως να περιμένουμε το δάσος να ανακάμψει μόνο του, να το βοηθήσουμε να ανακάμψει με τη δική του δύναμη, να ακολουθήσουν καθαρισμοί, να καθαρίσει το έδαφος και να δοθεί ο χώρος και ο χρόνος για να αναγεννηθεί. Οι αναδασώσεις ακολουθούν μόνο αν δεν μπορέσει το περιβάλλον να ανακάμψει από μόνο του, αλλά στόχος είναι η φυσική αναγέννηση», συμπλήρωσε. Τέλος, όπως ξεκαθάρισε, το στοίχημα για τα επόμενα χρόνια, κατά τα οποία οι πυρκαγιές θα γίνονται όλο και συχνότερες είναι να βρεθούν μηχανισμοί προστασίας του μεγάλου γενετικού πλούτου στη χώρα. «Το πρόβλημά μας στην Ελλάδα είναι ότι δεν υπάρχει επιχειρησιακό κομμάτι για το πριν από την πυρκαγιά και για τους πληθυσμούς που είναι ευαίσθητοι. Για παράδειγμα, σε ένα δάσος που μπορεί να είναι χαρακτηρισμένη περιοχή Natura, μπορεί να είναι πολύ πιο εύκολο να γίνουν παρεμβάσεις αποκατάστασης, όπως και αν υπάρχει σχεδιασμός για ένα δάσος που καίγεται ως περιοχή Natura, τότε αυτό μπορεί να βοηθήσει πολύ στη διαδικασία της αποκατάστασης».
