Χωρίς επίσημη, αλλά ούτε και ανεπίσημη εκτίμηση των επιπτώσεων για το εσωτερικό της ΕΕ, σημειώνουμε ότι η επιτυχία του 21ου πακέτου κυρώσεων κατά της Ρωσίας δεν θα κριθεί από τον αριθμό των καταχωρίσεων ούτε από τη σκληρότητα των επίσημων ανακοινώσεων. Θα κριθεί από το εάν περιορίσει πράγματι τη δυνατότητα της Ρωσίας να χρηματοδοτεί τον πόλεμο, χωρίς ταυτόχρονα να ενισχύσει τους ανταγωνιστές της Ευρώπης και να μεταφέρει ένα δυσανάλογο οικονομικό βάρος στις ευρωπαϊκές επιχειρήσεις και στα ήδη ευάλωτα νοικοκυριά. Σε κάθε περίπτωση το δυσανάλογο βάρος είναι μια πραγματικότητα που θα έπρεπε να την έχουν σκεφτεί οι ταγοί της Ευρώπης
Η «ελληνική ιδιαιτερότητα κόντεψε να στερήσει τους ταγούς της Ευρώπης από τη δυνατότητα επιβολής του 21ου πακέτου κυρώσεων». Σε κάθε περίπτωση βρέθηκε λύση και προχώρησε όλη η διαδικασία. Η Ελλάδα ήρε την αντίρρησή της, όχι όμως χωρίς αντάλλαγμα, αφού εξασφάλισε μεταβατική εξαίρεση για τη μεταφορά ρωσικού υγροποιημένου φυσικού αερίου προς τρίτες χώρες.
Το πακέτο είναι πλέον θεσπισμένο και όχι απλώς πολιτικά συμφωνημένο και οι σχετικές νομικές πράξεις θα δημοσιευθούν στην Επίσημη Εφημερίδα της ΕΕ.
Το πολιτικό σκεπτικό του νέου πακέτου
Σύμφωνα με το Συμβούλιο, το πακέτο αποσκοπεί στην περαιτέρω αποδυνάμωση της ρωσικής οικονομίας και της δυνατότητας της Μόσχας να χρηματοδοτεί τον πόλεμο.
Η συμφωνία δεν καταργεί, όμως, τις εσωτερικές διαφωνίες. Η Ελλάδα προστάτευσε προσωρινά τη μεταφορά LNG, η Πορτογαλία τον μπακαλιάρο, η Γερμανία και η Γαλλία τη βιομηχανία επεξεργασίας ψαριών, ενώ για τους Ρώσους μαχητές υιοθετήθηκε μόνο η νομική βάση μιας μελλοντικής απαγόρευσης εισόδου. Η ευρωπαϊκή ενότητα επιτεύχθηκε μέσα από συμβιβασμούς και αμοιβαίες παραχωρήσεις και όχι επειδή εξαφανίστηκαν οι εθνικές κόκκινες γραμμές.
Αυτό το κόστος που επιμένουν οι «αρμόδιοι», αλλά και γνωστές «δεξαμενές σκέψης», ότι δεν μπορεί να υπολογιστεί μας ωθεί να επιμείνουμε στο ότι ορισμένα δεδομένα βεβαίως και μπορούν να υπολογιστούν ως ασκούμενες πιέσεις κατά των επιχειρήσεων και των νοικοκυριών της ΕΕ.
Ας δούμε το μέτρο για το πετρέλαιο, όπου το Συμβούλιο αποφάσισε να αναστείλει μέχρι τις 15 Ιουλίου 2027 την αυτόματη αναπροσαρμογή του ανώτατου ορίου τιμής του ρωσικού πετρελαίου. Το υφιστάμενο όριο παραμένει στα 44,10 δολάρια ανά βαρέλι, προκειμένου η Ρωσία να μην επωφεληθεί από την έκτακτη άνοδο των διεθνών τιμών που προκάλεσε το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ. Προβλέπεται ενδιάμεση επανεξέταση, ώστε να διαπιστωθεί εάν η αναστολή παραμένει αναγκαία και αναλογική. Η φτώχεια του πετρελαίου δεν ξέρω ποιον χτυπά περισσότερο, τους Ευρωπαίους ή τη ρωσική οικονομία του πολέμου;
Κάτι ανάλογο είχε γίνει και επί Ζοζέπ Μπορέλ, πάλι για πακέτα κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Ο Μπορέλ που ήταν ο προηγούμενος Ύπατος Εκπρόσωπος της ΕΕ (ΥΠΕΞ της ΕΕ) ήταν και ένθερμος υποστηρικτής κυρώσεων γι αυτό απαγόρευσε την αγοραπωλησία διαμαντιών και γενικά τις δικαιοπραξίες με Ρώσους μεγιστάνες του πλούτου. Η απαγόρευση καθυστέρησε επειδή η Αμβέρσα Βελγίου αποτελούσε τον σημαντικότερο παγκόσμιο κόμβο εμπορίας ακατέργαστων διαμαντιών και το Βέλγιο φοβόταν ότι οι συναλλαγές θα μεταφέρονταν στην Ινδία και στο Ντουμπάι χωρίς αντίστοιχη απώλεια ρωσικών εσόδων1 Η Αμβέρσα διαχειριζόταν περίπου το 84%-85% των ακατέργαστων διαμαντιών παγκοσμίως. Τελικά ακυρώθηκε η απείρου βλακείας απαγόρευση αγοραπωλησίας των διαμαντιών τότε! Τότε θεωρήθηκε απλώς ότι η ΕΕ πυροβολεί τα … πόδια της!
Κυρώσεις, ενεργειακή κρίση και φτώχεια
Ακόμη όμως και αν δεχθούμε ότι είναι εξαιρετικά δύσκολο να απομονωθεί η επίδραση των κυρώσεων από τις γενικότερες συνέπειες του πολέμου, τις ρωσικές περικοπές φυσικού αερίου, τα προβλήματα εφοδιασμού, την πανδημία και τη διεθνή άνοδο των τιμών, τις ανεξέλεγκτες δράσεις στα στενά του Ορμούζ, την ακατάληπτη συνέχιση του πολέμου των ΗΠΑ-Ισραήλ προς Ιράν, όλα αυτά οδηγούν ολοένα και περισσότερες μάζες προς την κατεύθυνση της φτωχοποίησης2 .
Υπάρχει, όμως, σαφής έμμεση σύνδεση. Ο πόλεμος, οι ρωσικές ενεργειακές περικοπές, οι κυρώσεις και η ευρωπαϊκή απεξάρτηση από τη ρωσική ενέργεια συνέβαλαν στην εκτίναξη του ενεργειακού κόστους. Ο πληθωρισμός της ευρωζώνης αυξήθηκε από 2,6% το 2021 σε 8,4% το 2022, κυρίως εξαιτίας της ενέργειας και των τροφίμων. Οι αυξήσεις επιβάρυναν δυσανάλογα τα χαμηλά εισοδήματα, τα οποία δαπανούν μεγαλύτερο ποσοστό του προϋπολογισμού τους σε θέρμανση, ηλεκτρικό ρεύμα, τρόφιμα και μεταφορές3.
Η ενεργειακή φτώχεια αυξήθηκε εντονότερα από τον γενικό κίνδυνο φτώχειας. Το ποσοστό των πολιτών της ΕΕ που αδυνατούσαν να διατηρήσουν επαρκώς ζεστή την κατοικία τους διπλασιάστηκε από το 2022 μέχρι το 2023. Η εξέλιξη δεν οφείλεται αποκλειστικά στις κυρώσεις, αλλά δείχνει τη σοβαρή κοινωνική συνέπεια της ευρύτερης ενεργειακής και γεωπολιτικής κρίσης.
Η ιδιαίτερη θέση της Ελλάδας
Η Ελλάδα παραμένει μία από τις κοινωνικά πιο ευάλωτες χώρες της ΕΕ. Το 2025 το 27,5% του πληθυσμού βρισκόταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, το δεύτερο υψηλότερο ποσοστό μετά τη Βουλγαρία. Η δεκαετής κρίση και τα μνημόνια άφησαν χαμηλότερα εισοδήματα, υψηλό χρέος, επενδυτικό έλλειμμα και περιορισμένα περιθώρια απορρόφησης νέων εξωτερικών κλυδωνισμών4.
Η εμπειρία αυτή δεν αποτελεί αυτομάτως λόγο απόρριψης των κυρώσεων. Επιβάλλει όμως την εκτίμηση του κόστους ανά χώρα, κλάδο και εισοδηματική ομάδα. Μια απώλεια που εμφανίζεται αμελητέα ως ποσοστό του συνολικού ευρωπαϊκού ΑΕΠ μπορεί να είναι εξαιρετικά μεγάλη για μία εθνική οικονομία, έναν παραγωγικό κλάδο ή χιλιάδες εργαζομένους. Η ελληνική εξαίρεση για το LNG αποτελεί έμμεση αναγνώριση αυτής της ασύμμετρης επιβάρυνσης.
Για μια ακόμη φορά οι ταγοί της Ευρώπης, όντας αδιάβαστοι και προχειρολόγοι, αφήνουν απροστάτευτο το μέσο Ευρωπαίο. Κάθε νέο πακέτο θα έπρεπε να συνοδεύεται από δημοσιευμένη κοινωνικοοικονομική μελέτη επιπτώσεων: απώλεια ρωσικών εσόδων, κόστος ανά κράτος-μέλος, συνέπειες ανά εισοδηματική ομάδα, κίνδυνος μετατόπισης της δραστηριότητας σε τρίτες χώρες και αναγκαία αντισταθμιστικά μέτρα. Η προσέγγιση αυτή δεν θα αποδυνάμωνε τις κυρώσεις. Θα τις καθιστούσε περισσότερο αποτελεσματικές, κοινωνικά δικαιότερες και πολιτικά βιώσιμες.
Δυστυχώς όμως μόνο κυρώσεις φτώχεια και φιλότιμο μας απομένουν!
1 https://www.consilium.europa.eu/en/press/press-releases/2026/07/23/21st-package-of-sanctions-eu-hits-russian-energy-financial-services-and-crypto-hard/
2 https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2023/702591/EXPO_STU%282023%29702591_EN.pdf
3 https://www.ecb.europa.eu/press/annual-reports-financial-statements/annual/html/ecb.ar2022~8ae51d163b.en.html
4 https://ec.europa.eu/eurostat/statistics-explained/index.php?title=Living_conditions_in_Europe_-_poverty_and_social_exclusion
* Ο Γιώργος Μαρκατάτος είναι διευθύνων σύμβουλος
